ККККККККККККККККККККККККККККККККККККККККк

Date: 2015-10-07; view: 835.

Казахской ССР 1937 г. 1937ж. бас­талған са­яси жа­залау бүкіл елді қам­ты­ды. 1936ж. Жел­тоқсан Пле­нумын­да, мұнан кейін 1937ж. Ақпан-на­урыз пле­нумын­да Ор­та­лық Ко­митетінің, И. В. Ста­лин мен оның ай­на­ласын­дағылар­дың «екіжүзділердің, ха­лық жа­ула­рының бәрінің та­мырын ша­уып, жойып жібе­ру» қажеттігі ту­ралы нұсқауы берілді. 1937–1938жж. жа­заланған «ұлтшыл-фа­шис­тер» деп ата­латын­дардың істерінен көрінген­дей, Н. И. Ежов пен оның сы­бай­лас­та­ры мұндай істерді қол­дан жа­сауға көп қина­лып жат­паған. Бұл «істер­ге» — «ұлтшыл-фа­шис­тер» және басқа «ха­лық жа­ула­ры» де­ген­дердің істеріне кең құлаш­ты си­пат бе­ру үшін НКВД ор­ганда­ры олар­ды троц­кишілдер­мен және оңшыл­дармен одақ жа­сады де­ген қисын­ды ой­дан шығар­ды. Жер-жер­де «ашық» сот мәжілістері өткізіліп, олар­да сот­талған­дардан қажетті «мойын­да­улар» зор­лап алын­ды. «Ха­лық жа­ула­рының» негізгі көпшілігінің тағды­ры КСРО Жоғарғы со­ты әске­ри кол­ле­ги­ясы­ның үштігінің мәжілісінде шешілді. Қазақ КСР-інің құры­луы:Алғышарт­та­ры:РКФСР құра­мын­дағы Қазақ АКСР-і да­мыған ин­дуст­ри­ялы-аг­рарлы рес­публи­каға ай­нал­ды; Жұмыс та­бының көп ұлтты от­ря­ды же­дел қалып­тасты; Ша­ру­алар­дың әле­уметтік та­биғаты өзгерді; Ха­лық зи­ялы­лары­ның еле­улі то­бы құрыл­ды; Қазақ әйел­дері қоғам­дық және ша­ру­ашы­лық өмірге бел­се­не ара­лас­ты.Еңбек­ке жа­рам­ды 3,3 млн. адам­ның 1 млн. -ға жуығы жұмыс­шы­лар мен қыз­метшілер бол­ды. Олар­дың 20%-ы – түсті ме­тал­лурги­яда, 120 мыңы – та­сымал жұмы­сын­да, 46 мыңы – құры­лыс­тарда еңбек етті.Осы­лай­ша, Қазақстан 15 жыл ішінде кеңестік мем­ле­кетті қалып­тасты­ру жо­лымен жүріп өтті. l1936 жылғы 5 жел­тоқсан – КСРО Кеңес­терінің төтен­ше VI­II съезінде КСРО Конс­ти­туци­ясы қабыл­данды. Қазақ АКСР-ы Одақтас рес­публи­ка бо­лып қай­та құры­лып, Қазақ КСР-і атан­ды (бар­лығы 11 одақтас рес­публи­ка)l 1937 жылғы на­урыз – Қазақстан Кеңес­терінің төтен­ше X съезінде Қазақ КСР-і Конс­ти­туци­ясы қабыл­данды. Он­да: Рес­публи­каның са­яси негізі – еңбекшілер де­путат­та­рының Кеңес­тері; Рес­публи­каның эко­номи­калық негізі – со­ци­алистік ша­ру­ашы­лық жүйесі және өндіріс құрал­да­ры мен құрал-жаб­дықта­рына со­ци­алистік меншік деп атап өтілді.1937 жылғы жел­тоқсан — КСРО Жоғарғы Кеңесінің сай­ла­уы өткізілді. Жоғарғы Кеңес­ке рес­публи­кадан 44 де­путат сай­лан­ды. 1938 жылғы ма­усым – Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сай­ла­уы өткізілді. Оған бар­лығы 300 де­путат сай­лан­ды: 112-сі – жұмыс­шы; 116-сы – кол­хозшы; 152-сі – қазақ; 60-сы әйел, оның 27-сі қазақ әйелі. 1938 жылғы 15 шілде – Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің бірінші сес­си­ясы бо­лып, оны Ж. Жа­ба­ев аш­ты. 1939 жылғы жел­тоқсан – жергілікті Кеңес­тер сай­ла­уы өткізіліп, оған 48762 де­путат сай­лан­ды. 20–30 жыл­дар ке­зеңінің қоры­тын­ды­сы: Тиімді жағы:1) Қазақ халқының са­яси теңдікке, тер­ри­тор­тя­лық ав­то­номия құқығына қолы жетті.2) Ин­дуст­ри­ясы же­дел да­мыды.3)Мәде­ни­ет, білім бе­ру са­ласын­да та­быс­тарға қол жетті.Тиімсіз жағы: 1) Эко­номи­ка мен мәде­ни­ет са­ласын­да қол жеткізген та­быс­тар тым қым­батқа түсті;2)То­тали­тар­лық, ка­зар­ма­лық жүйе ор­нықты;3)Қоғам­дағы та­быс­тар ста­линдік қатал иде­оло­ги­ялық қыс­пақ қор­ша­уын­да қал­ды.

Көшпелі Ғұн империясының құрылуы. Қоғамдық құрылымы,әскери әкімшілік басқару жүйесі. Ғұндар бір кез­де Азия мен Шығыс Еуро­паны ме­кен­де­ген ең ежелгі ха­лықтар­дың бірі бол­ды. Әртүрлі та­рихи де­рек­терде ғұндар­дың ру­лық және тай­па­лық бірлестіктері әрқилы атал­ды. Та­рих­та ғұндар құрған ірілі –ұсақты мем­ле­кет­тер белгілі. Осыған орай олар­дың ішінде ғұндар­дың ең үлкен, ең та­нымал екі им­пе­ри­ясы зор та­рихи із қал­дырды. Бұлар­дың біріншісі – қытай­лықтар То­ман шаньюй (б. з. б. 209 жы­лы қай­тыс болған) деп атаған Тұман (Ту­мань, Те­оман жабғу) мем­ле­кеті. Ол өмір сүрген ке­зеңде ғұндар мем­ле­кеті әжептәуір әлсіреді, бірақ оның мұра­гері Құдіретті Мөде (Ме­те) мем­ле­кетті ай­тар­лықтай нығай­тты, ел ше­кара­сын им­пе­рия деңгейіне дейін кеңейтіп, са­палық өзгерістерді жүзе­ге асыр­ды. Ол ғұндар­дың үлкен мем­ле­кетін б. з. б. 209 – 176 жыл­дар ара­лығын­да би­леді. Бұл «Ғұндар­дың шығыс им­пе­ри­ясы» еді. Екінші им­пе­рия — Еділ (Еділ пат­ша) мем­ле­кеті. Оның за­манын­да ғұндар Ду­най­дан бас­тап Сыр­да­рияға дейін шығыс Еуро­паны Түркі ха­лықта­рының арғы тегі са­нала­тын ғұн тай­па­лары бас­тапқы кез­де Солтүстік Қытай­да, Монғоли­яда, Бай­кал өңірінде қоныс­танған. Ежелгі Қытай жыл­на­мала­рын­да ғұндар «гуй фаң», «гун руң», «хун ю», «ши­ан ю», «шиұң ну» секілді ата­улар­мен берілген. Б. з. ба­сын­да Қазақстан аумағын ме­кен ет­кен тай­па­лар­дың ең жа­уын­гер халқы ғұндар бол­ды. Ғұндар­дың жа­уын­гер би­ле­ушілерінің бірі Атил­ла­ның есімі ерек­ше. Оның Еуро­па ха­лықта­рына басқын­шы­лық жо­рығы бізге белгілі. Тіпті әлемнің сұлу шаһар­ла­рының бірі Ве­неци­яның са­лыну­ына Атил­ла бас­таған ғұндар­дың шапқын­шы­лық соғысы се­беп болған. Со­нымен бірге ғұндар Еура­зи­яда б. з. б. болған «ха­лықтар­дың ұлы қоныс ауда­ру­ымен» тығыз бай­ла­ныс­ты. Қазақстан жеріне б. з. I ғ. ба­сын­да қоныс­танды. Ғұндар бірлестігінің негізін са­лушы Мөде бол­ды. Ол де­рек­тер бойын­ша б. з. б. 230 – 174 жыл­да­ры өмір сүрген. Б. з. б. III ғ. Ғұндар­дың би­ле­ушісі Мөде үйсіндер­ге және Қытай аумағының біраз бөлігіне билік жүргізеді. I ғ. яғни 55 жы­лы ғұндар екіге бөлінеді:1) Оңтүстік ғұн мем­ле­кеті қытай­лар­дың қол ас­ты­на кіреді.2)Солтүстік ғұн мем­ле­кеті қазіргі солтүстік-ба­тыс Моңғолия жерін ме­кен ет­кен. Би­ле­ушілері Чжи-чжи шаньюй бо­лады. Чжи-чжи бас­таған ғұндар Ыс­тықкөл маңын­да қытай әскер­лерінен жеңіліп, қолға түседі (1518). Ғұндар б. з. 93 жыл­дан бас­тап екінші рет Ма­жарс­тан жеріне (Венг­рия) қоныс те­беді. Ғұндар­дың қоғам­дық құры­лысы. Мем­ле­кет би­ле­ушісінің ти­тулы – шаньюй. Шаньюй­ге түмен­ба­сы, жүзба­сы, он­ба­сылар бағыныш­ты бол­ды. Ғұндар 24 ру­дан құрыл­ды. Әр ру­ды ақсақал­дар басқар­ды. Ақсақал­дар мем­ле­кет ісін талқылау үшін бір жыл­да 3 рет құрыл­тай өткізіп отыр­ды.

ҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚҚ

Қазақ жүздері, этникалық аумағы. Жаңадан қалып­тасқан қазақ халқы Қазақстан жеріне түгел­дей қоныс­танды. Қазақ халқы ме­кен­де­ген бұл жер­лерде 3 түрлі ша­ру­ашы­лық ай­мақ қалып­тасты. Осыған бай­ла­ныс­ты сол өңірлер­де ме­кен­де­ген ха­лықтар үш жүзге бөлінді: 1)Ұлы жүз Ме­кен­де­ген өңірлері: Оңтүстік Қазақстан, Жетісу (Іле, Шу, Та­лас өзен­дерінің бойы). Тай­па­лар: ду­лат, ал­бан, үйсін, қаңлы, су­ан, жа­лайыр, ша­пыраш­ты, сіргелі. Ұлы жүзді Ақарыс деп те атай­ды.2)Ор­та жүз Ме­кен­де­ген өңірлері: Ор­та­лық және Шығыс Қазақстан (Ертіс, Есіл, Нұра, То­был, Са­рысу өзен­дерінің бойы). Тай­па­лар: арғын, най­ман, ке­рей, уақ, қып­шақ, қоңырат. Ор­та жүзді Бе­карыс деп те атай­ды. 3)Кіші жүз Ме­кен­де­ген өңірлері: Ба­тыс Қазақстан, Сыр­да­ри­яның төменгі ағысы (Орал, Ырғыз, Торғай, Еділ өзен­дерінің бойы) Тай­па­лар: та­бын, адай, шөме­кей, жағал­бай­лы, ал­шын, шекті, төртқара, та­ма, сер­кеш т. б. Кіші жүзді кей­де Жа­нарыс деп атай­ды. Қазақ халқының эт­ни­калық қалып­та­суы алғашқы қауым­дық құры­лыс­тың ыды­раған кезінен бас­та­лады. Эт­нос – та­рихи жағдай­да қалып­тасқан тілі, салт-дәстүрі, тұрмы­сы ор­тақ, басқалар­дан бөлек­тенген адам­дар то­бы. Кейбір жаз­ба де­рек­терде «қазақ» сөзі ескі түрік тіліндегі «еркін адам­дар» ұғымын білдіретінін ай­та­ды. Тағы бір де­рек­терде сақ, ха­зар тай­па­лары­ның аты­нан шыққаны ай­ты­лады.XV ғасыр­дағы Шай­ба­ни Әбілқайыр хан­дығын­дағы, яғни Дешті-Қып­шақтағы көшпелі ха­лықтар­дың эт­ни­калық бірігу про­цесі тез жүрді. XV ғасыр­дың ор­та­сына қарай Әбілқайыр ықпа­лы әлсіреді. Оған қар­сы шыққан Ке­рей мен Жәнібек сұлтан­дар ар­ты­на көп ха­лықты ертіп, Жетісуға көшті. Міне, осы Ке­рей мен Жәнібектің ар­ты­нан ер­ген және осы хан­дардың билігіне қараған бұрынғы Шай­ба­ни хан­дығын­дағы ха­лықтар қазақтар деп атал­ды. Қазақ халқының құра­мына арғын, най­ман, ду­лат, ке­рей, үйсін, қаңлы, қып­шақ, ал­шын, қоңырат, жа­лайыр, уақ тай­па­лары кірді. Бұл тай­па­лар­дың тілі қазақ тілі бол­ды. Нәсілдік белгілері – моңғоло­идтік.

Қазақ Кеңес мемлекетінің құрылуы. ҚАССР-дің әкімшілік-аумақтық құрылымының өзгеруі. . Қазақ КСР-інің құры­луы:Алғышарт­та­ры:РКФСР құра­мын­дағы Қазақ АКСР-і да­мыған ин­дуст­ри­ялы-аг­рарлы рес­публи­каға ай­нал­ды; Жұмыс та­бының көп ұлтты от­ря­ды же­дел қалып­тасты; Ша­ру­алар­дың әле­уметтік та­биғаты өзгерді; Ха­лық зи­ялы­лары­ның еле­улі то­бы құрыл­ды; Қазақ әйел­дері қоғам­дық және ша­ру­ашы­лық өмірге бел­се­не ара­лас­ты.Еңбек­ке жа­рам­ды 3,3 млн. адам­ның 1 млн. -ға жуығы жұмыс­шы­лар мен қыз­метшілер бол­ды. Олар­дың 20%-ы – түсті ме­тал­лурги­яда, 120 мыңы – та­сымал жұмы­сын­да, 46 мыңы – құры­лыс­тарда еңбек етті.Осы­лай­ша, Қазақстан 15 жыл ішінде кеңестік мем­ле­кетті қалып­тасты­ру жо­лымен жүріп өтті. l1936 жылғы 5 жел­тоқсан – КСРО Кеңес­терінің төтен­ше VI­II съезінде КСРО Конс­ти­туци­ясы қабыл­данды. Қазақ АКСР-ы Одақтас рес­публи­ка бо­лып қай­та құры­лып, Қазақ КСР-і атан­ды (бар­лығы 11 одақтас рес­публи­ка)l 1937 жылғы на­урыз – Қазақстан Кеңес­терінің төтен­ше X съезінде Қазақ КСР-і Конс­ти­туци­ясы қабыл­данды. Он­да: Рес­публи­каның са­яси негізі – еңбекшілер де­путат­та­рының Кеңес­тері; Рес­публи­каның эко­номи­калық негізі – со­ци­алистік ша­ру­ашы­лық жүйесі және өндіріс құрал­да­ры мен құрал-жаб­дықта­рына со­ци­алистік меншік деп атап өтілді.1937 жылғы жел­тоқсан — КСРО Жоғарғы Кеңесінің сай­ла­уы өткізілді. Жоғарғы Кеңес­ке рес­публи­кадан 44 де­путат сай­лан­ды. 1938 жылғы ма­усым – Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сай­ла­уы өткізілді. Оған бар­лығы 300 де­путат сай­лан­ды: 112-сі – жұмыс­шы; 116-сы – кол­хозшы; 152-сі – қазақ; 60-сы әйел, оның 27-сі қазақ әйелі. 1938 жылғы 15 шілде – Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің бірінші сес­си­ясы бо­лып, оны Ж. Жа­ба­ев аш­ты. 1939 жылғы жел­тоқсан – жергілікті Кеңес­тер сай­ла­уы өткізіліп, оған 48762 де­путат сай­лан­ды. 20–30 жыл­дар ке­зеңінің қоры­тын­ды­сы: Тиімді жағы:1) Қазақ халқының са­яси теңдікке, тер­ри­тор­тя­лық ав­то­номия құқығына қолы жетті.2) Ин­дуст­ри­ясы же­дел да­мыды.3)Мәде­ни­ет, білім бе­ру са­ласын­да та­быс­тарға қол жетті.Тиімсіз жағы: 1) Эко­номи­ка мен мәде­ни­ет са­ласын­да қол жеткізген та­быс­тар тым қым­батқа түсті;2)То­тали­тар­лық, ка­зар­ма­лық жүйе ор­нықты;3)Қоғам­дағы та­быс­тар ста­линдік қатал иде­оло­ги­ялық қыс­пақ қор­ша­уын­да қал­ды.

Қазақ қоғамының рухани өміріндегі Қожа Ахмет Яссауидың орны. Суфизм.Қала халқының мәдени өміріндеислам дінін уағыздаушы, сопы ақындар ішінде Ахмет Иассауидің (1103-1166) шығармалары елеулі орын алады. Оны Қожа Ахмет Иассауи деп атайды. Ол Оңтүстік Қазақстандағы түрік халқының арасында ислам мен мүсылман дінінің тарауына зор әсерін тигізді. Қожа Ахмет өлеңдері көпшілік арасын кең тараған. Оның өлеңмен жазылған «Диуан-и хикмет» (Даналық жайындағы кітап) деген еңбегі ерекше бағаланады.Ақиқатты, шындықты, адалдық пен тазалықты, имандылықты уағыздаған. Ахмет Иассауидің Хакім ата деген атпен елге есімі белгілі Сүлеймен Бақырғани сияқты шәкірттеріде аз болмаған. Қожа Ахмет Иассауи Сайрамнан шыққан, оның ұстазы исламды уағыздаған белгілі Арыстан-баб болған. Ол жөнінде Қожа Ахмет өз шығармаларында атап көрсетеді. Ғарип адамды кемелдік мәртебесіне жеткізіп, пайғамбардың қоғамдағы өкілі, ізбасары ретінде бағалайды (қ. Сопылық). Қожа Ахмет Йассауи өзін де ғарип ретінде көрсетеді: “Ғариппін ешкімім жоқ, бейшарамын hәм пақыр, Сенен басқа кімім бар, рақым ет Сен (Алла) таң сәріде” – деп рақымды тек Алладан ғана күтеді. Өйткені оны Алладан басқа шын ұғатын, қолдайтын ешкім жоқ. Оны ғарип қылып, жалғыздыққа итермелейтін күш оның дүниеге деген көзқарасы, илаhи ашқ – Хақ жолына деген ұмтылысы мен махаббаты. Ғариптік – адамның өз-өзімен іштей күресіп, санасын сансыратқан мәселелердің шешімін табу жолында рухымен тілдесу, өз әлімен ғана ләззат алу сияқты көңіл-күйді білдіретін психологиялық хал. Сондықтан да Қожа Ахмет Йассауи “Қай жерде ғарип көрсең һем дем болғыл” дейді. Яғни оларға дем бер, қолдау көрсет, қасынан табыл, құрметте дегені еді. Қожа Ахмет Йассауи дүниетанымында өмір мен өлім мәселесінің мәні өзгеше. Ғазали “өлімнің ақиқатын түсіну үшін, өмірдің мәніне жету керек, ал рухты білмей тұрып, өмірді тани алмайсың” дейді. Оның ілімінде нәпсі – жамандықтың, рух – жақсылықтың қайнар көзі болып табылады. Жақсылық пен жамандық секілді нәпсі мен рухтың да қатар өмір сүруі мүмкін емес.

