Б)Орта палеолит 1 page

Жабайы жануарларды қолға үйретуге көшу адам қоғамы дамуының заңды кезеңі болды. Жабайы жануарларды қолға үйрету сонау неолит дәуірінде басталды. Неолиттен кейінгі қола дәуірінде қолға үйретілген жануарлардың саны көбейді. Малдың түр құрамы да көбейді. Қола дәуірі шаруашылық нысаны ретіндегі мал шаруашылығының үздіксіз дамыған уақыты болды.

Үй маңында мал бағу бірте-бірте жайлауда малмен бірге бір жайылымнан екінші жайылымға жылжи көшіп отырды. Қола дәуірінің соңғы кезеңінде Қазақстанның далалық аудандарында мал өсіру шаруашылықтың негізгі саласына айналды және көшпелі мал шаруашылығына жақын түрге ие болды.

Қазақстан аумағында мал шаруашылығымен қатар неолит дәуірінен бастап егіншілік дами бастады. Қола дәуіріндегі тайпалардың шаруашылығында мал шаруашылығы мен егіншілік бірін-бірі толтырып, өзара байланысты болды.

Егіншілік өзінің сипаты жағынан қарапайым болып қала берді және мал өсірумен салыстырғанда көмекші рөл атқарды, бірақ ол тамақ өнімдерін алудың маңызды көзі болды.

Қола дәуіріндегі тайпалар үй маңында мал өсіруден жайлаудан мал бағуға, одан кейінгі көшпелі мал шаруашылығына көшті.

Кен ісі, металлургия. Қола дәуірінде адам қоғамының өндіргіш күштердің дамуында мал шаруашылығымен және егіншілікпен қатар әр түрлі рудаларды өндіру, тас пен сүйекті ұқсату аса маңызды рөл атқарды.

Қола дәуірінде тоқыма кәсібі қарапайым тоқыма станогінің ұршықтарының табылуынан дәлелденді. Жүн киімдер қойдың биязы жүні мен ешкінің түбітінен тоқылады.

Қола дәуіріндегі тайпалар отқа табынған, мұны сол дәуірде кең таралған өлікті өртеу ғұрпы көрсетеді. Ежелгі адамдардың ұғымынша, ол денені жамандықтардан тазартады және өлген адамды зұлым рухтардан қорғайды. Қола дәуірінің соңғы кезеңінде шаруашылықтың жаңа түрі көшпелі мал шаруашылығының дамуына байланысты күнге табынумен бірдей ай мен жұлдыздарға табыну пайда болды, өйткені көшпелілер түнде көшкенде соларға қарап бағыт ұстайтын болды.

Қола дәуірінде тайпалардың ата-бабаларына табынуы және о дүниеге сенуі кеңінен таралды. Сондықтан қола дәуірінің тайпалары өлген құралдармен, қарумен, сәндік заттармен мүмкіндігінше жақсылап жабдықтауға тырысты. Бейіттері үйге ұқсас етіп салынды және айналасы шарбақтармен қоршалған.

Қазіргі уақытта Орталық Қазақстанда қола дәуірінің 50-ге жуық қонысы мен 150 ірі қорымы табылды. Қазба ісі 40 қорым мен 10 қонысты жүргізілді.

Б.з.б. II мыңжылдықта Еуразияның далалық аймақтарында қола алу тәсілі шығып, өндіргіш күштер қатарында төңкеріс жасалды. Адамзаттың алғаш игерген металы-қола(мыс пен қалайының қорытпасы).Металдан жасалған еңбек құралдары тас еңбек құралдарын ығыстырған кезең-қола дәуірі (б.з.б 2-1 мыңжылдықтар). Еңбек құралдары: тесе,тас кетпен, келі келсап, орақ, шалғы. Қола дәуірінің тайпалары табиғат күштеріне табынған. Жерленген адамның басы батысқа қаратылып, қол-аяғын бүгіп жатқызған. Өлікті матаушы ажал құдайы Ямаға сыйынған. Ерте қола дәуірінде жерлеу салтында кремация басым болған. Бұл табиғаттың жаңартузаңдылығы, жаңа өмірге көшу түсінгі. Қола дәуіріндегі тасқа салынған суреттері-адамзаттың рухани мәдениетін, оның дүниетанымын білдіретін аса маңызды деректер жиынтығы. Осындай суреттер көп табылған Таңбалы, Ешкіөлмес, Қаратау, Маймақ, Тарбағатай, аймақтары дүниежүзілік мәдениеттің қорына қосылады.