Қазақ халқының генезисі(шығу тегі), этникалық түбірі туралы ғылыми тұжырымдамалар.Демограф ғалымдардың зерттеулері негізінде қазіргі кезеңде дүние жүзінде 5 мыңнан астам халықтар бар деп есептеледі. Әрбір халықтың жеке халық болып қалыптасуы үшін көптеген тарихи кезеңдерді басынан өткізуіне тура келеді. Бұл күрделі процес бір немесе екі ғасыр ішінде болмайды, халық болу үшін бірнеше ғасырларды керек етеді. Мәселен, Қазақстан жерінде халық болып құрылу процесі алғашқы қауымдық құрылыстан ыдырап, ондан кейін қола дәуірмен (б.д.д.ІІ-І м.ж. кезеңі) темір дәуірі (б.д.д VII-IVғғ) кезеңдерінен немесе бұл кезде өмір сүрген ру-тайпалардың өсіп-өркендеуіне басталады. Олар негізінен Қазақстанның ұлан-ғайыр территориясын ежелден мекендеген байырғы (автохонды) тайпалар мен тайпалар бірлестігінен құралған. Археологиялық деректерге сүйенетін болсақ, олар мал шаруашылығымен, егіншілікпен, металл өндіру және оны өңдеумен айналысқан. Орта Азия мен Қазақстанның ерте дәуір кезеңдерін зерттеп жүрген ғалымдардың пікіріне қарағанда, біздің жеріміздегі қола дәуіріндегі Андронов, Беғазы-Дәндібай мәдениеттері мен темір дәуіріндеге өмір сүрген тайпалар сақ, сармат т.б. ирантілдес боғанын айтады. Сондай-ақ, ғалымдардың көрсетуінше бұл кездегі тайпалар антропологиялық жағына монголоидтық белгілері бар европеидтік нәсілдер екенін көрсетеді. Қазақ халқының бастауы болып табылатын, сақ тайпаларының тікелей жалғасы үйсін қаңлы тайпалары саналады.Ал б.з.VI ғ. Бастап үйсін, қаңлы және басқада тайпалар тарих сақынасына шығып кетеді. Оған себеп болған, бұл кезде Қазақстаның оңтүстік аймақтарына Алтай, Сібір жерлеріне түркі тайпалары келіп қоныс тепті. Олар негізінен: Қарлұқ, Қимақ, Қыпшақ, Едіз тайпалары болды. Осы тайпалар қазақ халқының қалыптасуына өте үлкен үлес қосты.

Қазақ хандығының қалыптасуы. ХVғ. соңындағы алғашқы қазақ хандарының жер және қалалар үшін соғыстары. Эт­но­са­яси қауым­дастық – белгілі бір та­рихи ай­мақта құрылған хан­дықтың тұрғын­да­ры. Қазақ халқының эт­ни­калық жағынан қалып­та­су­ын­да Ақ Ор­да тай­па­лары бас­ты рөл атқарған. «Өзбек» ата­уының шығуы Өзбек хан­ның (1312–1342 жж.) есімімен бай­ла­ныс­ты. «Өзбек­тер» құра­мы: шай­ба­нилер – түркілен­ген моңғол тұқым­да­ры. Қазақтар – қып­шақтар т. б. Маңғыт­тар – қарақал­пақтар, ноғай­лар Қазақ халқының қалып­та­су про­цесі XIV-XV ғғ. аяқтал­ды. Са­яси жағынан ша­шыраңқы эт­ни­калық ту­ыс­тас топ­тардың ба­сы қосы­лып, қазақ ру­лары мен тай­па­лары­ның бірігуіне Қазақ хан­дығының құры­луы әсер етті.XV ғасыр­дың екінші жар­ты­сы – XVI ғасыр­да негізгі эт­ни­калық топ­тардың қазақ халқына және олар ор­на­ласқан аумақтың Қазақ хан­дығына бірігуі, тұтас ха­лық бо­лып қалып­та­судың аяқта­лу­ын тез­детті. XV-XVII ғасыр­лар – Қазақстан­ның аумағын­дағы тұрғын­дарға іс жүзінде ор­тақ негізгі белгілер мен қазақ эт­но­сының өзіне тән ма­тери­ал­дық және ру­хани мәде­ни­еті бекіп жетілді. Қазақ хан­дығының құры­луы. XV ғасыр­дың 50 жыл­да­рын­да Дешті-Қып­шақтағы Әбілқайыр хан­дығын­дағы са­яси жағдай ши­еленісе түседі. Осы кез­де Ке­рей мен Жәнібек сұлтан­дар өздеріне қарас­ты ха­лықты бас­тап, Моғолс­тан­ның иелігіндегі Жетісу жеріне қоныс ауда­рады. Моғолс­тан ха­ны Есен-Бұға олар­ды қар­сы алып, Шу өңірінен Қозы­басы де­ген жерді бөліп бе­реді. Бұл Қазақ хан­дығы құры­лу­ының ба­сы еді. Қазақ хан­дығы 1465 жы­лы құрыл­ды. Бұл фактіні Мұхамм­мед Хай­дар Ду­лати рас­тай­ды. Әбілқайыр хан­ның Қазақ хан­дығының құры­лу­ына бөгет жа­самақ болған әре­кеті жүзе­ге ас­па­ды.Қазақ хан­дығының нығаюы. XV ғасыр­дың екінші жар­ты­сын­да Қазақ хан­дығының іргесі нығай­ды. Көрші мем­ле­кет­тердің (Әбілқайыр хан­дығы, Темір және Моғолс­тан мем­ле­кет­тері) құлды­ра­уы Қазақ хан­дығының күшеюіне се­беп бол­ды. Ең ал­ды­мен Қазақ хан­дығының құра­мына Со­зақ, Са­уран қала­лары кірді.1480 жы­лы Ке­рейдің ба­ласы Мұрын­дық хан бол­ды.1486 жы­лы қазақ әскер­лері Мұхам­мед Шай­ба­ниді жеңді.XV ғасыр­дың аяғына қарай Қазақ хан­дығының Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан­дағы ықпа­лы күшейді. Қазақ хан­дығының құра­мын­да Сығанақ, Со­зақ, Са­уран қала­лары бол­ды.

Қазақстан Республикасының әлемдік қауымдастыққа қосылуы: БҰҰ, ТМД және т.б. бірлестіктер.Тәуелсіз Қазақстан тарихында 1992 жылдың 2 наурызы Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелікке қабылдануымен ерекшеленеді. Еліміз БҰҰ Бас Ассамблеясы­ның 46-сессиясында Ұйымның жаңа мүшесі ретінде ғана емес, қазіргі заманның ең өзекті халықаралық проблемалары бойынша бел­сенді позиция ұстанатын мемлекет ретінде мүше болды.БҰҰ Бас Ассам­блеясының 47-сессиясында Мемлекет басшысы Н.Назарбаев Қазақстанның халықаралық саясаты туралы айта келіп, екі маңызды ұсынысты алға тартты. Оның біріншісі – барлық үкіметтердің ізгі ниет білдіру тәртібімен “бір+бір” формуласы бойынша БҰҰ-ның бітімгершілік күш-жігерінің қорын құруды бастау. Бұл формула әрбір мемлекет оған өзінің қорғаныс бюджетінен бір пайыз бөліп, жыл сайын оны бір пайызға ұлғайтып отыруды көздейді. Осылай еткенде он жылдан соң бітімгершілік сомасы он есеге өседі. Екінші ұсынысы – Азиядағы Өзара Ықпалдастық және Сенім Шаралары жөніндегі Кеңес (АӨСШК) шақыру. Мемлекет басшысының бұл бастамасы көпшілік елдер тарапынан, сондай-ақ БҰҰ-дан қолдау тауып, Қазақстанның сыртқы саясатын айқындауда айтарлықтай рөл атқарды. 1996 жылғы 31 қыркүйек – Қазақстан БҰҰ-ға мүше 129 елдің қата­рын­да яд­ро­лық қару­ды та­рат­пау жөнінде шартқа қол қой­ды.1996 жыл, 26 сәуір — «Шан­хай бестігі» құрыл­ды (Қазақстан, Қырғызс­тан, Қытай, Ре­сей, Тәжікстан).Қазақстан бас­шы­лығы әске­ри-са­яси одақ НА­ТО-мен ын­ты­мақтас­тыққа маңыз­ды орын бе­реді. Бұл ын­ты­мақтас­тық «Бейбітшілік үшін әріптестік» бағдар­ла­масы негізінде жүзе­ге асу­да.Тәуелсіз алған­нан бері ха­лықара­лық ұйым­дарға мүше бо­лып кіру­ге жол ашыл­ды. Қазақстан 60-тан ас­там ха­лықара­лық ұйым­дарға мүше. (1997 ж. ба­сы).800-ге жуық мем­ле­кета­ралық және үкіме­тара­лық келісім-шарт­тарға қол қойыл­ды.Бірқатар ірі ка­пита­листік ел­дер Қазақстанға эко­номи­калық көмек ретінде не­сие бе­руде. Ең ірі көлем­дегі не­си­елерді бе­руші ел­дер: Гер­ма­ния, Түркия, Авс­трия, Ұлыб­ри­тания. Бұдан басқа Жа­пония, АҚШ секілді до­нор ел­дер үлкен қар­жы­лық көмек көрсетіп отыр. Рес­публи­ка эко­номи­касы­на ше­тел ин­вести­ци­яла­ры көптеп тар­тылды.Еліміздегі ше­телдік бірлес­кен кәсіпо­рын­да­рының жал­пы са­ны – 746 (1996 ж.). Қазақстан-аме­рикан бірлес­кен кәсіпо­рын­да­ры – 325 (1999 ж.). Аме­рикан ин­вести­ци­ясы­ның көлемі – 2 млрд. дол­лар.1997 жылғы 28 ақпан — «Тіке­лей ин­вести­ци­ялар­ды мем­ле­кеттік қол­дау ту­ралы» Заң қабыл­данды. Нәти­жесінде, Қазақстанға тар­тылған ин­вести­ци­ялық қар­жы көлемі – 10 млрд. дол­ларға жетті.Соңғы жыл­да­ры Қазақстан­ның өнеркәсібін жан­данды­руда біраз ша­ралар іске асы­рыл­ды. Нәти­жесінде, 1999 жыл­дың соңын­да жал­пы өнім өндіру – 1%-ға, өндіріс көлемін арт­ты­ру – 1,8%-ға өсті. Рес­публи­каның ал­тын қоры 2 млрд. дол­ларға жетті. 2000 жылғы 26 сәуір — «Еура­зия – 2000» эко­номи­калық сам­миті өтті.2000 жылғы 10 қазан – Ас­та­нада ке­дендік Одақ ел­дері бас­шы­лары­ның (Қазақстан, Бе­ларусь, Қырғызс­тан, Ре­сей, Тәжікстан) мем­ле­кета­ралық Кеңесі өткізілді. Нәти­жесі: Қазақстан Пре­зиденті Н. Ә. На­зар­ба­ев­тың ұсы­нысы­мен Еура­зи­ялық эко­номи­калық қауым­дастықты құру ту­ралы құжат қабыл­данды.Ха­лықара­лық бай­ла­ныс нәти­желерінің та­рихи маңызы: Қазақстан әлемнің көпте­ген ел­дерімен тең деңгей­де дип­ло­мати­ялық қарым-қаты­нас ор­натты.Қазақстан дүни­ежүзілік аре­нада бе­делді орын иеленді. ТМД мемлекеттерімен қатынастың дамуы, соның ішінде көпжақты интеграциялы өзара әрекет – Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының ең маңызды бағыттарының бірі. ТМД шеңберіндегі көпжақты ынтымақтастықтың қазақстандық әдістемесінің негізінде тығыз интергациясы астасып жатқан елдердің шағын тобын қалыптастыру мүмкіндігінен туындайтын қарқыны әрқилы интеграция тұжырымдамасы жатыр.

Қазақстан азамат соғыс жылдарында. 1918 жы­лы ма­мыр­да Че­хос­ла­вак кор­пу­сының бүлігі бас­талды. Ан­танта им­пе­ри­алис­терінің қол­да­уымен бұл бүлік ең ал­ды­мен Солтүстік-Шығыс Қазақстан­да бас­талды. 1919 жы­лы 31 ма­мыр­да Пет­ро­павл­ды ақ гвар­ди­шылар ба­сып ал­ды. Сон­дай-ақ ақ гвар­ди­яшы­лар ма­усым­да Ақмо­ла мен Пав­ло­дар­ды, Се­мей мен Көкше­та­уды, Ом­бы мен Қос­та­най­ды ба­сып ала­ды.Ала­шор­да үкіметі ақ гвар­ди­яшы­лар­дың Кеңес өкіметіне қар­сы ин­тервен­ци­ясын қол­дап, қару­лы ин­тервен­цияға қосыл­ды. Конт­рре­волю­цияға Ан­танта им­пе­ри­алис­тері көп көмек көрсетті. Мы­салы, АҚШ Кол­чак ар­ми­ясы­на түрлі қару-жа­рақ, Анг­лия 200 мыңдай әскер­ге қару-жа­рақ және киім берді. 1918 жы­лы 29 на­урыз­да ақ гвар­ди­яшы­лар Орал қала­сын ба­сып ал­ды. 1918 жыл­дың аяғына қарай Кол­чактың басқару­ын­дағы Ан­ненков ди­визи­ясы Жетісу жеріне ба­сып кірді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты (1918–1921 жж.)Аза­мат соғысы жыл­да­рын­дағы қалып­тасқан қиын­дықтар­мен бай­ла­ныс­ты Кеңес өкіметі 1918 жыл­дың ор­та кезінде ел­дегі бар­лық ма­тери­ал­дық ре­сурс­тар­мен, адам күштерін ба­рын­ша жұмыл­ды­ру, қала­лар­ды, өнеркәсіп жұмыс­шы­ларын, Қызыл Ар­ми­яны азақ-түлікпен қам­та­масыз ету, ел­де қатал еңбек тәртібін ор­на­ту мақса­тын­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­тын енгізді. Бұл төтен­ше са­ясат эко­номи­калық күй­зеліс, Кеңес мем­ле­кетін ше­тел ин­тервент­тері мен ішкі жа­улар­дан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде азақ-түлік мәсе­лесін ше­шу үшін төтен­ше ша­ра азық-түлік са­лығы енгізілді. Ол бойын­ша ел­дегі бай­лар мен ку­лак­тардың қолын­дағы та­уар­лы ас­тықтың көп бөлігі ешқан­дай қай­та­рым­сыз алын­ды, бұқара ха­лықты азық-түлікпен бір ор­та­лықтан қам­та­масыз ету көзделді, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін өз еркімен са­туға ти­ым са­лын­ды.«Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты бойын­ша ел­де жап­пай еңбек ету міндеттілігі та­лап етілді. Қазақстан­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде өнеркәсіпті кеңес ор­ганда­рының қолы­на шоғыр­ланды­ру, оны Қызыл Ар­ми­яны қару-жа­рақ және жаб­дықтар­мен қам­та­масыз ету­ге жұмыл­ды­ру ша­рала­ры жүргізілді. Бүкілре­сейлік Атқару Ко­митетінің 1918 жылғы ма­мыр­дағы жар­лығымен әскер­ге өз еркімен ба­ру ісі жал­пыға бірдей міндетті әске­ри бо­рыш­ты орын­да­умен ал­масты­рыл­ды. 1918 жыл­дың жа­зын­да өлке­де Қызыл Ар­ми­яның құра­мын­да ұлттық әске­ри бөлімдер құры­ла бас­та­ды. Қазақ ре­волю­ци­ялық ко­митетінің құры­луы (1919–1920 жж.) 1919 жы­лы 10 шілде­де В. И. Ле­нин «Қазақ өлкесін басқару жөніндегі ре­волю­ци­ялық ко­митет құру ту­ралы» дек­рет қабыл­да­ды.Қаз­ревком құра­мына Се­мей, Ақмо­ла, Орал, Торғай об­лыста­ры, Аст­ра­хань гу­бер­ни­ясы­ның шығыс бөлігі кірді. Ре­волю­ци­ялық ко­митеттің бірінші құра­мына С. Пест­ков­ский (төраға), А. Байтұрсы­нов, В. Лу­кашев, Ә. Жан­келдин, М. Тұнған­шин, С. Мен­де­шев, Б. Қара­та­ев кірді. Әртүрлі уақыт­та Қазақ рев­ко­мының мүшесі бо­лып Ә. Әй­ти­ев, С. Арғын­ши­ев, А. Ав­де­ев, Ғ. Әлібе­ков, Б. Қарал­дин еңбек етті. Ре­волю­ци­ялық ко­митеттің жұмыс істейтін ор­та­лығы бо­лып Орын­бор қала­сы белгіленді. 1920 жы­лы 9 на­урыз­да Қаз­ревком «Ала­шор­да» үкіметін та­рат­ты. Қаз­ревком­ның үнқағазы «Ұшқын» га­зеті бол­ды. Қаз­ревком 1919 жыл­дың шілдесінен 1920 жыл­дың қазан айына дейін 15 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде оның бас­шы­лығымен ха­лық ша­ру­ашы­лығын­дағы бас­ты са­ла – отын өндіру бағытын­да Орал-Ембі мұнай кәсіпшілігі, Қараған­ды мен Екібастұздың шах­та­ларын қал­пы­на келтіру жұмыс­та­ры жүргізілді.

Қазақстан аумағындағы діни жүйелер:буддизм, манихейлік, христиан,зороастризм, ислам. Қазақстан аумағын ме­кен­де­ген көшпелі тай­па­лар­дың діни түсініктері әр түрлі бол­ды. Ер­те ор­тағасыр­лық түріктер пұтқа та­бынған. Түріктер Көкке (Тәңір), Жер­ге, Суға (Иер-Су) та­бын­ды. Түрік қаған­да­ры Көк тәңірінің же­леуімен билік жүргізді. Түріктердің діни түсінігінде Көктен кейін от­ба­сының және ба­лалар­дың қамқор­шы­сы Ұмай құдай-ана ки­елі са­налған. IX-XI ғасыр­ларда Қазақстан­да ме­кен­де­ген тай­па­лар ара­сын­да буд­дизм, хрис­ти­ан, ма­нихейлік, зо­ро­аст­ризм діндері та­ралған. Бұл діндер­ге тән өлікті жер­леу түркі тілдес тай­па­лар ара­сын­да VI-IX ғасыр­ларда болған. Буд­дизм діні – Түрік қағана­тының ақсүйек­тер ара­сын­да та­нымал болған ер­те ор­тағасыр­лық дін. Жетісу­дағы Су­яб қала­сының ор­ны­нан буд­да хра­мы, Шығыс Қазақстан өңірінен буд­да­лық мо­ла та­былған (қимақ әйелі) Қазақстан жерінде ер­те ор­та ғасыр­да хрис­ти­ан, ма­нихейлік діндер болғаны анықта­лып отыр. Бұл діндердің та­ралуы VI-IX ғасыр­ларды қам­ти­ды. Ар­гу-Та­лас (Та­раз) пен Жетісу­дың 4 қала­сын­да ма­нихейлік дін кең та­рағаны жайын­да VI­II ғасыр­дағы «Қос негіздің қаси­етті кіта­бын­да» ай­ты­лады. Та­раз, Мер­ке, Мерв­те хрис­ти­ан шірке­улері болған. Қазақстан аумағын­дағы осын­дай діндерді ис­лам діні ығыс­тырған. IX-X ғасыр­ларда қазақ жерін ме­кен­де­ген ха­лықтар ара­сын­да ис­лам діні кең та­рай бас­та­ды.

Қазақстан ГУЛАГ жүйесінде. (Лагерлердің Бас Басқармасы) Қазақстан жерінде 1930 жылдан 1950 жыл­дардың аяғына дейін ОГПУ-НКВД жүйесіне бағынышты 60-тан астам лагерьлер және олардың бөлімшелері ор­наласып, мыңдаған адамның тағды­рын тозақ отына салған екен. Ал енді осын­шама тармақталған лагерьлер жүйенің орасан үлкен территорияны қамтып, “мемлекет ішіндегі мемлекет мәртебесінде өмір” сүргенін ескерсек, ата-қонысынан шетқақпай болған қазақ халқының қилы тағдырын көз алды­мыз­ға елестету қиын емес. Мысалы, Ор­талық Қазақстанда орналасқан атақты КарЛАГ 1 млн. 780 мың гектар жерге орналасып, Қарағанды облысының үш ауданын қамтып, ондағы қолында 120 мыңдай малы бар 22 мың халықты атамекенінен ығыстырып шығарды. Қылышын суырып, қаһарын төгіп келген тоталитарлық саясаттың төл туындысы ГУЛАГ жүйесі бір күнде, кенеттен орнай салған жоқ. 1950 жылдың басында КарЛАГ-тың әкімшілік-өндіріс жүйесінде 22 лагерьлік өндіріс бөлімшелері, 283 елді мекен, 148 өндіріс учаскелері, 168 мал фермасы болды. Тек шаруашылық орналасқан жер көлемі 20 800 шаршы шақырымды құрады. Міне, осындай күрделі шаруашылық өсімді де молынан берді. Мәселен, тек соғыс жылдары ғана лагерь шаруашылығынан 7 млн. 800 мың пұт астық, 4 млн. 600 мың пұт картоп өнімдері жиналды, астық өнімдерінің 16 жаңа түрі шы­ғарылды. 1934 жылдың 24 шілдесінде 58-ші бапқа толықтыру енгізіліп, “Отанын сатқандардың отбасы мүшелері” (ЧСИР) деген айдармен айыпты болған отбасы мүшелері жаппай қамауға алына бас­тады. Оларға арнап, арнайы лагерьлер құрылды. Солардың бірі – қазіргі елордамыздың іргесінде орналасқан, тарихта АЛЖИР (Акмолинский лагерь жон изменников родины) деген атпен белгілі болған лагерь еді. 1937 жылдың 3 желтоқсанында КСРО Ішкі істер Халық Комиссариатының №758 бұйрығымен ашылған мұнда 1938-1946 жылдары 4482 әйел тұтқында болған екен. Осынау тозақ отында қуғынға ұшыраған КСРО-ның көрнекті партия, мемлекет қайраткерлерінің, ірі әскери қолбасшылардың әйелдері, туыстарымен қатар қазақ зиялыларының аяулы жарлары, ет жақындары зардап шекті. Солардың ішінде Қазақ өлкелік партия комитетінің екінші хатшысы С.Қожа­новтың, РСФСР Халық Комиссарлары Кеңесі Төрағасының орынбасары Т.Рысқұловтың, Қазақ өлкелік партия ко­митетінің бөлім меңгерушісі З.Темір­бековтың, атақты Халық комиссары Т.Жүргеновтің, атақты жазушы Б.Майлиннің зайыптары болды.Тоталитарлық саясаттың құрбаны болып, қасірет шеккен адамдардың бұл шамалы бөлігі ғана. Кейбір деректерге жүгінсек, 40-шы жылдардың орта шенінде ГУЛАГ жүйесінде 1 млн. 800 мыңдай адам болған екен.

Қазақстан жеріндегі Ұлы Жібек жолы: тармақтары, сауда және мәдени байланыстар.Жібек жо­лымен ең алғашқы са­уда бай­ла­нысы б. з. б. III-II ғасыр­ларда жа­салған. Бұл са­уда жо­лының Жібек жо­лы ата­ну­ын­да үлкен мән бар. Се­бебі алғашқы негізгі та­уары жібек (Қытай) болған. Со­нымен қатар VII ғасыр­да буд­да ла­масы Сю­ань-Цзянь Ыс­тықкөл маңын­дағы Түрік қағана­тының Су­яб қала­сына ке­леді. Түрік қағаны­ның оған жібекті сыйға бер­гені ай­ты­лады. Ұлы Жібек жо­лы Қытай­дан бас­та­лып, Рим­ге ба­рып аяқталған. Ұлы Жібек жо­лы – Шығыс пен Ба­тыс­ты бай­ла­ныс­ты­рып, Же­рор­та теңізінен Қытайға дейін Еура­зи­яны қақ жа­рып өтетін ке­ру­ен жо­лының жүйесі. Ұзын­дығы — 7 мың шақырым­нан ас­там. Ор­та Азия мен Қазақстан тер­ри­тори­яла­ры арқылы өтеді. Қазақстан­дағы Жібек жо­лы.Б. з. б. II ғасыр­да Ұлы Жібек жо­лының са­уда дип­ло­мати­ялық бас­ты жо­лы ретінде аты шығады. Ұлы Жібек жо­лы Ал­тай, Па­мир, Тянь-Шань, Сыр­да­рия, Әму­дария жерімен өткен. Жібек жо­лының тар­мақта­ры V-VII ғасыр­ларда Жетісу, Оңтүстік Қазақстан жер­лерін қам­тыған. Жібек жо­лының бойын­да Та­раз, Ба­ласағұн, Бұха­ра, Са­марқан, Сай­рам, Са­уран, Оты­рар, Сығанақ, Мерв, Тал­хиз, Үргеніш, Ис­пиджаб, Шаш. Ве­сидж, Шауғар т. б. ірі ор­тағасыр­лық қала­лар ор­на­ласқан. Кейіннен XI­II-XIV ғасыр­ларда Жібек жо­лының са­яси-эко­номи­калық маңызы артқан. Жібек жо­лы бағыты: Ху­ан­хэ өзені – Ұлы Қытай қорғаны­ның ба­тысы – Іле өзені – Ыс­тықкөл. Бірне­ше са­уда жол­да­ры қалып­та­сып, да­мыды. Ла­зурит жо­лы: Ба­дах­шан та­уы – Иран – Ме­сопа­тамия – Мы­сыр – Си­рия-Қытай. Неф­рит жо­лы: Жар­кент­да­рия – Шығыс Түркістан – Қытай. Да­ла жо­лы (б. з. б. 1 мыңжыл­дықтың ор­та­сы). Жібек жо­лын­дағы та­уар­лар. Жібек жо­лының алғашқы негізгі та­уары Қытай жібегі болған. Қытай жібегі осы жол­мен Ба­тысқа жеткізіліп тұрған. Кейіннен Ба­тыс пен Шығыс­тың басқа та­уар­ла­ры та­сылған (күміс, ал­тын, тұлпар, түйе, бүркіт, қар­шыға, піл сүйегі, жеміс-жи­дек­тер, эк­зо­тика­лық аңдар т. б.). Жібек ал­тынмен теңеліп, ха­лықара­лық ва­лютаға ай­налған. Жа­лақы мен қарыз­ды жібек­пен төле­ген. Жібек жо­лының маңызы. Жібек жо­лы Қазақстан мен Ор­та Ази­яда мәде­ни-эко­номи­калық жағдай­дың өрлеуіне ықпал етті. Жал­пы, Жібек жо­лымен 2000 жыл­дан ас­там уақыт бойы са­уда ке­ру­ен­дері жүрген. Жібек жо­лымен шығыс­тан буд­да, ба­тыс­тан хрис­ти­ан діні та­ралған. Жібек жо­лы – са­уда жо­лы ғана емес, көшпелі оты­рықшы ха­лықтар мәде­ни­етінің да­му, та­ралу жо­лы.

Қазақстан Республикасы Конституциясы: тарихи маңызы. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамызында референдум арқылы қабылданған Конституциясы Тәуелсіз Қазақстанның қалыптасу тарихында маңызды әрі шешуші оқиға болып келеді. Себебі, Конституция еліміздің негізгі заңы қазақ мемлекеттігі тарихының жаңа бетін ашып, еліміздегі барлық азаматтарға шыққан тегіне, дініне, саяси көзқарасына қарамастан бірдей құқықтық кепілдік беріп, сонымен бірге құқылы мемлекет құрып, азаматтық қоғам қалыптастыру үшін біздің міндеттерімізді де нақты анықтап берді. Қазақстан Республикасының Конституциясы арқасында елімізде адамды қастерлеу, құрметтеу, адамгершілік сезімдеріне үлкен маңыз берілген, әркімнің өзінің жеке басының бостандығы заң жүзінде қорғалған және заң бойынша адамның жеке басының қадір-қасиетіне қол сұғылмайды. Қазақстанда Конституция негізінде құқықтық мемлекет құру жолына тоқталар болсақ, құқықтық мемлекет құру мен қоғамды демократияландыру бұл ұзақ та күрделі процесс. Бұл біздің жас мемлекетіміздің аяғынан қаз тұру жолынан да жақсы байқалады. Тоталитарлық жүйеден демократиялық қоғам өміріне өту қажеттілігі айқын болған күннен бастап-ақ Қазақстан халқының алдында ең алдымен Қазақстан мемлекетінің егемендігі мен тәуелсіздігін қорғау міндеті тұрады. Біздің Конституциямыз бойынша Қазақстан халқы егемендіктің иесі, республикадағы мемлекетік биліктің жалғыз қайнар көзі болып табылады. Республикада тек қазақтар ғана емес, басқа ұлт өкілдері де тұрады. Сондықтан саяси ымыраға келу қажет болғандықтан қазақ халқы өз қамын күйттеумен қатар, жас мемлекетіміздің тыныштығын, оны одан әрі нығайту болып келеді. Құқықтық мемлекет құру, қоғамдық өмірді демократияландыру, жалпыұлттық келісім мен ынтымақ Қазақстан Республикасының әлемдік қауымдастықтың лайықты толық мүшесі болып енуінің басты шарты болып табылады. Біздің Конституциямыз – бұл біздің Ата заңымыз және таңдаумыз, оны әрдайым құрметтеу керек. Конституциямен өмір сүру – бұл дегеніміз демократияның ең жоғары мектебі, оның сабақтары мен тәжірибесін біздер игеруіміз керек.

Қазақстан Республикасындағы рухани даму.« Мәдени мұра» бағдарламасы. ХХI ғасырдың басындағы Қазақстанның экономикалық өркендеу қарқыны мәдени процестердің дамуына оң әсерін тигізуде. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев пен Қазақстан Үкіметінің егеменді мемлекеттегі нық және тұрақты қоғамды құруға бағытталған көптеген бастамалары мен іс-шаралары бұған алғышарт болды. Қазіргі кезеңде Қазақстандағы мемлекет пен қоғам арасындағы жемісті келіссөз бен ынтымақтастықты шын мәнінде қамтамасыз етуші – 2004-2008 жж. «Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы», ал 2009 жылдан бастап «Ұлттық стратегиялық жоба» деп аталатын мәдени-рухани саладағы мемлекет пен қоғам арасындағы диалог көпіріне айналған қазақстандық брендті есептеуге болады. Бұл Ұлттық стратегиялық жоба өзінің көлемі, мазмұндылығы жөнінен тек қазақстандық қана емес, жалпы бүкіл адамзаттық мәдениет пен рухани дамуға қосқан үлесімен айрықша. Оны жүзеге асыруға отандық және шетелдік ғылымның, білім мен мәдениеттің өкілдері жұмылдырылған.Қазақстандағы «Мәдени мұра» Ұлттық стратегиялық жоба нәтижелерінің қайталанбас тарихи маңызы бар. Этникалық өзіндік сипат пен ерекшелікті жойып жіберу қаупімен және біртұтастану үрдістерімен сипатталатын ХХІ ғасырда олар ұлттық мәдениет пен руханилылықты сақтап қалуға тиіс. Сонымен бірге қазақстандық қоғам мен мемлекеттің мәдени құндылықтарды сақтап, көбейту жолындағы қамқорлығы ғаламдану жағдайына бейімделу моделінің өзіндік үлгісі болып табылады. Елімізде «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асырудың алдыңғы кезеңі (2004-2007 жж.) бұрынғы дәуірлердегі аға ұрпақтың материалдық және интеллектуалдық құндылықтарын сақтау мен оны одан әрі дамытуға мемлекеттің үлкен қамқорлығының қажеттілігін көрсетті. Ұлттық деңгейден биік тұрған іскерлік кәсіпкерлік пен этникалық шекаралардың жойылуы барысында өзінің тарихи мұрасын сақтауға барынша ұқыптылықпен қарау қазақ қоғамындағы моральдық-этникалық құндылықтардың басымдыққа ие екеніне және бұл бағытта мемлекеттің айқын саясат ұстап отырғанын, халықаралық аренада өзінің ұлттық беделін нығайтуды көздейтінін аңғартады. Қазақстанның мәдени мұрасының байлығы оның әлемдік тарихтың қазынасына қосқан үлесі бойынша ғана өлшенбейді, ол сонымен қатар болашаққа деген ұмтылысының қуатты серпінін айқындайды. Бұл жөнінде ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев тарих «ұлттық руханияттың дамуына өзінің игі ықпалын тигізеді» деп атап көрсеткен еді.

Қазақстан тәуелсіздік жолында: негізгі кезеңдері. Егемендік пен тәуелсіздік еркіндік сүйген халқымыздың ежелден аңсаган арманы. Бүгінгі таңда тәуелсіздікке қол жеткізген еліміз талай асудан өтіп, небір қиын – қыстау кезеңдерді бастан кешіп, етек – жеңі жиылган, әлемнің түкпір – түкпіріндегі елдерге танылган, өз мақсаты мен міндетін анық байыптаган жас мемлекеттердің қатарына кірді. Тарихшылардың айтуынша бодандыққа түскен қазақ халқы еркіндік пен тәуелсіздік жолында 300-ге жуық көтеріліс жасапты. Біреуі Кенесары ханның бастауында мемлекеттік деңгейде болса, енді біреулері Аллақұл көтеріліс немесе Адай көтерілісі сияқты жергілікті, аймақтық сипатта болған. Жаңағы айтып отырған Желтоқсан көтерілісінің де ұраны мен мүддесі – ұлт азаттық бағытта болғаны белгілі. Қазақ елінің «Тәуелсіздік» ұғымына бұлардың енбеуі мүмкін емес. Кеңес Одағының орыстандыру идеологиясы дүрілдеп тұрған уақытта «Жас тұлпардың», «ЕСЕП» пен «Сарыарқа» ұйымдарының дүниеге келуі, студент жастардың жандарын шүберекке түйіп қазақтың болашағы үшін шамасы жеткендерінше күресуінің Тәуелсіздікке қатысы жоқ деп кім айта алады? Кешегі «Азат» қозғалысының 90-жылдардағы саяси-қоғамдық іс-әрекеттері Қазақ елінің Тәуелсіздік жолында жасалмады деуге кімнің аузы барады? Кейбір елдерде бұндай батырлар болмаса, ұрпақты отаншыл, ұлтшыл етіп тәрбиелеу үшін қолдан жасар еді, ал біздің мемлекет (билік!) болса бодандықтан шығу жолында шамалары жеткен әрекеттерін жасап, Тәуелсіздікті жақындатқан жандарды көргісі де, мойындағысы да келмейтін секілді. 90-жылдардағы осы жұмыстарға тікелей қатысқан адам ретінде «Азат» қозғалысына кірген азаматтардың қаншасының жұмысссыз қалғанын, қаншасының пәтер ала алмағынын, бала-шағаларының болашақтарының байланғанын, отбасының бұзылғанын, одан қалды сол уақыттағы жазалушылардан тікелей таяқ жегендерін мен жақсы білемін. Бұл да Тәуелсіздіктің бағасы! Демек Тәуелсіздік жолында күрес болмаса – Тәуелсіздік де болмайды. Қоғамның осы аксиоманы ұмытпағаны, ал биліктің осы ақиқатты халыққа ұмыттырмағаны жөн болады деп ойлаймын. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасынан кейін КПСС-тің Орталық Комитеті саяси бюросының мүшесі Ю. Соломенцевтің бұйрығымен қазақтардың бұрынғы батырларының, ұлттың тәуелсіздігі үшін күрескен ұлыларының аттарын мектептерге, т.б обьектілерге бергізбеу науқаны жүргізілген болатын. Бұл - ұлттың патриоттық сезімін жою мақсатында жасалған идеологиялық шабуыл болатын. Егер Тәуелсіздікке тікелей қатысы бар азаматтарды көзге ілмеу саясатын ұстанатын болсаңыздар, Сіздердің де сол Соломенцевтің жұмысын жалғастырушы болғандарыңыз. Осындай ұқсастықтарды көрген кездері менің басыма «мүмкін, біздің билік басындағылар да бұрын КПСС мүшелері болған шығар» деген арам ой да келеді. Себебі, тәуелсіздік үшін қызмет еткен азаматтарды көзге ілмеу – бұрынғы коммунистік партияның, тоталитарлық жүйенің ұлтсыздандыру саясатының нақты жалғасы.