Қола дәуіріндегі тайпалардың сәндік бұйымдарының ішінде жиі кездесетіні сқина тәріздес дөңгелек сырғалар. Сәндік бұйымдарды жасау өнерінің даму дәрежесі жоғары болғандығының көрінісі: 1) Айбас сағасындағы Алакөл қабірінен табылған алтын білезік.2) Мыңшұңқыр қабірінен табылған екі сырға. (Б.з.б. II мың ж.).Кейінгі қола дәуірінде Орталық Қазақстанда көп бөлмелі жер бетіндегі үйлерді ауыр дөңбек тастардан салатын болған. Осындай үлкен үйлер қоғамдық жиындар өткізетін,діни ғұрыптарды атқаратын ж/е үлкен отбасы мекендейтін орын болып есептелген.Қола дәуірінің соңына қарай күнге, айға және жұлдыздарға табынған. Ата-баба аруағына сыйыну және о дүниеге сену кең тарады.

№4Андронов мәдениеті: археологиялық ескерткіштері, кезеңдері және негізгі ерекшеліктері.

Қазақстан жерінде өндіруші шаруашылықтың қалыптасуымен жаңа өзіндік мәдениет қауымдастықтары пайда болды, олар неолит дәстүрін жалғастырды. Осы жергілікті мәдениеттердің бәрі көп жағдайда ұқсас болды, сондықтан оларды жаңа археологиялық мәдениетке – Андронов мәдениетіне біріктірді. Бұл мәдениет Минусин ойпатында табылған жердің атымен аталды. Ол екі кезеңге ерте және орта қола ғасыры болып бөлінеді.

Андронов мәдениеті Оңт.Сібір, Қаз-тан, Орта Азияның кең алқабын мекендеген тайпалардың қола дәуіріндегі мәдениеті. Бұған тән археологиялық мұралар 1914 жылы Ачинск қ-сы маңындағы Андронов селосынан табылған, сондықтан да Андронов мәдениеті аталған.

Сол жердегі қазба жұмыстарын 1913 жылы Б.В. Андрианов жүргізген. 1927 жылы археолог М.П. Грязнов осындай қорымды Батыс Қазақстаннан да тауып, андронов мәдениетінің ескерткіштері шығыста Минусинскіден бастап батыста Оралға дейінгі орасан зор территорияға тарағанын анықтады. Зерттеушілердің көпшілігі андронов мәдениетінің өмір сүрген уақытын 3 кезеңге бөледі:

1. Ерте қола кезеңі (Федоров кезеңі) – б.з.б. ХҮІІІ-ХҮІ ғғ.

2. Орта қола кезеңі (Алакөл кезеңі) – б.з.б. ХҮ-ХІІІ ғғ.

3. Кейінгі қола кезеңі (Замараев кезеңі) – б.з.б. ХІІ-ҮІІІ ғғ.

Орталық Қазақстанға Андронов мәдениеті тайпалары өз дамуында бірінен соң келетін екі кезеңнен өтті, алдыңғысы – Нұра кезеңі, ортаңғысы – Атасу кезеңі. Соңғы қола дәуірінде (б.з.б. Х-ҮІІІ ғғ.) олар Андронов мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары, көрнекті Дәндібай-Беғазы мәдениетін құрды.

Андроново селосына байл бұл кезең андронов мәден деген атау алды(1914ж.археолог Б.В.Андриановтың қазба жұмысы (А.Я.Тугаринов).1927жыл-археолог М.П.Грязнов андронов мәденң ескертін Батыс Қ\нан тапты.Бұл мәдениетті зерт қазақстандық ғалымдар-Ә.Х.Марғұлан,К.А.Ақышев,А.Г.Максимова,С.С.Черников,А.М.Оразбаев.Андронов тайпалары Қ-ның барлық аймағын мекендеген.Негізгі қоныстанған ауданы-Орт.Қаз.Бұл өңірден 30-дан астап елді мекен,150-дей қабір қазып зерт.Солт. ж/е Бат.Қаз.150-ден аса қоныс пен 200-ге жуық қорым табылды.Андроновтық тайпалар үй кәсіпшілігінде қыш ыдыстар жасаған. Баспаналары-жертөле ж/е жартылай жер бетіндегі үйлер.Қоныстар 6-10 үйден, үлкендері 20 үйден құралған. Кейінгі қол дәуірінде Орт Қ\да пайда болған жаңа мәд.Беғазы-Дәндәбай мәдениеті. Бұл мәдениетке тән бір қасиет,ол,бірінші жағынан, андронов дәстүрін сақтайды,екінші жағынан,онда жаңа элементтер: мазарлардың айрықша типі, өзіндік өзгешелігі бар жерлеу салты, қыш ыдыс-аяқтардың жаңа түрлері пайда болады. Мәйіттерді бүктеле жатқызып қоюмен бірге, оларды шалқасынан жатқызып қою да кездеседі.Ошақ қасиетті орын саналған.Жаңа түскен келін ошақты айналған,ал мәйітті шығарарда ошақты айналдырған. Андроновшылар шаруашылығы.Ан-дроновшылар тіршілігінде мал өсіру бәрінен де маңызды рөл атқарған. Олардың негізгі малы – қой, сиыр, жылқы болды. Андронов тайпалары тұңғыш рет қысты күні малды қолда ұстау дәстүрін енгізді. Тұрғын үйлерге жалғастырыла мал қоралары салынған. Олар қос өркешті-бактриан түйелерін өсірген. Түйе бейнелері жартастарға салынған