Қазақстандағы индустрияландыру: міндеттері, ерекшеліктері, қорытындылары. Қазақстан елді ин­дуст­ри­ялан­ды­ру ке­зеңінде (1928–1932 жж.). Ин­дуст­ри­ялан­ды­руға бағыт алу. Қазақстан­да ин­дуст­ри­ялан­ды­ру ісі 1928–1932 жыл­да­ры өтті. 1928–1932 жыл­да­ры ха­лық ша­ру­ашылғын да­мыту­дың бірінші бес­жылдығы бол­ды. Бұған дейін қазақстан­да Қараған­ды­дағы көмір кен орын­да­ры, Ембідегі мұнай өндірісі, Ал­тай­дағы түсті ме­тал­лургия сияқты са­на­улы ғана өнеркәсіп орын­да­ры бол­ды. Жал­пы, өнімінің 84,4%-ы ауыл ша­ру­ашылғына ти­есілі бол­ды. Елді ин­дуст­ри­ялан­ды­ру үшін ауыр өнеркәсіпті, оның ішінде ма­шина жа­сау са­ласын, кен өндірісі орын­да­рын, теміржол жүйесін да­мыту ке­рек бол­ды. КСРО ин­дуст­ри­ялан­ды­рудың жос­па­рына Қазақстан да енгізілді. Ин­дуст­ри­ялан­ды­руды жүзе­ге асы­ру жо­лын­да әкімшіл-әміршіл са­ясат қат­ты бұрма­лан­ды. 1925–1933 жыл­да­ры Қазақстан ком­му­нистік пар­тия ко­митетінің бірінші хат­шы­сы Ф. И. Го­лоще­кин бол­ды. Ф. И. Го­лоще­кин Қазақстан­да Қазан ре­волю­ци­ясы болған жоқ, сон­дықтан қай­та­дан ре­волю­ция жа­сау ке­рек деп шешті. Осы ойын іске асы­ру мақса­тын­да ол «Кіші Қазан» төңкерісін өткізу иде­ясын ұсын­ды. Бұл ұсы­ныс­ты И. В. Ста­лин қол­да­ды. Ф. И. Го­лоще­кин қазақстан­ды одақтық шикізат ба­засы ретінде ин­дуст­ри­ялан­ды­ру бағытын ұстан­ды. Ф. И. Го­лоще­киннің «Кіші қазан» иде­ясы­на алғашқы бо­лып С. Сәдуақасов қар­сы шықты. С. Сәдуақасов Қазақстан­ды шикізат ба­засы ретінде пай­да­лануға ашық түрде қар­сы тұрды. Ин­дуст­ри­ялан­ды­руды жүзе­ге асы­ру мақса­тын­да қазақ жерінің та­биғат бай­лықта­рын зерт­теу бас­талды. Н. С. Кур­на­ков бас­таған ге­олог­тар Ор­та­лық Қазақстан­ның та­биғи ре­сурс­та­рын зерт­теді. И. М. Гу­бе­ин Орал-Ембі ауда­нын­да мол мұнай қоры бар екенін дәлел­деді. Қ. И. Сәтба­ев жезқазған мыс кен ор­ны­ның мол бай­лығын анықта­ды. Ин­дуст­ри­ялан­ды­руды жүзе­ге асы­ру. Түркісіб құры­лысы 1927 жы­лы Түркістан-Сібір теміржол құры­лысы бас­талды. Түрксіб теміржол құры­лысы­ның бас­шы­лары: В. С. Ша­тов – құры­лыс бас­тығы, Н. Нұрмақов – құры­лысқа жәрдем­де­су ко­мис­си­ясы­ның бас­шы­сы, Т. Рысқұлов – РКФСР үкіметі жа­нын­дағы құры­лысқа жәрдем­де­су ко­мис­си­ясы­ның бас­шы­сы. Теміржол құры­лысын­да 100000 адам жұмыс істеді. Түркістан-Сібір теміржо­лы 3 жыл­дың ішінде са­лынып бітті. 1930 жы­лы 28 сәуірде Ай­набұлақ стан­ци­ясын­да жол­дың екі жағы түйісті. 1931 жы­лы қаңтар­да Түрксіб теміржо­лы пай­да­лануға берілді. Түркістан-Сібір теміржо­лы Ор­та Ази­яны сібірдің эко­номи­калық өңірімен бай­ла­ныс­тырды. Ин­дуст­ри­ялан­ды­ру бірінші жағынан Кеңес ха­лықта­ры күшімен жүзе­ге ас­са, екінші жағынан ор­та­лықтың әкімшіл-әміршіл жүйесі негізінде жүргізілді. Соғысқа дейін Қазақстан­да ембі мұнай өндіру орын­да­ры, Қараған­ды көмір кен орын­да­ры, Жезқазған, Балқаш мыс ком­би­нат­та­ры, Шым­кент қорғасын за­уыты т. б. ірі кәсіпо­рын­дар са­лын­ды. Жал­пы, Қазақстан Орал мен Сібірдің ірі өнеркәсіп орын­да­рын шикізат­пен, пай­да­лы қаз­ба­лар­мен қам­та­масыз етті. Қазақстан­ды ин­дуст­ри­ялан­ды­рудың бас­ты міндет­тері орын­далма­ды. Се­бебі Қазақстан­да көбіне­се өндіруші өнеркәсіптер са­лынғаны­мен, өңде­уші өнеркәсіп да­мытылған жоқ. Ин­дуст­ри­ялан­ды­рудың ерек­шеліктері. Ин­дуст­ри­ялан­ды­ру Қазақстан­да, негізінен, жоғары­дан жүргізілді. Қазақстан­да са­лынған өнеркәсіптер дайын өнім шығар­ма­ды. Шикізат­ты, негізінен, Ре­сей мен Ук­ра­ина өнеркәсіптеріне та­сыды. Ур­ба­низа­ция күшейіп, 1930 жы­лы қала халқының үлесі 29,8% бол­ды. 1935 жы­лы рес­публи­кадағы жұмыс­шы­лар­дың 43%-ы қазақтар бол­ды. 1939 жы­лы рес­публи­кадағы қала халқының са­ны 375000-ға дейін жетті. Ин­дуст­ри­ялан­ды­рудағы жұмыс­шы­лар еңбегі. Қазақстан өнеркәсіп орын­да­рына Мәскеу, Ле­нинг­рад, Дон­басс т. б. ірі өнеркәсіп ор­та­лықта­ры мен жұмыс­шы топ­та­ры көмек көрсетті. Жаңа тех­ни­каны меңгеріп, жаңадан са­лынған өнеркәсіпте істейтін ма­ман­дарды да­яр­лау ке­рек бол­ды. Бұл үшін көпте­ген қазақ жұмыс­шы­лары кәсіби білім алу үшін Мәскеу, Ле­нинг­рад, Дон­басс, Ба­ку өнеркәсіп орын­да­рына жіберілді. Алғаш Түрксіб құры­лысы­на қара жұмыс­шы ретінде қатысқан Д. Ома­ров кейіннен Түрксіб бас­тығы, ал Т. Қазы­беков «Қазақ көлік құры­лысы» тресінің бас­тығы бол­ды. Жаңа тех­ни­каны меңге­ру ба­рысын­да Дон­басс за­бой­шы­сы А. Г. Ста­ханов­тың ре­кор­ды на­сихат­талды. Ста­ханов­тың қазақ жеріндегі ізба­сары Қараған­ды кеншісі Түсіп Күзем­ба­ев бол­ды. Сәфи Өте­ба­ев, Мел­де­бек Сағым­бе­ков, Ах­метжан Са­фин, Зағира Та­был­ди­нова – Қазақстан­дағы ин­дуст­ри­ялан­ды­ру ісінің үздіктері.

Қазақстандағы ұжымдастыру саясаты. Қазақ халқын отырықшылыққа көшірудегі экономикалық және саяси мақсат. Қазақстан­дағы ұжым­дасты­ру са­яса­ты (1925–1933 жж.) Қазақ ауылы ұжым­дасты­ру қар­саңын­да ЖЭС-ті жүзе­ге асы­ру мәсе­лесі ша­ру­ашы­лыққа біраз өзгерістер әкелді. Ең ал­ды­мен ко­опе­ративтік қозғалыс да­мыды.Ұжым­дасты­ру қар­саңын­да 1072 ұжым­дық ша­ру­ашы­лық жұмыс істеді. 1929 жы­лы рес­публи­кадағы мал са­ны 40,5 мил­ли­онға дейін жетті. Бірақ Ф. И. Го­лоще­киннің «ауыл­ды кеңес­тендіру» бағыты игі нәти­желер­ге кері әсер етті.1928 жы­лы 27 та­мыз­да Қазақ АКСР-ның Ха­лық Ко­мис­сарлар Кеңесі мен Ор­та­лық Атқару Ко­митеті «Ірі бай ша­ру­ашы­лықта­рын, жар­ты­лай фе­одал­да­ры кон­фиске­леу және жер ауда­ру» дек­ретін қабыл­да­ды. Нәти­жесінде 657 бай жер ауда­рылып, олар­дан 145 мың мал алын­ды. Мал­дар, негізінен, кол­хоздарға берілді. Көпте­ген ор­та­ша ша­ру­алар бай­лар­дың қата­рына жатқызыл­ды. «Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру мен көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру» атты екінші тарауда кеңес мемлекетінің аграрлық саладағы әсіре таптық науқаны баяндалады. Кеңес мемлекетінің аграрлық саясатында көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтарды жалпы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру негізінде отырықшыландыру көзделгенді. Жалпы отырықшыландыру науқанын іске асыруда арнайы басқару және үйлестіру құрылымдары болғанын айту қажет. Олар алдын ала әр аймақтағы шаруашылық сипатын анықтады. Мысалы 1928 ж. Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының Қазақстанды аудандастыру материалдары бойынша көшпелі шаруашылықты аймаққа мына жерлер жатқызылды: Орал губерниясының оңтүстік шығысындағы Бөкей губерниясының шығыс жағымен теңіз жағалауы, Гурьев уезінің орталық және солтүстік бөліктері, Темір ауданы, Адай округі, Торғай және Ырғыз аудандары, Қарақұм, Қазалы және Қызылорда уездері, Бетпақдала, Балқаш ауданы, Ақсола және Атбасар уездерінің орталық және оңтүстік бөліктері, Қарқаралы уезі, Павлодар уезінің шығыс бөлігі. Отырықшыландыру барысында ұжымдастыру негізінде ондай шаруашылықтарға 100 үй (шаңырақ) қамтылуы жоспарланды. Бұл негізінен 20 шақырым шеңбердегі қазақ қыстауларында отырған шаруалар болатын. Олар біріккен ұжымдарға қатысты егіншілік және жайылымдық жер көлемі де анықталатын болды.

Қазақстанды зерттеудегі орыс ғалымдарының қосқан үлесі. (XVII-XIXғғ.) 17 ғасырдың соңы — 18 ғасырдың басынан бастап Ресейдiң және Батыс Еуропаның бiрқатар елдерiнiң ғалымдары Қазақстан аумағы мен халқын, оның тарихын, мәдениетiн, тұрмысы мен салтын зерттей бастады. Осы өлкенi алғашқы зерттеушiлердiң бiрi орыс картографы С.У. Ремезов болды, ол “Сiбiр халықтары және олардың шекаралары туралы сипаттама” деген еңбек жазып қалдырды. 18 ғ-дың алғашқы ширегiнде Қазақстанда И.Д. Бухгольцтың (т.-ө. ж. б.), С.Лихаревтың, И.Унковскийдiң (т.-ө. ж. белгiсiз) және басқа ғалымдардың экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргiздi. Олар Ертiс өз-нiң алабын Зайсан к-не дейiн, Тарбағатай тауының және Жетiсу Алатауының сiлемдерiн зерттедi. А.Бекович-Черкасскийдiң ғыл. экспедициясы Арал т-н және Каспий т-нiң аумағын картаға түсiрдi, сондай-ақ қазақ халқы туралы кейбiр этногр. мәлiметтер жинады. Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейiн (1731) оны ғыл. тұрғыда зерттеу iсi неғұрлым кең түрде және жедел қарқынмен қолға алынды. 1725 ж. құрылған Ресей ҒА Қазақстан өлкесiн геогр., геол. және этногр. тұрғыда зерттеу үшiн 1733 жылдың өзiнде-ақ экспедиция ұйымдастырды. 1733 жылдан 1771 жылға дейiн Бат. Қазақстанға академияның көптеген экспедициясы келiп қайтты, бұл экспедицияларды С.П. Крашенинников (1711 — 1755), И.Г. Гмелин (1709 — 1755), И.И. Лепехин, П.С. Паллас, И.П. Фальк, П.И. Рычков, т.б. басқарды. Орынбор тұрақты экспедициясы құрылды, оған И.К. Кирилов, П.И. Рычков, В.Н. Татищев (1686 — 1750) сияқты белгiлi орыс ғалымдары жетекшiлiк жасады. “Ерте заманнан бергi Ресей тарихы”, т.б. еңбектерiнде В.Н. Татищев қазақтардың тарихына зор көңiл бөлдi, олардың этногр. тегi, тұрмысы, мәдениетi мен әдет-ғұрпы жөнiндегi мәселелердi тұңғыш рет ғыл. әдебиетте баяндауға талпынды. Рычков, Паллас, И.И. Георги, Фальк, И.Г. Андреев, Г.И. Спасский, Н.Я. Бичурин, С.Б. Броневский, В.И. Даль (1801 — 1872), А.И. Левшин өздерiнiң еңбектерiнде қазақтардың тарихын, материалдық және рухани өмiрiн егжей-тегжейлi баяндады.

Қазақстанның тәуелсіздігінің алғашқы жылдары: саяси жүйесі, қарулы күштері. Қазақстан Республикасының, оның саяси жүйесінің қалыптасуы, экономи­каны қайта жаңғырту, әлеуметтік басым­дықтарды таңдау осы кезеңде сенімді әскери қауіпсіздік жүйесін құру мәселесін алдыңғы қатарға шығарды.Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары мемлекеттің әскери қауіпсіздігінің құқық­тық негізі қаланды. Қысқа мерзім ішінде қорғаныс, әскери қызмет, әскери қыз­мет­шілердің әлеуметтік қорғалуы туралы мәселелерді қамтыған бірқатар заңдар қабылданды.Әскери саясаттың негізгі мазмұны, бастапқы кезеңдегі әскери құрылыстың бағыттары 1993 жылы қабылданған Қазақстанның алғашқы Әскери доктри­насында айқындалды. Ол құжат заңна­малық және нормативтік құқықтық акті­лермен қатар, егемен мемлекеттің қалып­тасу кезеңіндегі әскери қауіпсіздікті, әскери құрылысты қамтамасыз етуде оң рөл атқарды.Аталған құжатты жүзеге асыру кеңес әскері тұсында жинақталған игі дәстүр­лерді сақтап қалу арқылы ең басты бай­лығымыз – адамдарды топтастыра біл­геніміздің арқасы. Дәл сол уақытта Қазақстан Қарулы Күштері офицерлік корпусының негізі қаланды.

Қазақстанның Ресейге қосыла бастауы. Әбілқайыр хан – мемлекеттік және саяси қайраткер. Қазақ елінің ауыр сыртқы жағдайын Кіші жүз ха­ны Әбілқайыр Ре­сей им­пе­ри­ясы­ның қол­да­уы арқылы шеш­пекші бол­ды. Әбілқайыр хан­ның мақсат­ты­ры:1) Қал­мақтар мен башқұрттар­дың Қазақ жерін ша­бу­ыл­да­уын тоқта­ту.2)Пе­тер­бург би­ле­ушілеріне арқа сүйеп, аға хан­дыққа та­лас­та қар­сы­лас­та­рын жеңу.3)Жайықтың төменгі ағысы, Есіл, Ертіс, Ор өзен­дері бойын­дағы қазақтар­дың мал жайылым­да­ры үшін бейбіт өмірді сақтау.4)Қазақ жері арқылы өтетін ке­ру­ен жол­да­рының қауіпсіздігін қал­пы­на келтіру.5)Ең бас­ты мақса­ты – жоңғар­ларға қар­сы күрес­те Ре­сей­мен бай­ла­ныс ор­на­ту.Әбілқайыр хан 1726 жы­лы Ре­сей им­пе­ри­ясы­ның құра­мына кіру­ге өтініш білдіріп, елшілерін жібер­ген бо­латын. Бірақ елшілікке күмәнданған пат­ша үкіметі хан ұсы­нысын жа­уап­сыз қал­дырған. Кіші жүз ақсүйек­терінің та­лабы: Ре­сей­мен әске­ри одақ құру. Әбілқайыр хан та­лабы: Ре­сейдің құра­мына кіру. 1730 жылғы қыркүйек – Пе­тер­бург­ке ат­танған елшілері Сейітқұл Қой­дағұлұлы, Құтлым­бет Қош­тайұлы­на Ре­сейдің құра­мына кіру ту­ралы құжат тап­сырды. 1731 жылғы 19 ақпан – Кіші жүзді им­пе­рия құра­мына қабыл­дау ту­ралы хан ұсы­нысын им­пе­рат­ри­ца Ан­на Иоан­новна қабыл­да­ды. Кіші жүз ақсүйек­тері мен Әбілқайыр­дан ант қабыл­дау үшін Ре­сей­ден сыртқы істер кол­ле­ги­ясы­ның тілмәші, дип­ло­мат А. И. Тев­ке­лев бас­таған елшілік жіберілді. 1731 жы­лы қазан­да орыс елшілері Ырғыз өзені бойын­дағы Әбілқайыр ор­да­сына кел­генде, қазақ ақсүйек­тері ара­сын­да ала­уыз­дық бар екені анықтал­ды. Ба­рақ сұлтан, Бөген­бай ба­тыр топ­та­ры Кіші жүзді Ре­сей­ге қосу жөніндегі ша­ралар­ды аяқсыз қал­ды­руға ты­рысқан­мен, бұл қар­сы­лық сәтсіз аяқтал­ды. 1731 жылғы 10 қазан – Кіші жүздің 29 стар­шы­ны Ре­сейдің қол ас­ты­на кіру­ге ант берді. Кіші жүздің Хи­уа хан­дығымен, қарақал­пақтар­мен шек­тесіп жатқан аудан­да­ры Ре­сей им­пе­ри­ясы­на қосыл­ма­ды. Орыс үкіметі Қазақ өлкесі жөнінде отар­шылдық са­ясат ұста­нып, 1714–1720 жыл­да­ры бекіністер тұрғызған бо­латын: Жәміш, Ом­бы, Кол­ба­синск, Же­лезинск, Се­мей, Ко­ряков (Ке­реку), Өске­мен. Пат­ша үкіметінің мақса­ты – қазақ-жоңғар соғысын пай­да­ланып, бекіністер са­лу арқылы Қазақ өлкесін біртіндеп жа­улап алу. Пат­ша үкіметі Жайық бойына бекіністер тұрғызып, егін ша­ру­ашы­лығына қолай­лы өңірлерді ба­сып алып, орыс по­мещик­теріне, ка­зак-орыс қоныс­та­нушы­лары­на та­ратып бе­ру са­яса­тын ашық жүргізе бас­та­ды.Жаңадан қосылған қазақ жер­леріндегі шеп­терін нығай­ту мақса­тын­да Ре­сей үкіметі 1734 жы­лы ма­мыр­да Се­нат­тың хат­шы­сы И. К. Ки­рил­лов басқарған экс­пе­диция жаб­дықта­ды: Ор өзені бойын­да бекініс тұрғызу; Ор­та Азия хан­дықта­рымен ке­ру­ен са­уда­сын кеңей­ту; Қазақ өлкесіндегі та­биғат бай­лықта­рын иге­ру; Сыр­да­рия бойын­да қала тұрғызып, Өзен фло­тили­ясын құру. Са­яси жағдай­дың ши­еленісіп ке­туіне бай­ла­ныс­ты экс­пе­диция мақсат­та­ры түгел іске ас­па­ды. 1735 жыл – Ор өзені бойын­да Ор бекінісінің негізі қалан­ды. Орын­бор ше­кара­лық ко­мис­си­ясы­ның ке­лесі төрағасы И. И. Неп­лю­ев (1742 ж.) Орск қала­шығын 1743 жы­лы жаңа жер­ге көшірді. 1743 жыл – Орын­бор қала­сының негізі қалан­ды.1735–1737 жыл­да­ры болған башқұрттар­дың көтерілістері кезінде Әбілқайыр­дың башқұрт би­ле­ушілерімен бірігіп ке­туінен сес­кенген пат­ша үкіметі екінші рет ант алу­ды көздеді. 1738 жылғы та­мыз – Орын­бор ко­мис­си­ясы­ның бас­шы­сы, та­рих­шы В. Н. Та­тищев Орын­борда қазақ сұлтан­да­рының съезін өткізді. Кіші жүз бен Ор­та жүзден бар­лығы 60-қа жуық стар­шын Ре­сей­ге берілгендігін қуат­тап екінші рет ант берді. 1740 жыл – Әбілмәмбет хан мен Абы­лай сұлтан­ның ант бе­руі са­яси жағдай­дан туған ай­ла бол­ды. Ре­сей­мен жақын­да­сып, Ор­та жүзге жа­сала­тын жоңғар ша­бу­ылын әлсіре­туді көздеді. 1734 жылғы 10 ма­усым – им­пе­рат­ри­ца Ан­на Иоан­новна Ұлы жүзді Ре­сей құра­мына қабыл­дауға келісімі жөнінде жар­лық шығар­ды.

Қазақстанның ТМД елдерімен қарым-қатынасы. Республиканың сыртқы саясаты стратегиясында бұрынғы кеңес кеңістігінде болып жатқан интеграциялық процестер ерекше орынға ие. Біздің мемлекет бұрынғы КСРО республикаларының басым бөлігін бірлестірген Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын сақтап, оны дамыту турасында біршама ic атқаруда. 2006 жылдың мамыр айынан бастап 2007 жылдың қазан айына дейін Қазақстан ТМД-да төрағалық етіп Достастықтағы интеграциялық процесстердің дамуына жаңа серпініс берді. Төраға ретінде Қазақстан ТМД ұйымының жалпы тиімділігін арттыру мақсатында Достастықты реформалау бойынша Концепцияны жасап, ТМД мүше басқа елдердің талқылауына салды. 2007 жылдың қазан айында Душанбеде өткен ТМД саммиті барысында аталмыш Концепция қабылданды. 2007 жылдың маусым айында Санкт-Петербургте өткен Достастыққа мүше мемлекеттер басшыларының ресми емес саммитінде Қазақстан Президентінің ұсынысы республикамыздың ТМД ұйымының қажеттілік деңгейін арттырудағы тағы да бір айтарлық қадамы болды. Қазақстан басшысы ендігі жерде Достастық көшбасшылары жылына бip көкейкесті мәселені қарастыруды ұсынды. Бірінші болып ТМД мемлекеттерінің бәріне ортақ өзекті мәселе көші-қон тақырыбы қарастырылды. Ал 2008 жылы ТМД Төрагасы ретінде Қазақстан көлік және коммуникация мәселесін талқылауды ұсынды. Бұрыңғы кеңес кеңістігінде экономикалық беделі жоғары Қазақстан мемлекеті Еуразиялық Экономикалық Қауымдастыққа мүше жетекші мемлекет болып табылады. Аталмыш Ұйымға Қазақстаннан басқа ТМД-ның бес мемлекеті мүше. Олар Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, Беларусь және Тәжікстан. Біздің республикамыздың экономикалық мүмкіндіктері мен белсенділігі бұл ұйымның даму қарқынына айтарлықтай септік етуде.

Қазіргі кездегі Қазақстанның әлеуметтік – саяси даму бағыттары. Қазақстан тәуелсіздік алған­нан кейін на­рықтық эко­номи­каға көшуді таңдап алған бо­латын. Қазақстан­да на­рықтық эко­номи­каға көшудің алғашқы үш ке­зеңі белгіленді: 1991–1992 жыл­дар; 1993–1995 жыл­дар, осы мерзімде жүргізілетін іс бағдар­ла­масы Жоғарғы Кеңестің сес­си­ясын­да мақұлда­нып, Пре­зиденттің Жар­лығымен бекіді; 1996–1998 жыл­дар.На­рықтық эко­номи­каға көшу мәсе­лелерімен ай­на­лыса­тын жаңа мем­ле­кеттік басқару ор­ганда­ры құрыл­ды. Олар: Мүлік жөніндегі, Мо­нопо­лияға қар­сы са­ясат жөніндегі ко­митет­тер, Са­лық инс­пек­ци­ясы, Ке­ден және т. б.Мем­ле­кеттің ал­дында дағда­рыс­тан шығудың жол­да­ры қарас­ты­рыла бас­та­ды. Оның ең бас­ты­сы – бағаны ырықтан­ды­руды белгілі бір жүйеге келтіру еді. Қазақстан­да ырықтан­ды­ру 1992 жы­лы мұнай­дың, мұнай­дан шығатын өнімдердің, басқа да энер­гия көздерінің бағасы әлемдік бағаға дейін жоғары­ла­уы ке­рек де­ген ұран­мен жүргізілді.Бағаны ырықтан­ды­рудан кейінгі екінші атқарылған іс – же­кеше­лендіру. Мем­ле­кеттік меншікті тезірек жойып, бәрін же­ке меншікке ай­нал­дырсақ, ха­лық жұмы­ла жұмыс істеп, өндіріс жан­да­нып, ел байып, бәрі де ор­ны­на ке­леді деп ой­ла­ды. Тәжіри­бе жүзінде олай бол­май шықты. Же­кеше­лендіру ба­рысын­да елімізде үш бағыт­тағы (шағын, жап­пай және же­ке жо­бамен) кәсіпо­рын­дар құрылған. Нәти­жесінде мем­ле­кеттік меншікті же­кеше­лендіру жа­ри­яланған екі ке­зеңде де (1991–1992 жж. және 1993–1995 жж.) мүліктің үлкен та­лан-та­ражға түсуіне жол берілді.1994 жыл­дың қаңта­рын­да эко­номи­калық ре­фор­ма­ны жүргізуді жан­данды­ру жөніндегі ша­ралар ту­ралы Пре­зидент қаулы қабыл­да­ды. Он­да дағда­рысқа қар­сы ша­ралар мен эко­номи­каны тұрақтан­ды­рудың 1994–1995 жыл­дарға ар­налған бағдар­ла­масы әзірленді. Бағдар­ла­мада Қазақстан­да жүргізіліп жатқан ре­фор­ма­лар­дың ерек­шеліктері, елдің өндіргіш күштері, өндірістік қаты­нас­тар, өндірістік ап­па­рат, игерілетін қаз­ба бай­лық, ел­дегі 7 мил­ли­он­дай еңбек­ке жа­рам­ды адам күші ес­керілді. 1993 жы­лы қара­ша айының 15-ші жұлды­зын­да мем­ле­кеттің өз ақша­сы – теңге енгізілді. 1994 жы­лы на­урыз­да Пре­зидент Жар­лығымен ауыл кәсіпо­рын­да­рының өтей ал­маған 2,2 млрд. сом­дық не­си­есінің мерзімі екі жылға ұзар­тылды.Ре­фор­ма­ның ба­рысын­да Қазақстан­да 1994 жыл­дың күзінен үкімет мак­ро­эко­номи­калық рет­те­уді меңге­ре бас­та­ды. Бағаның өсуі те­желіп, инф­ля­ци­яның өсу қарқыны төмен­деді.На­рықтық эко­номи­каға көшу­дегі жіберілген қате – ол үкімет бас­шы­лары­ның елдің эко­номист ғалым­да­рына сен­беуі. На­рықтық қаты­нас­тарға көшу ба­рысын­да бізде орын алған тағы бір үрдіс бар. Ол со­нау Сто­лыпин ре­фор­ма­сынан, одан бері Қазақ төңкерісінен кейінгі ин­дуст­ри­ялан­ды­ру, ұжым­дасты­ру науқан­да­ры сияқты қоғам өміріндегі өзгерістер­ге ре­волю­ци­ялық си­пат бе­ру.1992 жы­лы өндірістің құлды­ра­уы бірша­ма тұрақты болған 1990 жыл­мен са­лыс­тырған­да 14,6%, 1993 жы­лы – 28%, 1994 жы­лы – 48%, ал 1995 жы­лы – 45% жетті.Қазақстан үкіметі осы­дан кейін 1996–1998 жыл­дарға ар­налған жаңа бағдар­ла­ма қабыл­да­ды. Он­да ре­фор­ма­ның ең күрделі де­ген мәсе­лелерін ше­шу маңыз­ды орын ал­ды. 1999 жы­лы бас­талған төртінші ке­зең қазіргі уақытқа дейін жалғасып, мем­ле­кеттік меншікті басқару мен пай­да­лану мәсе­лелерінде мем­ле­кеттік басқару­дың деңгей­лері ара­сын­да өкілеттіктерді бөлу жөніндегі жаңаша көзқарас­тармен си­пат­та­лады.1997 жыл­дың қазан айын­да Пре­зидент Н. Ә. На­зар­ба­ев Рес­публи­ка халқына «Қазақстан-2030» де­ген ат­пен жол­дау қабыл­дап, он­да еліміздегі дағда­рыс­тан шығудың және жүріп жатқан ре­фор­ма­лар­ды аяқта­удың, сон­дай-ақ ал­дыңғы қатар­лы мем­ле­кет­тердің қата­рына қосы­лудың, не­месе «Қазақстан ба­рысын» қалып­тасты­рудың жаңа бағдар­ла­масын ұсын­ды. Бағдар­ла­мада еліміздің са­яси, әле­уметтік-эко­номи­калық да­му­ының жақын ара­дағы және стра­теги­ялық ұзақ мерзімдегі да­му жол­да­ры мен мүмкіндіктері жан-жақты көрсетілді.

Қазіргі Қазақстандағы демографиялық даму. 2000-жылдың бес айында республика өлімінің өсуі байқалған. Тіркелген өлімдер саны-1999 жылдың қаңтар-мамырында 64,6 мың адам болса, 2000 жылдың осы кезеңінде-67,5 мың адам қайтыс болыпты. Осы кезең ішінде өлімнің жалпы коэффициенті тұтас республика бойынша 1000 адамға 10,9 болды. (1999 жылдың қаңтар-мамырында-10,5). Бұл көрсеткіштің ең жоғары мәні (13 промилледен 13,8-ге дейін) Қарағанды, шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстарында тіркелді. Өлімнің жалпы коэффициентін әрбір 1000 адамға шаққанда қалалық мекемелерде-12,2 селолық жерлерде-9,3 адам болған.Халықтың өлімі негізінен қан айналымы жүйесінің ауруларынан өсіп, барлық тіркелген өлімнің жартысынан астамы осы аурудың еншісінде.Қазіргі кезеңде халықтың, ел-жұрттың денсаулығын сақтау, ауруларды бәсеңдету немесе болдырмау тікелей экономикалық, әлеуметтік объектитік факторларға байланысты. Ең бастысы, өндіріс, шаруашылық орындарының жұмысын жандандыру, олардың тиімділігін арттыру және осындай жолдармен халықты жұмыс орындарымен қамтамасыз ету, олардың материалдық – тұрмыстық жағдайын ұдайы жақсарту, табиғи қоршаған ортаның бүлінуін тоқтату, денсаулық сақтау, мекемелерінің жұмыстарындағы кемшіліктерін жойып, жақсарту қажет.