Андронов мәдениетінің негізгі орталықтарының бірі Қаз-тан аум. орналасқан.

Орталық Қазақстанға Андронов мәдениеті тайпалары өз дамуында бірінен соң келетін екі кезеңнен өтті, алдыңғысы – Нұра кезеңі, ортаңғысы – Атасу кезеңі. Соңғы қола дәуірінде (б.з.б. Х-ҮІІІ ғғ.) олар Андронов мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары, көрнекті Дәндібай-Беғазы мәдениетін құрды.

№5 Сақтар: жазба деректері, материалдық және рухани мәдениеті, қоғамдық құрылысы.

Б.з.д. 1 мың. ортасынан бастап Қазақстан жеріндегі көшпелі тайпалар «сақ» атауымен белгілі. Герадот және басқа ертедегі тарихшылар оларды “азиялық скифтер” деп атаған. Ахеменидтердің сына жазбаларында сақтар туралы аз болса да анық деректер келтірілген. Оларда сақтардың үш тобы: хаомаварга сақтары, тиграхауда сақтары, парадарайа сақтары туралы баяндалады. Ғылымда сақтардың бұл топтарының Орта Азия мен Қазақстан аумағында шоғырланғаны туралы түрлі болжамдар бар. Олардың біреуіне сәйкес Шаш, Солтүстік Қырғызстан аумағында және Қазақстанның оңтүстігінде тиграхауда сақтары мекендеген, бұл сақ тайпаларының этникалық аумағы кеңірек болған, оған Оңтүстік Орал өңірі мен Таулы Алтай да енген.

Сақ тайпалар одағына массагеттер, дайлар, исседондар, аримаспылар, каспилер, аргипейлер және т.б. ондаған тайпалар кіреді. Олар ежелгі грек авторларының еңбектерінде аталады. Зерттеушілердің болжамдары бойынша олар Қазақстан аумағында былайша орналасқан делінеді:массагеттер Сырдарияның төменгі бойы мен арал теңізінің оңтүстік және солтүстік-шығыс өңірінде, дайлар- Сырдарияның төменгі жағын, Арал теңізінің жағалауын, исседондар- Іле мен Шу өзендерінің бойын, оның шығыс жағындағы Тарбағатай тауына дейінгі алқапты мекендеген.

Сақ тайпалары мал шаруашылығының үш түрімен айналысты; көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы. Малдың негізгі түрі қой болды. Шаруашылықта және күнделікті тұрмыста жылқы жиі пайдаланды, мұны археологиялық деректер де растайды. Сақ жауынгерлері мен көсемдерінің қабірін ашқанда жылқылардың сүйектері табылған. Асыл тұқымды жылқымен бірге қарапайым жылқылар да болды, олар аса биік емес, аяқтары қысқа, бірақ өте төзімді болды.

Б.з.б. 5 мыңжылдыққа жататын Бесшатыр қорымының тянь-шань қарағайлары бөренелерінен тұрғызылған ірі жерлеу құрылыстары тамаша сақталған күйінде табылды, олар Орта Азия мен Қазақстан аумағындағы жер бетіне ағаштан салынған ең ежелгі сәулет өнерінің бірегей ескерткіштері.