Қазіргі Қазақстанның мәдени дамуы. Қазақстан еге­мендік алу­ымен бай­ла­ныс­ты қазақ халқының ру­хани өмірінде мәде­ни жаңа про­цес­тер кеңінен өріс ал­ды. Ха­лыққа білім бе­ру, ғылым мен мәде­ни­ет өз да­му­ының кең жо­лына шықты. Олар бұрынғы Кеңес Одағы ке­зеңіндегі пар­ти­ялық иде­оло­гия мен са­яси қағида­лар­дың қыс­пағынан құтыл­ды. Білім жүйесі.Қазақстан­да білім жүйесінде көпте­ген оң өзгерістер орын ал­ды. Ең бас­ты­сы, оқу мазмұны өзгерді. Білім стан­дарт­та­ры жа­сал­ды, оқыту­дың жаңа әдісте­месі енгізілді. Қазақстан Рес­публи­касын­дағы білім бе­рудің жай-күйі алғаш рет 1995 жы­лы көктем­де оқу са­ласы қыз­меткер­лерінің рес­публи­калық кеңесінде талқылан­ды. Гим­на­зи­ялар, ли­цей­лер, же­ке және ав­торлық мек­тептер ашыл­ды. Та­рих, ана тілі 1–5 сы­нып­тар үшін оқу пәндері бойын­ша оқулықтар шығарыл­ды. Егер соңғы кез­ге дейін Қазақстан мек­тептерінде тек бұрынғы КСРО та­рихы оқытыл­са, енді қазақ халқының өз та­рихын те­рең тал­дап оқытуға көңіл бөлінді. Қазақстан­ның Білім және ғылым ми­нистрлігінің де­рек­тері бойын­ша 2000/2001 оқу жы­лын­да ел­де жал­пы білім бе­ретін мек­тептердің са­ны 8 109 бол­ды. Олар­дың 3545-і (44,2%) қазақ, 2356-сы (29,4%) орыс, 13-і ұйғыр, 81-і өзбек, 3 тәжік, 1 ук­ра­ин, ал 2008 мек­теп ара­лас, қазақ-орыс тілдерінде са­бақ жүргізген. 2001 жы­лы ел­де ор­та білім бе­ру жүйесін ақпа­рат­танды­рудың бірінші ке­зеңі негізінен аяқтал­ды, нәти­жесінде 58 оқушыға бір компьютер­ден келді. «Ин­тернет – мек­тепте» бағдар­ла­масы аясын­да 1 414 оқу ор­ны, оның ішінде 868 ауыл мек­тебі ақпа­рат желісіне қосыл­ды. Үкіметтің 2002–2004 жыл­дарға ар­налған Іс-қимыл бағдар­ла­масын­да бар­лық деңгей­дегі білім бе­ру, оқыту­дың мем­ле­кеттік жүйесін жетілдірді, оқу-әдісте­мелік ке­шенді қалып­тасты­ру, мек­тепке дейінгі ба­лалар ме­кеме­лерінің са­нын арт­ты­ру көзделді. 2003/2004 оқу жы­лын­да Қазақстан­да жұмыс істейтін мек­тептердің са­ны – 8260-қа жетіп, он­да 3 026,2 мың оқушы білім ал­ды. Мек­тептердің 3 687 (44,6%) қазақ тілінде оқыта­тын, 2 069 (26,1%) қазақ және орыс тілдерінде оқыта­тын жал­пы білім бе­ретін мек­тептер жұмыс істеді. Мек­тептер­де 270 мыңнан ас­там пе­дагог жұмыс істеді, оның ішінде 195,8 мыңының жоғары білімі, 60 мыңнан ас­та­мының кәсіптік ор­та білімі бол­ды. 2005/2006 оқу жы­лын­да Қазақстан білім және ғылым ми­нистрлігіне қарай­тын 8 222 мек­теп жұмыс істеді, он­да 3 млн. оқушы білім ал­ды. Оларға 300 мыңдай мұғалім са­бақ берді. 2006 жы­лы жал­пы білім бе­ретін мек­тептер­де 31 оқушыға 1 компьютер­ден келді. Мек­тептердің 89 пайызы ин­тернет­ке қосыл­ды. 2007 жылғы та­мыз айын­да Қазақстан­да «Білім ту­ралы» жаңа Заң қабыл­данды. Қазақстан Рес­публи­касы Пре­зидентінің 2004 жылғы 11 қазан­дағы жар­лығымен бекітілген «Қазақстан Рес­публи­касын­да білім бе­руді да­мыту­дың 2005–2010 жыл­дарға ар­налған Мем­ле­кеттік бағдар­ла­масын­да» 12 жыл­дық ор­та білім бе­ру жүйесіне көшу белгіленді. Оның негізгі мақса­ты – жаңа ке­зеңнің та­лап­та­рына сай жас­тарды өмірге ба­улу үшін оларға бұрынғыдан да жоғары деңгей­де білім бе­ру. Қазақстан мек­тептерінде са­палы білім алу­ды қам­та­масыз ету мақса­тын­да 2004 жы­лы ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) енгізілді. Ғылым.Еге­мендік алған жыл­да­ры еліміздің ғылы­мын да­мыту са­лала­рын­да үрдіс өзгерістер байқал­ды. Қазақстан Рес­публи­касы Ғылым Ака­деми­ясы­ның құры­лымы мен ғылы­ми ізденістерінің тақырып­та­ры жаңа та­лап­тарға сай қай­та­дан қарас­ты­рыл­ды. Ә. Х. Марғұлан атын­дағы Ар­хе­оло­ги­ялық инс­ти­тут, Ғарыш­тық зерт­теу, Ме­хани­ка және ма­шина, Ин­форма­тика және басқару, Фи­зика-тех­ни­калық проб­ле­малар­ды зерт­теу т. б. инс­ти­тут­та­ры ұйым­дасты­рыл­ды. Са­лалық ғылым ака­деми­яла­рының жүйесі кеңейтілді. Қазақстан Рес­публи­касы Ин­же­нерлік ака­деми­ясы құры­лып, жұмыс істейді, ал Ауыл ша­ру­ашы­лық ака­деми­ясы Қазақстан Ұлттық ака­деми­ясы­ның құра­мына енгізілді. Ғылы­ми дәре­желер тағайын­дау және ғылы­ми атақтар бе­ру, дис­серта­ци­ялық жұмыс­тардың са­пасын бақылап бекіту үшін рес­публи­ка Жоғары ат­теста­ци­ялық ко­митеті құрыл­ды.2000 жы­лы Рес­публи­ка бойын­ша 400-ден аса ғылы­ми инс­ти­тут­тар мен ғылы­ми ор­та­лықта­рын­да 17 мыңнан ас­там ғалым­дар қыз­мет етті. Бұлар­дың 1000-ы ғылым док­торла­ры бол­са, 2800 ғылым кан­ди­дат­та­ры еді. Ғылы­ми ме­кеме­лердің 42 пайызы Ауыл ша­ру­ашы­лығы ми­нистрлігінің, 21 пайызы – білім және ғылым ми­нистрлігінің, 10 пайызы ден­са­улық сақтау ми­нистрлігінің қара­уын­да бол­ды. 2003 жылғы 22 қазан­да бұрынғы ҚР Ұлттық ғылым ака­деми­ясы­ның 109 мүшесі қатысқан құрыл­тай жи­налы­сы өткізіліп, «Қазақстан Рес­публи­касы­ның Ұлттық ғылым ака­деми­ясы» қоғам­дық бірлестігінің Жарғысы бекітілді.Еге­мендік алған уақыт­тан бері ғалым­дардың зерт­те­улері нәти­жесінде 5 мың ав­торлық куәлік, 1354 ше­телдік па­тент­тер және 13 ли­цен­зи­ялық келісім куәлан­ды­рылып бекітілді. Рес­публи­ка ғалым­да­рының бел­се­не қаты­су­ымен Ал­ма­тыда – ақпа­рат­тық тех­но­логи­ялар, Орал­да – ма­шина жа­сау, Қараған­ды­да – ме­тал­лургия жөніндегі парк­тер ашыл­ды. Ас­та­нада би­отех­но­логи­ялық ке­шен са­лын­ды. Кур­ча­тов­та және Ас­та­надағы Еура­зия уни­вер­си­тетінің жа­нын­да яд­ро­лық тех­но­логи­ялар­ды зерт­теу қолға алын­ды. Қазақстан Ор­та­лық Азия мем­ле­кет­терінің ара­сын­да бірінші бо­лып кос­мосқа өзінің жер серігін ұшыр­ды.Қазақстан­ның еге­мендік алған уақыт ішінде ха­лыққа білім бе­ру, ғылым­ды да­мыту­да бірша­ма та­быс­тарға қолы жетті. Ғылым мен білім эко­номи­каның бәсе­кеге қабілеттілігін, елдің ұлттық қауіпсіздігін қам­та­масыз ету және мем­ле­кет әуелетін арт­ты­руға өзінің тиісті үлесін қос­ты.

Қайта құру жылдарындағы Қазақстандағы қоғамдық- саяси өмір (1985-1991 жж.). Қоғамның саяси және әлеуметтік өміріндегі қайшылықтар мен кемшіліктер. 80-жылдарға қарай халық шаруашылығын жоспарлауындағы және өндіргіш күштерді орналастырудағы әміршіл-әкімшіл жүйенің жіберген кемшіліктері мен қайшылықтарының нәтижесі тоқырау құбылыстарын тұғызды. Республика шикізат көзі ретінде қала берді. Рухани идеологиялық өмірде отарлау жүйесінің толық ықпалында болды. Ғылым мен ағарту саласын қаржыландырудың «қалдықты» ұстанымы сақталды. Ұлттық мәдениет, салт-дәстүрлер, тіл өте ауыр жағдайға тірелді. Тек қана 1954-1986 жылдар аралығында қазақ тілінде білім беретін 600-ге жуық мектеп жабылды. Қазақ тілінің қолдану аясы өте тарылды. Сол кезде билікте отырғандарды тіл тағдыры толғандырмады. Аса маңызды мәселелердің барлығы тек Москвада ғана шешіліп отырды. Республикалар егемендегі сөз жүзінде ғана болды. Қазақстан партия басшысы Д.Қонаев (1912-1993 жж.) өз жұмысында көптеген кемшіліктерге жол берді. Д.Қонаевтің өзіне республика халықтарының арасында табынушылық пайда болды. Оның маңындағылар республикадағы күрделі әлеуметтік-экономикалық, рухани, экологиялық жағдайларға немқұрайды қарады. Қоғамдық – саяси қозғалыстар. 1990 жылы ұлтаралық «Единство» қозғалысы құрылды. Қозғалысқа ғылыми-техникалық интеллигенция өкілдері кірді. Осы кезде «Желтоқсан» партиясы құрылды. Бұл партияның құрамына 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қатысқандар кірді. 1991 жылы «Азат» азаматтық қозғалысының партиясы құрылды. Жастар өздерінің саяси қозғалысы «Алаш» партиясын құрды. 1991 жыл Қазақстан социал-демократиялық партиясы құрылды. 1990 жылы Қазақстанда 100-ден аса қоғалдық-саяси қозғалыс болды. Алматыда ғана 40-қа жуық саяси қозғалыс жұмыс істеді. Бұл кезде Қазақстандағы көптеген қоғамдық – саяси қозғалыстар әлсіз және қалыптасу кезінде болды. «Невада - Семей», «Қазақ тілі» сияқты қоғамдық қозғалыстар біршама мықты, көптеген мүшелері мен белгілі дәрежедегі қаржылық қорлары бар ірі қозғалыстар болды.

Қайта құру жылдарындағы Қазақстанның экономикалық даму бағыттары. Қазақстан экономикасында, басқа одақтас республикалардағы сияқты, нарықтық қатынастар орнай бастады, әр түрлi кооперативтер, жеке меншiк фирмалар мен шағын кәсiпорындар пайда болды. 80-жылдардың аяғына қарай орталықтың республиканы бақылауының әлсiреуi салдарынан, шет елдермен тiкелей экономика және сауда байланыстарын орнатуға мүмкiндiк туды. Қазақстан бұрын да өз өнiмдерiн шетке шығарып отырған, оның 97%-ы шикiзаттар, материалдар мен жартылай шикiзаттар болатын.Экономикаға түбiрлi реформа жасау және меншiктiң көп түрлiлiгi негiзiнде нарықтық қатынастар орнату үшiн бiрқатар заңдар қабылдау керек болды. Орталыққа бағынған кезiнде Қазақстанда “Қазақ КСР-iндегi еркiн экономикалық аймақтар туралы”, “Қазақ КСР-iндегi шет ел инвестициялары туралы”, т.б. заңдар қабылданды. Республикада Сыртқы экономика министрлігі құрылды, Сыртқы экономика банкi ашылды. Әр түрлi экономикалық қауымдастықтардың, корпорациялардың дүниеге келуi өзара әрiптестiк сауданың дамуына жағдай туғызды, оның көлемі 1990 ж. 1,5 есе өстi. Жаңа құрылымдардың пайда болуымен бiрге адамдардың iскерлiк белсендiлiгi артты. Бiрлескен кәсiпорындар мен банктер ашыла бастады. 1990 ж. қарашада Сауд Арабиясыменбiрiккен “Әл-Барака банк Қазақстан” банкi құрылды Оңтүстік Кореяның “Самсунг” корпорациясымен iскерлiк байланыс орнатылды. Сеулдiк кәсiпкерлер Алматыдан мейрамхана ашты. Қазақстан — Қытай әуе жолы мен Жаркент — Құлжа (Инин) автожолы жұмыс iстедi. 1991 ж. Қазақстанда әлемнiң 25 елiнiң қатысуымен құрылған 35 бiрiккен кәсiпорын ресми түрде тiркелдi. Республикадағы тоқыраған экономиканы шет мемлекеттердiң экономикалық және технологиялық көмегiнсiз қалпына келтiру қиын едi. Шет ел капиталын тарту үшiн республика жаңа заңдар қабылдап, инвесторларды 5 жыл бойы табыс салығын төлеуден босатты.

Қаңлы мемлекетінің этносаяси тарихы. Шаруашылықтың түрлері мен ерекшеліктері.Б. з. б. IIIғ. Қаңлы тай­па­лық бірлестігі құрыл­ды. Мем­ле­кет аты алғаш Қытай жыл­на­масы «Шы Жи»-Да­уан Ле­жу­ан­да («Та­рихи жаз­ба­лар»-Ферғана та­ра­уы) жа­зылған «Қаң жүй го» де­ген ата­удан алынған. Қаң жүй- қаңлы (орыс әде­би­етінде «кан­гюй»), го — «мем­ле­кет» де­ген мағына­ны білдіреді. Ғалым­дардың көпшілігі қаңлы­лар­дың түркі тілдес ха­лық болған­дығына күмән келтірмейді. Қаңлы мем­ле­кетінің б. з. б I ғасы­рын­да дәуірлен­ген ке­зеңінде халқының са­ны 600 мың адам­ды құрап, әскерінің са­ны 120 мыңға жет­кен. Қаңлы­лар ас­та­насы – Би­тянь қала­сы. Бай­ла­ныс жа­саған ел­дер – Қытай, Рим, Кав­каз т. б. Қаңлы бей­ле­ушісінің же­ке иелік ше­кара­сы Кас­пийдің солтүстік жағала­уына дейін барған, оларға Арал теңізі мен Еділ өзенінің төменгі ағысы­ның екі ара­сын­да билік құрған сар­мат-алан тай­па­лары­ның одағы түгел­дей қарап, тәуелді болған. Қаңлы мем­ле­кеті өз ал­ды­на дер­бес са­ясат ұста­нып, көрші ел­дердің сырт жа­ула­рына қар­сы той­та­рыс бе­руіне көмек­тесіп отырған. Қаңлы пат­ша­сы өзі ме­кен­де­ген солтүстік өңірді (Та­лас өзенінің ай­мағы) же­ке басқара­ды. Қаңлы тай­па­сын­да билік мұра­герлік жол­мен әке­ден ба­лаға беріліп отырған. Бар билік ақсақал­дардың, ру бас­шы­лары мен көсем­дердің қолын­да болған. Ша­ру­ашы­лығы.Тай­па халқы негізінен мал ша­ру­ашы­лығымен және су­ар­ма­лы егіншілікпен ай­на­лыс­ты. Бас­ты бай­лығы мал бол­ды. Көбіне­се жылқы, қой, оған қосым­ша си­ыр, түйе және ешкі өсірді. Ал егіншілер дәнді дақыл­дар ек­кен және бау-бақша өсіру­мен де ай­на­лысқан. Жерді тас, ме­талл кет­пендер­мен өңдеді, сон­дай-ақ сүйек­тен жа­салынған егіншілік құрал­да­ры да пай­да­ланыл­ды. Жи­налған өнім жер­ден қазылған ұра­лар­да не­месе қыш құмы­ралар­да сақтал­ды. Көпте­ген бөген­дер мен тоған­дар тұрғызыл­ды. Аң аулау мен ба­лық аула­удың қосалқы маңызы бол­ды. Елік, арқар, киік және су құста­ры — үй­рек, қаз аулан­ды. Ет, ба­лық және дәнді дақыл өнімдерімен қатар та­маққа жа­байы ал­ма, алмұрт, өрік, до­лана, пісте жемістері, тау жу­асы пай­да­ланыл­ды.

Қарахан мемелекетінің құрылуы және саяси тарихы. Қара­хан мем­ле­кеті (942–1210 жж.)Қара­хан қағана­ты Шығыс Түркістан, Жетісу, Сыр­да­рия, Та­лас, Шу өңірін құтты қоныс етті. Оның құры­луы 940 жыл­дан бас­та­лады. Қағанат­тың ор­та­лық ас­та­насы Шу өзені бойын­дағы Ба­ласағұн, кейінірек Ор­да­кент (Та­раз) қала­сы. Қара­хан мем­ле­кетінің Үзген, Мер­ке, Құлан сияқты қала­ларын­да ірі алып­са­тар ал­па­уыт­тар мен қолөнершілер ме­кен­де­ген.Қара­хан әулетінің негізін са­лушы Сатұқ Боғра­хан (915–955жж.) бо­лып есеп­телінеді. Ол Қарлұқ хан­дығының іргесін көтеріп, мәрте­бесін асы­рушы­лар­дың бірі – Білге құл Қадыр­ханның не­мересі. Сатұқ Та­раз және Қашқар қала­ларын өзіне қара­тып, 942 жы­лы Ба­ласағұндағы би­ле­ушіні құла­тып, өзін жоғары қаған деп жа­ри­ялай­ды. Мем­ле­кеттің күшеюіне қар­лық, шігіл, яг­ма тай­па­лары үлкен үлес қос­ты. Сатұқ өлген­нен кейін билік оның ба­ласы Мұсаға көшті, ол 960 жы­лы Қара­хан мем­ле­кетінің халқын ис­лам дініне қарат­ты. Оның ас­та­на қала­сы Қашғар бол­ды. Сатұқтың екінші ба­ласы Сүлей­мен-ілек Ба­ласағұнды иеленді. Кейін бұл өңірді оның ұлы Ха­сан Боғра-хан мұра етіп ал­ды. Мұса өлген соң, Қара­хан жеріндегі жоғарғы қаған атағы оның ба­ласы Әли Ар­сы­лан ханға көшті. 990 жы­лы Қара­хан би­ле­ушілерінің бірі Ха­сан (Ха­рун) Боғра хан Ис­фиджаб­ты бағын­дырды. Ал 992 жы­лы қара­хан­дықтар шығыс­та Хо­тан­ды, ба­тыс­та Бұха­раны ба­сып ал­ды. 999 жы­лы Қара­хан би­ле­ушісі Әли Ар­сы­лан­ның ба­ласы На­сыр Ор­та Ази­ядағы Са­мани­лер мем­ле­кетіне соққы берді. Қара­хан хан­дығы ұзақ соғыс­тардан кейін 1004–1005 жыл­да­ры Мәуере­нахр жерін түгел­дей өзіне қарат­ты. Осы­дан кейін Қара­хан мем­ле­кеті XI-ғасыр­дың 30 жыл­да­ры Шығыс және Ба­тыс қағана­ты бо­лып екіге бөлінді:Жетісу және Шығыс Түркістан жері Шығыс қағана­тына қарап, оның ор­та­лығы әуелі Ор­да (Ба­ласағұнға жақын), кейін Қашғар қала­сы бол­ды. Мәуере­нахр жер­лері – Ба­тыс қағана­тына қарап, оның ор­та­лығы Үзкент, кейінірек Са­марқанд бол­ды.Қара­хан мем­ле­кетінде жоғарғы өкімет билігі ха­кан­ның қолын­да болған. Ол мұра­герлікке қалып отырған. Қара­хан фе­одал­дық қоғамы­ның үстем тап өкілдеріне ха­кан­ның ұрпақта­ры тегіндер, ілек хан­дар, бек­тер, нәмен­герлер, нөкер­лер жатқан. Ханға ең жақын адам­дардың бірі уәзір болған. Уәзір жоғарғы би­ле­ушінің ең жақын көмекшісі және кеңесшісі бо­лып са­нал­ды. Хан са­райы, оның бас­ты ор­да­сы мем­ле­кеттік және әкімшілік басқару ор­та­лығы бо­лып есеп­телді. Қара­хан мем­ле­кетіндегі аса маңыз­ды әле­уметтік-са­яси инс­ти­тут әске­ри-мұра­лық жүйе болған. Мем­ле­кет бірне­ше үлес­терге бөлінді. Олар­дың бас­ты­лары: Та­раз, Ис­фиджаб, Ба­ласағұн. Хан мем­ле­кеттік не­месе әске­ри қыз­меті үшін фе­одал­дарға жер беріп, сол жер­дегі ха­лықтан са­лық жи­науға рұқсат ет­кен. Мұндай жер­лер ик­та, ал оны иеле­нуші мук­та деп аталған. Қара­хан­дардағы жер иеле­нудің тағы бір көп та­раған түрі әске­ри – үлестік жер­лер. Ол әске­ри қыз­мет үшін берілген. Қара­хан фе­одал­дық қоғамын­да ша­ру­алар­ды қана­удың бір түрі – жалға үлестік жер бе­ру орын алған. Араб-пар­сы де­рек­терінде үлестік жер алған ша­ру­алар мұзар­лар не­месе барзұгар деп аталған. Үлес­кер жер­ден алынған өнімнің денін са­лық түрінде мем­ле­кет­ке және жер иелеріне төлеп отырған. Ша­ру­алар­ды қана­удың екінші бір түрі – ком­менда­ция жер иелігі. Оның мәні: әлсіз адам өзінің жер телімін күштінің қамқор­лығына бе­реді, ол күшті адам әлсіз адам­ды басқалар­дан қорғауға тиіс.

Қарахан мемлекетіндегі басқарудың әскери-тайпалық және әкімшілік жүйесіндегі ерекшеліктер. Қара­хан мем­ле­кетінде жоғарғы өкімет билігі ха­кан­ның қолын­да болған. Ол мұра­герлікке қалып отырған. Қара­хан фе­одал­дық қоғамы­ның үстем тап өкілдеріне ха­кан­ның ұрпақта­ры тегіндер, ілек хан­дар, бек­тер, нәмен­герлер, нөкер­лер жатқан. Ханға ең жақын адам­дардың бірі уәзір болған. Уәзір жоғарғы би­ле­ушінің ең жақын көмекшісі және кеңесшісі бо­лып са­нал­ды. Хан са­райы, оның бас­ты ор­да­сы мем­ле­кеттік және әкімшілік басқару ор­та­лығы бо­лып есеп­телді. Қара­хан мем­ле­кетіндегі аса маңыз­ды әле­уметтік-са­яси инс­ти­тут әске­ри-мұра­лық жүйе болған. Мем­ле­кет бірне­ше үлес­терге бөлінді. Олар­дың бас­ты­лары: Та­раз, Ис­фиджаб, Ба­ласағұн. Хан мем­ле­кеттік не­месе әске­ри қыз­меті үшін фе­одал­дарға жер беріп, сол жер­дегі ха­лықтан са­лық жи­науға рұқсат ет­кен. Мұндай жер­лер ик­та, ал оны иеле­нуші мук­та деп аталған. Қара­хан­дардағы жер иеле­нудің тағы бір көп та­раған түрі әске­ри – үлестік жер­лер. Ол әске­ри қыз­мет үшін берілген. Қара­хан фе­одал­дық қоғамын­да ша­ру­алар­ды қана­удың бір түрі – жалға үлестік жер бе­ру орын алған. Араб-пар­сы де­рек­терінде үлестік жер алған ша­ру­алар мұзар­лар не­месе барзұгар деп аталған. Үлес­кер жер­ден алынған өнімнің денін са­лық түрінде мем­ле­кет­ке және жер иелеріне төлеп отырған. Ша­ру­алар­ды қана­удың екінші бір түрі – ком­менда­ция жер иелігі. Оның мәні: әлсіз адам өзінің жер телімін күштінің қамқор­лығына бе­реді, ол күшті адам әлсіз адам­ды басқалар­дан қорғауға тиіс. Қазақстан­ның оңтүстік-шығыс және оңтүстік аудан­да­рын ме­кен­де­ген қара­хан­дықтар көшпелі және жар­ты­лай көшпелі мал ша­ру­ашы­лығымен ай­на­лыс­ты. Мал ша­ру­ашы­лығын­да жылқы өсіру же­текші орын ал­ды. Қара­хан мем­ле­кетінің құра­мына ен­ген түркі тай­па­лары отар-отар қой ұста­ды, сон­дай-ақ түйе, ешкі, ірі қара өсірді. Оты­рықшы, жар­ты­лай оты­рықшы түрік тай­па­лары­ның біра­зы егіншілікпен де ай­на­лыс­ты. Олар та­ры және басқа да дәнді дақыл­дар өсірді, оты­рықшы­лар қала мәде­ни­етімен ара­ласып, қала халқын то­лықтыр­ды. Қала­лар­да қолөнер кәсібі, әсіре­се көзешілік кеңінен да­мыды. Олар аңшы­лықпен де ай­на­лысқан. Сон­дай-ақ Сыр­да­рия, Іле, Шу, Та­лас өзен­дерінен ба­лық аулау ай­тар­лықтай рөл атқар­ды.

Қарлұқ мемлекетінің саяси тарихы, әскери-әкімшілік басқару жүйесі. Қарлұқ қағана­ты (756–940 жж.) Қарлұқтар ту­ралы алғашқы мәлімет V ғасыр­дан бас­тап белгілі бо­лады. Бұл кез­де қарлұқтар Моңғол Ал­тай та­уы мен Балқаш көлінің шығыс жағала­уы ара­сын қоныс етіп, көшіп жүрген. VI-VII ғасыр­ларда қарлұқтар Түрік, Ба­тыс түрік және Шығыс түрік қағанат­та­рының құра­мына кіреді. Олар ірі-ірі үш тай­па­лық – бұлақ, шігіл (се­бек) және таш­ли одағына бірікті. Қарлұқ тай­па­лар одағының би­ле­ушісі ел­те­бер деп атал­ды.742 жы­лы Моңғолия да­ласын­дағы Шығыс Түрік қағана­тын үш тай­па­ның – қарлұқтар­дың, ұйғыр­лар мен ба­сымал­дардың біріккен одағы күй­ретіп жеңеді. Қағанат билігі аз уақыт ба­сымал­дардың қолы­на көшіп, олар­дың көсемі қаған бо­лады. Қарлұқтар бас­шы­сы мен ұйғыр­лардың же­текшісі жабғы атағын ала­ды. Алай­да, бұлар­дың ара­сын­да та­лас-тар­тыс бас­та­лып, 744 жы­лы ба­сымал­дарды ұйғыр­лар мен қарлұқтар­дың біріккен күші тас талқан етеді. Сөйтіп, Ор­та­лық Ази­яда жаңа мем­ле­кет Ұйғыр қағана­ты (744–840 жж.) құры­лады. Ұйғыр тай­па­лары­ның бас­шы­сы жоғарғы қаған бо­лады да, қарлұқтар көсемі жабғы атағын ала­ды. Бірақ қарлұқтар­дың дер­бестікке ұмты­луы, олар­дың Ұйғыр қағана­тынан бөлініп шығуына жеткізеді. 746 жы­лы қарлұқ тай­па­лары Жетісу жеріне қоныс ауда­рады. Сыртқы жа­улар­дың ша­бу­ылы­нан және өза­ра қырқысқан күрес­терден әлсіре­ген түргеш қаған­да­ры қарлұқтарға қар­сы­лық көрсе­те ал­ма­ды. 766 жы­лы түргеш қағаны­ның екі ор­да­сы – Та­раз бен Су­яб және бүкіл Жетісу жері қарлұқтар жабғуының қолы­на көшті.Қарлұқ тай­па­лары VI­II-X ғасыр­ларда Қазақстан­ның Жоңғар Ала­та­уынан бас­тап, Сыр­да­ри­яның ор­та бойына дейінгі кең бай­тақ жер­лердің бәрінде қоныс­танды. Олар Балқаш пен Ыс­тықкөлдің ара­сын, Іле, Шу, Та­лас аңғар­ла­рын, Тянь-Шань­ннің ба­урай­ла­рын ме­кен­деді. Қарлұқтар­дың бір то­бы 766–775 жыл­да­ры Қашғар­ды ба­сып ал­ды, ал VI­II ғасыр­дың аяғын­да олар­дың екінші бір бөлігі Ферғанаға өзінің үстемдігін жүргізді. IX ғасыр­дың бас кезінде қарлұқ тай­па­лары Оңтүстік Қазақстан­дағы Оты­рар (Фа­раб) қала­сы маңына ба­рып қоныс­танды. Бұл кез­де Қарлұқ кон­фе­дера­ци­ясы­на түркі тілдес көшпелі және жар­ты­лай көшпелі әр түрлі тай­па­лар: жікілдер, бұлақтар, ха­лаж­дар, түргеш­тер, аз­кишлер, тух­си­лер, ша­рух­тар, ар­гу­лар, барс­хан­дар кірген. Қарлұқ жабғуы IX ғасыр­дың ба­сын­да араб­тарға қар­сы Ферғана және Жетісу қарлұқта­рының күрес­терін қол­дап отыр­ды. 810 жы­лы араб­тар қарлұқтарға қар­сы ша­бу­ыл жа­сап, Құлан (қазіргі Лу­говой стан­са­сы) қала­сына же­теді. 812 жы­лы араб­тар Оты­рарға жо­рыққа шығып, қарлұқтар­ды жеңеді. Олар­дың жабғысы Қимақ еліне қашып ке­туге мәжбүр бо­лады. Осы­дан кейін Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ қағана­тына кіретін бір бөлігінде араб билігі ор­най­ды.791 жы­лы ұйғыр­лар Бес­ба­лық түбінде қарлұқтар мен ти­беттіктердің біріккен әскер­лерін талқан­дай­ды. 812 жы­лы олар қарлұқтар­ды жеңеді. 840 жы­лы Ене­сей қырғыз­да­ры Ұйғыр қағана­тын талқан­дап оның халқын Тур­фан ай­мағы мен Гань­чжоу ауда­нына еріксіз көшіреді. 893 жы­лы Са­мани би­ле­ушісі Ис­ма­ил-ибн-Ах­мет Та­разға жо­рық жа­сай­ды. Қарлұқ қағаны Оғұлшақ Қадыр­хан қорғанғаны­мен ақырын­да қала құлап, халқы ис­лам дінін қабыл­дай­ды.Қарлұқ фе­одал­дық қоғамы бай­лар мен ке­дей­лер­ге бөлінді, одан басқа қауым­ның ешбір құқы жоқ то­бы – құлдар-тын. Көшпелі тай­па­лар­дың би­ле­уші ақсүйек топ­та­рының қолын­да жайылым­дар мен құнар­лы жер ғана емес қала­лар да бо­латын. Та­рихи де­рек­тер бойын­ша қарлұқтар елінде 25 қала мен қыс­тақ болған. Олар: Та­раз, Құлан, Мер­ке, Ат­лақ, Тұзын, Ба­лиг, Ба­рыс­хан, Сыйкөл, Талғар, Тонг, Пен­чуль т. б. Қала­лар­да қолөнер мен зер­герлік кеңінен да­мыды. X ғасыр­дың ба­сын­да Қарлұқ қағана­тының жағдайы на­шар­лай түсті. Оған Ор­та Ази­ядағы са­мани­лер әулеті мен араб­тардың ша­бу­ылы күшейді. Ішкі қырқыс, өкіметті ба­сып алу, қоныс-өрісті ием­де­ну жо­лын­дағы та­лас-тар­тыс оның бе­реке-құтын қашыр­ды. Міне осын­дай қиын жағдай­да қауіп-қатер Қарлұқ қағана­тына Қашғар жағынан келді. 940 жы­лы олар Ба­ласағұнды ба­сып ал­ды да, Қарлұқ мем­ле­кеті құла­ды.

Қасым хан. Хандықтың гүлденуі. Қазақ хандығының аумағының кеңеюі. Қасым хан тұсын­дағы Қазақ хан­дығы (1512–1521 жж.) Қазақ хан­дығы ең жоғарғы қуат­ты­лығына XVI ғ. бірінші ши­регінде, Қасым хан тұсын­да жетті. Қасым Әз Жәнібектің ұлы, ана­сы Жаған­бегім – Мұхам­мед Шай­ба­ни хан­ның інісі Мах­муд сұлтан­ның ана­сының сіңлісі. Қасым хан­дығына Ақ Ор­да иеліктері, көшпелі ноғай­лықтар, шығыс­тағы түрік тай­па­лары, ду­лат, үйсін, қаңлы және Моғолс­тан­ның ба­тысын­дағы тай­па­лар енді. Қасым хан ел бірлігі және қазақ хан­дығының тәуелсіздігі үшін бел­се­не күресті. Аумағы: Жайық өзені, Сыр­да­рия, Ұлы­тау, Балқаш көлі, Жетісу­дың бір бөлігі, Шу, Та­лас, Қара­тал, Іле өзен­дері. Ас­та­насы – Түркістан. Қасым хан тұсын­дағы хан­дықтың алғашқы әкімшілік, са­уда-эко­номи­калық ор­та­лығы – Сығанақ. Қасым хан­ның бас­ты мақса­ты: Сыр бойын­дағы қала­лар­ды қай­та­дан өз иелігіне қосып алу. Ол бүкіл Дешті Қып­шақтың ха­нына ай­нал­ды. Қырғыз­дарға билігі жүрген жоқ. Соғыс жо­рықта­ры: 1503, 1505, 1506 жыл­да­ры – Шай­ба­ни хан қазақ жеріне то­на­ушы­лық жо­рықтар жа­сады. 1509 жыл – Қара­талға ша­бу­ыл­дап, то­нады. 1510 жыл – Мұхам­мед Шай­ба­ни Сығанаққа ша­бу­ыл жа­сап, жеңіліп Са­марқанға қаш­ты. 1510 ж. аяғы – Мұхам­мед Шай­ба­ни Мерв түбіндегі Хо­расан­да Иран ша­хымен болған шайқас­та қаза тап­ты. Сыр­да­ри­яда берік ор­нығу үшін Қасым хан Ор­та Ази­ядағы са­яси жағдай­ды тиімді пай­да­лан­ды. 1513 жыл – Қасым хан Сай­рам­ды ал­ды. 1513 жыл – Ба­быр­дың ізба­сары Қат­та­бек­пен одақ жа­сасып, Таш­кент би­ле­ушісі Сүйініш қожаға соғыс аш­ты. Таш­кент түбінде қасым хан жа­рала­нып, Сай­рамға шегінді. 1513 жыл – Моғолс­тан ха­ны Сұлтан Сай­дпен одақтас бо­лып, Таш­кент­ке бірігіп жо­рық жа­сауға келісті. Алай­да қыс­тың та­яп қалған­дығына бай­ла­ныс­ты, бұл жо­рық кейінге қал­ды­рыл­ды. 1514 жыл Сұлтан Са­ид Шығыс Түркістанға кет­кен соң қазақ ха­нының Жетісу­дағы билігі нығай­ды.Ноғай Ор­да­сын­дағы са­яси дағда­рысқа бай­ла­ныс­ты көпте­ген ру мен тай­па Қасым хан­дығына көшіп келді. Моңғол шапқын­шы­лығынан кейін тұңғыш рет бар­лық дерлік қазақ ру­лары мен тай­па­лары бір мем­ле­кет­ке бірікті. Қазақ хан­дығын­дағы ха­лық са­ны 1 млн. жетті. Алғаш рет орыс мем­ле­кетімен (Ва­силий III, 1505–1533 жж.) дип­ло­мати­ялық қаты­нас ор­на­тыл­ды. Қасым хан әдет-ғұрып­тарды бір жүйеге келтіріп, алғаш рет заңдар жи­нағы «Қасым хан­ның қасқа жо­лын» шығар­ды. Заң 5 бөлімнен тұра­ды: Мал-мүлік және жер­ге бай­ла­ныс­ты қаты­нас­тар; Қыл­мыс пен оларға қол­да­ныла­тын жа­залар; Әске­ри қыз­метті, әске­ри міндетті атқару ере­желері және әскер тәртібін бұзу­шыларға берілетін жа­залар; Елшілік қаты­нас­тарды рет­теу; Ха­лықтық дәстүрлерді өткізу тәртібі (ас бе­ру, той-ду­ман­дарды өткізу т. б.). Қасым билігінің соңғы ке­зеңдері ты­ныш­тық за­ман бол­ды. Ол ха­лыққа хан билігін мойын­да­та оты­рып, ел бірлігін сақтай білді. Са­уран қала­сы са­уда ор­та­лығына ай­нал­ды. Ор­та Ази­ямен, Еділ бойын­дағы ел­дермен, Ба­тыс Сібір хан­дығымен, Ре­сей­мен са­уда, дип­ло­мати­ялық бай­ла­ныс жа­сады. Қасым хан тұсын­да қазақтар Ор­та азия мен Шығыс Еуро­паға белгілі болған.