Жетісу жерінде сақ дәуірінің керемет бір ескерткіші – Есік қорғаны. Ол Алматының шығысында, км. жерде Іле Алатауының бөктерінде орналасқан. Қорғанның диаметрі 60 м. биіктігі 6 м. Үйілген топырақтың астында екі бейіт бар – 1-уі орталық, 2-сі жанынан табылған. Орталық мүрде тоналған, ал жанындағы аман. Тянь-Шань қарағайларын сүргілеп, қима моланың көлемі 2,9 м., тереңдігі 1,5. Еденінде жақсылап 10 тақтай төселген. Анықталғандай, мәйіт жатқан еденінің үстінде көрпе жайылып, алтын қаптамалармен безендірілген. Оның үстінде басын батысқа қаратып, бай киімдерін киіп, қару асынып мәйіт жатты. Антропологтардың айтуынша, өлген адамның жасы 17-18-де , бойы 165 см.

Қазір көп ғалымдар оларды Иран тілдес дейді. Дәлелдеулер көрсеткендей, көне көшпелілер Қазақстанның қазіргі жергілікті халқының ата-бабасы бола алмайды. Бірақ, б.з.д. ҮІІ-ҮІ ғғ. жерленген адамдардың бас сүйегін зерттеген антропологтар оларда монголоидты нәсілдің араласқанын байқайды. Монголоидты элементтердің таралуы үндоевропалық тілдің емес, түрік тілінің таралуымен байланысты болды. Археологиялық мәліметтерге қарағанда, Қазақстан тайпаларында күн мен отқа табыну болған, ол жөнінде антикалық та, ерте деректер де толық дәлел. Сонымен қатар бұрыннан қалған антимизм, тотемизм, магия сияқты нанымдар да орын алған.

№6 Ұлы Жібек жолының тарихи – мәдени маңызы.

Ұлы Жібек жолы туралы алғашқы мәліметті будда діндары Сюань Цзяннің қолжазбаларынан білеміз . Б.з.б III-II ғасыр жібек жолымен алғашқы сауда байланысы жасалған.Ұ.ж.ж Шығыс пен Батысты байланыстырып Жерорта теңізінен Қытайға дейін Еуразияны қақ жарып өтетін керуен жолының жүйесі. Бұл жол Орта Азия мен Қазақстан территориялары арқылы өтіп, бірнеше сауда жолдары қалыптасып, дамыды. Лазурит жолы: Бадахшан тауы Иран Месопатамия Мысыр Сирия Қытай. Нефрит жолы: Жаркентдария, Шығыс Түркістан, Қытай. Дала жолы: (б.з.б I мыңжылдықтың ортасы): Қара теңіз жағалауы Дон, Оңтүстік Орал, Ертіс, Алтай , Зайсан көлі. Қазақстан жеріндегі Ұлы Жібек жолының негізгі бағыттары Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы өтіп, төрт тармаққа бөлінді;1)Батыстан шығысқа бағытталған жол;2)Іле бағыты;3)Еуропа бағыты; 4)Орталық және Шығыс Қазақстан бағыты.Ұлы жібек жолының VI-VII ғасырдағы ең гүлденген бағыты Қытайдан Жетісу және Оңт. Қазақстан арқылы батысқа баратын жол. Ұ.ж.ж қалалар: Құлан, Ілебалық, Екібұғы, Отырар, Шадғар, Тараз, Испиджаб. Ұ.ж.ж арқылы тасылған тауарлар: жасмин суы, мускат жаңғағы, женьшень, питонның өті, пілдер, мүйіз тұмсықтар, арыстандар, арғымақтар, түйелер, тотықұстар, сұңқарлар т.б. V-II ғасыр Қазақстан территориясында феодалдық өндірістік қатынастар қалыптаса бастады. Ерекшелігі көшпелі өндіріс әдісіне негізделу және рулық патриархалдық құрылыстың кейбір белгілерін сақтап қалу. Әуелгі ортағасырлық мемлекеттердің қалыптасуының ағышарттары: Қоғадық қатынастардың өзгеруі;Таптың қатынастардың пайда болуы

Мәдениет пен діннің таралуы.

Ұлы Жібек арқылы ән мен би өнері, әдебиет туындылары тараған. Қытайда көп тараған Шығыс Түркістан мен Қазақстанның әуендері болды. Византия түрік арабтарының өнері көрсетілген. Бағдатта наурыз мерекесінде халифтың алдында маскалы ойын-сауық өткізілген. Сырдариядағы Кедер қаласынан Х-ХІ ғғ жататын саздан жасалған маска табылды.