Қимақ қағанаты: құрылуы, тайпалық құрамы, құлау себептері. Ки­мек қағана­ты (IX-XI ғғ. ба­сы) Қытай де­рек­те­мелерінде көрсетілген­дей (Ки­мек­тер) Қимақтар та­рихы VII ғасыр­дан бас­та­лады. Он­дағы ата­латын янь­мо тай­па­сы зерт­те­ушілердің ша­мала­уы бойын­ша ки­мек тай­па­сы бо­лып са­нала­ды. Те­ле тай­па­лары­ның бірі болған янь­мо­лар (ки­мек­тер) VII ғасыр­дың бас кезінде Солтүстік Моңғоли­яны ме­кен­де­ген, ал VII ғасыр­дың ор­та­сына та­ман ки­мек­тер Ал­тай та­ула­рының солтүстігі мен Ертіс өңіріне көшіп ба­рады. Ки­мек тай­па­лары­ның бас­шы­сы "шад татұқ” деп аталған. VI­II ғасыр­дың екінші жар­ты­сы – IX ғасыр­дың ба­сын­да ки­мек тай­па­лары үш бағыт­та: солтүстік-ба­тыс­та Оңтүстік Оралға, оңтүстік-ба­тыс­та Сыр­да­рия аңғары­мен Оңтүстік Қазақстанға, оңтүстікте Солтүстік Шығыс Жетісу ай­мағына қарай қоныс ауда­рады. 766 және 840 жыл­дар ара­лығын­да ки­мек­тер Ба­тыс Ал­тай, Тар­бағатай мен Алакөл ой­па­тының жер­лерін жай­лап, Шығыс Түркістан­ды ме­кен­дейтін тоғыз оғыз­дардың теріскей шебіне дейін же­теді. Осы кез­дері жеті тай­па­дан: эй­мур, ки­мек, қып­шақ, та­тар, ба­яндүр, ла­никаз, аж­лардан тұра­тын ки­мек фе­дера­ци­ясы құрыл­ды. Ки­мек тай­па­лары­ның бас­шы­сы "бай­гу” (жабғы) деп ата­лады. Бұл атақ өзінің ла­уазым­дық дәре­жесі жағынан шад­тан жоғары болған. IX ғасыр­дың бас кезінде ки­мек­тер Сыр­да­рияға қарай жыл­жи­ды. Бұл жер­де олар қарлұқтар­мен одақта­сып, Сыр­да­рия бойын­дағы және Арал өңіріндегі қаңғар-пе­ченег тай­па­ларын талқан­дай­ды. Пе­ченег­терді бұл жер­лерден ығыс­ты­рып, осын­да қоныс аударған оғыз тай­па­лары­на олар­ды ба­тысқа қарай қуып жібе­руге пәрменді көмек бе­реді. Мем­ле­кет ішінде тай­па­лар ақсүйек­терінің өкілдерінен би­ле­ушілерді тағайын­дап отырған. IX ғасыр­дың аяғы – X ғасыр­дың бас кезінде, яғни Ки­мек қағана­тының құрылған уақыты­нан бас­тап, олар­дың ха­ны түріктердің ең жоғарғы ла­уазы­мы ха­кан деп аталған, не­месе хан­дардың ха­ны де­ген мағына­ны білдіреді. Ха­кан­нан кейінгі билік Қимақ мем­ле­кетінің құра­мына ен­ген тай­па­лар бірлестігін басқарған жабғулар­дың қолын­да болған. Олар­дан кейінгі же­ке-же­ке ру-тай­па­лар­ды шад-түріктер би­леген. Ки­мек мем­ле­кетінің қалып­та­сып өсуіне қарай, олар­дың тай­па­лары­ның құра­мы да өзгеріп отырған. Та­рихи де­рек­тердің көрсе­туі бойын­ша, бұл кез­де қағанат құра­мына кірген тай­па­лар­дың са­ны 12-ге жет­кен. Ки­мек­тердің 16 қала­сы бо­лып­ты, бас­ты­лары Ки­мекия, Қаран­тия, Да­мурия, Шна­рия, Са­ра­ус, Дах­лан, Банд­жар, Ас­тур. Қимақтың ақсүйек бай­ла­ры киімді қызыл және са­ры жібек­тен ки­етін болған, ке­дей­лері жұпы­ны киінген. Қимақ қоғамын­да мал-мүліктің теңсіздігінің нәти­жесінде көшпелі ақсүйек­тер пай­да бо­лады. Ма­лы аз қимақтар ке­дей­ге ай­на­лады. Қимақтар қол өнер­мен, аң аулау, ба­лық аула­умен шұғыл­да­нып, қыс­та­улар­ды қоныс етіп, шағын ме­кен­дерде тұрған, бұл ме­кен­дер бірте-бірте қалаға ай­налған. Қимақтар жа­зуды білген. Олар ежелгі көне түрік жа­зу­ын пай­да­ланып, қамыс қалам­мен жазған. Қимақтар та­биғат­тың әр түрлі күштері мен құбы­лыс­та­рын пір тұтқан, көк тәңірісі ата-ба­бала­рына си­ынған. Олар күнге, жұлдыз­дарға, аруақтарға да та­бынған. Ертіс өзенін қаси­ет тұтып, "өзен – адам­ның тәңірі” де­ген. Өлген­дерді өртеп жібер­ген. Оларға тас сым­бат (мүсін) қойып, оған та­быну сал­ты кеңінен та­раған. XI ғасыр­дың бас кезінде Ор­та­лық Ази­ядан шыққан тай­па­лар­дың бірінен соң бірінің ша­бу­ыл жа­са­уы Қимақ мем­ле­кетін әлсіретті. Бұдан басқа қағанат­тың өз ішінде де билік үшін та­лас-тар­тыс күшейді. Сон­дықтан оның құра­мына кірген қып­шақтар өзінің қоныс­танған жер­лерін тас­тап, Сыр­да­рия бойын­дағы, Арал­дың ба­тысы мен Кас­пийдің солтүстік өңіріндегі оғыз­дарды орын­да­рынан қозғап, олар­ды оңтүстікке және Қара теңіз да­лала­рына көшу­ге мәжбүр етті. Оғыз жерін ба­сып алған­нан кейін, қып­шақ хан­да­ры күшейе түсті. Осы оқиғалар­дың ба­рысын­да қимақтар са­яси үстемдігінен айыры­лып қана қойған жоқ, со­нымен қатар қып­шақтарға тәуелді бо­лып шықты. Қимақтар­дың бір бөлігі Ертісте қалып, екінші бөлігі Түркістан және Ор­та Азия ай­мағына қоныс аудар­ды, енді біра­зы қып­шақ тай­па­лары­мен ба­тысқа, оңтүстік орыс да­лала­рына қарай қозғал­ды. Сөйтіп, қып­шақтар қимақ мем­ле­кетінің ор­нын бас­ты.

Қола дәуіріндегі Қазақстан аумағындағы материалдық және рухани мәдениеттің жаңа деңгейі (еңбек құралдары, шаруашылықтың түрлері, әлеуметтік жіктеліс) Б. з. б. II мыңжыл­дықта мыс пен қалайының құй­ма­сы – қола­ның шығуына бай­ла­ныс­ты тас құрал­дар ме­тал­мен ауыс­ты­рыла бас­та­ды. Тас ғасы­ры аяқта­лып, қола дәуірі бас­талды. Қола дәуірінің хро­ноло­ги­ялық шегі б. з. б. 4- мыңжыл­дықтың аяғы мен б. з. б. 1 – мыңжыл­дықтың ба­сын қам­ти­ды. Қазақ жерін сол тұста ме­кен­де­ген тай­па­лар­дың осы ке­зеңдегі мәде­ни­ет­тері қола дәуірі ес­керткіштері алғаш ашылған жер­лердің аты­мен – Анд­ро­нов мәде­ни­еті, Беғазы-Дәндібай мәде­ни­еті деп ата­лады. Қазақстан­дық ар­хе­олог­тардан қола дәуірі бойын­ша Ор­та­лық Қазақстан­ды Ә. Марғұлан мен К. Ақышев, Солтүстік Қазақстан­ды А. Ораз­ба­ев, Шығыс Қазақстан­ды С. С. Чер­ни­гов пен А. Г. Мак­си­мова зерт­теп, әр ай­мақтар­дағы өзге­шеліктерді ашып көрсетті. Қазақ жеріндегі қола дәуірі мәде­ни­ет­терінің бас­та­луы мен да­му­ын Ә. Марғұлан негізгі үш ке­зеңге бөледі. Алғашқы ке­зеңі – ор­таңғы; өркен­деп да­мыған ке­зеңі – Нұра және Ата­су са­тыла­ры; соңғы ке­зеңі – өтпелі сәт пен Беғазы-Дәндібай мәде­ни­етінен тұра­ды. Қола дәуірінде ме­кен­де­ген тай­па­лар­дың әр түрлі ма­тери­ал­дан (ме­талл, тас, сүйек, қабыр­шақ) алу­ан түрлі зат­тар (еңбек құрал­да­ры, қару-жа­рақ, сәндік зат­тар, тұрмыс­тық бұйым­дар) жа­са­уда жоғары ше­берлікке жет­кені аңғары­лады. Олар соғу, құю, қақтау, қысып өрнек­теу, тегістеп жыл­ты­рату тех­ни­касын жақсы меңгерді, қат­ты ма­тери­ал­дан жа­салған зат­тарға өрнек са­ла білді. Қыш ыдыс­та­рын жа­са­умен, негізінен, әйел­дер шұғыл­данды. Ыдыс­тар қол­мен жап­сы­рылып жа­сал­ды. Қола дәуірінің ал­дыңғы ке­зеңінде бүйірі тік не­месе біраз шығыңқы, мой­ны ішке қайырылған, түбі жай­пақ ыдыс­тар ба­сым бол­ды. Тұрғын үй­лері жар­ты­лай жертөле­лер мен жер бетіндегі үй­лер бо­лып бөлінеді. Қола дәуірінде әле­уметтік және әске­ри-са­яси құры­лым­дарда ру­лық – тай­па­лық бөлімше­лер пай­да бол­ды. Ма­тери­ал­дық игіліктерді өндіру­де ер­лер рөлі күшейді. Ту­ыс­тық әке жағынан есеп­те­ле бас­та­ды. Қола дәуірінің соңғы ке­зеңінде ру ыды­рап, одан же­ке от­ба­сы ша­ру­ашы­лықта­ры бөлініп шықты, айыр­бас кең өріс ал­ды. Тай­па­лар тұрмы­сы мен әл-ауқаты та­биғатқа тәуелді болған­дықтан, адам та­биғат күшін құдірет деп білді. Олар­дың отқа та­бынған­дығын мәйітті өртеу ғұрпы, қабірге күл мен көмір қал­дықта­ры са­лынғаны дәлел­дейді. Тай­па­лар ара­сын­да ата-ба­баға сыйыну, о дүни­еге се­ну кеңінен та­рады. Құрбан­дық күнге, отқа, айға, жұлдыз­дарға ар­нап ша­лын­ды. Қола дәуіріндегі Қазақстан тай­па­лары негізінде ер­те­дегі көшпелілердің мәде­ни­еті қалып­тасты. Анд­ро­нов мәде­ни­еті (б. з. б.XVI­II – VI­II ғғ.) «Анд­ро­нов» мәде­ни­еті Ачинск маңын­дағы Анд­ро­нов де­рев­ня­сының түбінде 1914 жы­лы та­был­ды. Қола дәуірінде Сібірдің, Орал бойының, Қазақстан мен Ор­та Ази­яның кең бай­тақ да­лала­рын шыққан тегі жағынан ту­ыс­тас, та­рихи тағдыр­ла­ры са­бақтас, арт­та­рына өзіндік жарқын мәде­ни­ет қал­дырған тай­па­лар ме­кен­де­ген. «Анд­ро­нов­тықтар» кет­пенмен жер өңдеп, өсірілген ас­тықты қола орақпен орып алған. Олар­дың тұрақта­рынан тас­тан жа­салған дән үгіткіштер жиі та­была­ды. Ор­та ғасыр­дың жар­тастағы бей­не­леріне (пет­роглиф­терге) қараған­да олар өгіз жек­кен соқалар­ды да пай­да­ланған.

Қос үкіметтің орнауы және оның ерекшеліктері. 1917 жылғы Қазан төңкерісі және Қазақстан­да Кеңес өкіметінің ор­на­уы.1917 жылғы Ақпан бур­жу­азиялық-де­мок­ра­ти­ялық ре­волю­ци­ясы­нан кейін ор­наған Уақыт­ша бур­жу­азиялық үкімет ел­дегі әле­уметтік және ұлттық езгіні жою, жер мәсе­лесін, им­пе­ри­алистік соғыс­тан шығу және т. б. мәсе­лелерді шеш­педі. Қазақстан­дағы жергілікті ха­лықтар­ды са­яси құқықта­рынан айырған бұрынғы пат­ша үкіметінің заңда­ры өз күшінде қал­ды. Өлке­дегі ка­зак-орыс әскер­лерінің ұлан-бай­тақ жер иеліктері мен бар­лық әле­уметтік ар­тықшы­лықта­ры то­лығымен сақтал­ды. Қазақстан­ның ең жақсы шұрай­лы жер­лерін отар­шыл ку­лак­тар тар­тып алып бер­ген Қоныс ауда­ру басқар­ма­сының жергілікті ап­па­раты өз жұмы­сын одан әрі жалғас­тырды. Өнеркәсіп орын­да­рын­да 8 сағат­тық жұмыс күні енгізілмеді. Мем­ле­кеттік ме­кеме­лер мен мек­тептер­де қазақ тіліне көшу­ге бұрынғысын­ша тыйым са­лын­ды. Ре­сей мем­ле­кетіндегі бұл жағдай­лар­ды В. И. Ле­нин бас­таған боль­ше­вик­тер пар­ти­ясы «Бүкіл өкімет кеңес­терге берілсін» — де­ген ұран­ды пай­да­лана оты­рып, Уақыт­ша үкіметті құла­ту үшін оны бас­ты құралға ай­нал­дырды. Сөйтіп, 1917 жылғы 25 қазан­да (7 қара­шада) Пет­роград­та қару­лы көтеріліс бас­та­лып, Уақыт­ша бур­жу­азиялық үкімет құла­тыл­ды.Ре­волю­ция бүкіл билікті жұмыс­шы, сол­дат, ша­руа де­путат­та­ры кеңесінің қолы­на бе­ру арқылы ха­лықтың әр түрлі топ­та­ры мен түрлі ұлттар­дың, ха­лықтар­дың ке­лешек­тегі тағды­рына бай­ла­ныс­ты түрліше үмітте бо­лу­ына жол аш­ты. Ре­сейдің қол ас­тында бо­лып кел­ген орыс емес ха­лықтар­дың еңбекші бұқара­сы Қазан ре­волю­ци­ясы­нан кейін эко­номи­калық-әле­уметтік күй­зелістен шығумен бірге отар­шылдықтың бұғауынан бо­санып, тәуелсіздік ала­тын шығар­мыз деп үміттенді. Ал Ле­нин бас­таған боль­ше­вик­тер за­уыт, фаб­ри­калар жұмыс­шыға, жер ша­руаға, бейбітшілік – бүкіл ха­лыққа де­ген ұран көте­ре оты­рып, Ре­сей­ге тәуелді бо­лып кел­ген ха­лықтар жөнінде өз бағыт­та­рын белгіледі. Олар бар­лық ұлттар мен ұлыс­тардың, ха­лықтар­дың теңдігі мен бос­тандығын, азат­тығын жа­ри­ялай оты­рып, олар­ды ре­волю­ция ту­ының ас­ты­нан кет­пе­уге шақыр­ды.

Қыпшақ мемлекетіндегі басқарудың сатылы жүйесі және әскери ұйымдасуы. Қазақстан жерінде қып­шақ эт­ни­калық қауым­да­су­ын үш ке­зеңге бөліп қарауға бо­лады. Бірінші ке­зең, қып­шақтар­дың қимақ тай­па­лық одағын­да бо­луы: VII ғасыр­дың екінші жар­ты­сы – VI­II ғасыр­дың соңына дейін. Екінші ке­зең: VI­II ғасыр­дың аяғы – XI ғасыр­дың ба­сы. Бұл кез­де қып­шақтар Ал­тай және Ертістен Орал та­ула­ры мен Еділге дейін қоныс тепті. Қып­шақ тай­па­лық Одағына Мұғал­жар жеріндегі құман­дар және қимақ тай­па­лары кірді. Қып­шақтар Сыр­да­рия, Қара­тау бойын­дағы қала­лар­ды өздеріне бағын­дырды. XI ғасыр­дың ор­та кезінен бас­тап қып­шақтар қазіргі Вол­га­дан (Еділден) ба­тысқа қарай жыл­жы­ды, сөйтіп шығыс Еуро­па ел­дерімен, орыс княздіктерімен, Ви­зан­ти­ямен, Венг­ри­ямен шек­тесті. Ұлан-бай­тақ қып­шақтар ме­кен­де­ген жер­лер "Дешті қып­шақ”, яғни қып­шақ да­ласы деп атал­ды. Ал қып­шақтар­дың өзі Ба­тыс Еуро­па де­рек­терінде құман­дар, орыс жыл­на­мала­рын­да по­лов­цы­лар деп көрсетілді.XI ғасыр­дың екінші жар­ты­сынан бас­тап 1219 жылға дейін қып­шақ тай­па­лық одағы да­му­ының үшінші ке­зеңі жүрді. Осы кез­де қып­шақ хан­да­рының мәрте­бесі, күш-қуаты өсті. Олар­дың эт­ни­калық құра­мы өзгеріп, қимақ, құман, ер­те­дегі башқұрт, оғыз т. б. тай­па­лар кірді. Сон­дай-ақ қып­шақтар­дың эт­нос бо­лып қалып­та­су­ына түрік тілді қаңлы­лар, ұран­дар, Шығыс Түркістан­нан кел­ген ба­ят­тар, түргеш­тер, қарлұқтар, шігілдер әсерін тигізді.Бұл кез­де қып­шақ хан­да­ры өз жер­лерін оңтүстікте Та­раз қала­сына дейін жеткізіп, қара­хан­дықтар­мен шек­тесті. Олар­дың ара­сын­дағы ше­кара – Балқаш көлі және Алакөл ой­па­ты бол­ды. XII ғасыр­да қып­шақ тай­па­лары Ал­тай­да, Ертістің жоғарғы жағын­да най­ман­дармен, қаңлы­лар­мен, ке­рей­ттер­мен шек­тесті, солтүстікте қырғыз­дар және ха­кас­тармен көрші бол­ды. Қып­шақ тай­па­лары­ның ба­сын­да қаған, одан төмен қарай хан, тар­хан, басқақа, бек, бай­лар тұрды. Қып­шақ қоғамы әле­уметтік және сос­ло­ви­елік жағынан тең болған жоқ. Негізгі теңсіздік малға де­ген же­ке меншік еді. Жылқы бас­ты бай­лық бо­лып са­нал­ды. Төменгі тапқа ма­лы аз ша­ру­алар, ке­дей­лер жат­са, ал қолға түскен тұтқын­дар құл ретінде пай­да­ланыл­ды. Мал ұрлау қатаң жа­залан­ды. Же­ке меншіктегі малға ру­лық-тай­па­лық белгілер са­лын­ды. Ма­лынан айырылған, не­месе көшу мүмкіндігін жоғалтқан қып­шақ ке­дей ша­ру­ала­ры оты­рықшы тұрғын­дар — жа­тақтар қата­рына көшті. Бірақ олар жеткілікті мөлшер­де мал жи­нап алы­сымен, қай­та­дан көшпелі ша­ру­ашы­лыққа ауысып отыр­ды.

Қыпшақ хандығының саяси тарихы. Қып­шақ хан­дығы (XI ғ. — 1219 ж.) Қып­шақтар ту­ралы алғашқы ха­бар Қытай­дың жаз­ба де­рек­терінде кез­де­седі. Қып­шақтар ең әуелі Ал­тай, Са­ян та­ула­рының ба­урай­ла­рын ме­кен­де­ген. VII ғасыр­да олар Қазақстан жеріне Ал­тай­дағы те­лэ тай­па­лары­ның құра­мын­да қоныс ауда­рып кел­ген. VII-X ғасыр­ларда Қазақстан аумағын­да қып­шақ эт­ни­калық қауым­дастығының ұзаққа со­зылған қалып­та­су про­цесі жүрді. Қып­шақ хан­да­ры Ор­та Азия мем­ле­кет­терімен, әсіре­се Хо­резм шах­та­ры және салжұқтар­мен та­бан­ды күрес жүргізді. 1065 жы­лы салжұқтар­дың би­ле­ушісі Алып Ар­сы­лан қып­шақтарға қар­сы Маңғыс­тауға ша­бу­ыл жа­сай­ды. Қып­шақтар­ды жеңіп бағын­дырған­нан кейін, ол Жент пен Са­уранға жо­рыққа шығады. Соғыс­та жеңіліс тапқан қып­шақ тай­па­лары­ның бір бөлігі Хо­расан салжұқта­рына тәуелділікке түсті. 1096 жы­лы "Құдіретті” хан бас­таған қып­шақ бірлестігінің әскер­лері Хо­резм­ге қар­сы жо­рық жа­сады, бірақ ол сәтсіздікпен аяқтал­ды.XI ғ. аяғы – XII ғ. бас кезінде Жент, Ян­ги­кент, төменгі Сыр­да­ри­яның тағы басқа қала­лары қып­шақ көсем­дерінің қолы­на қараған. Хо­резм­шах Ат­сыз (1127–1156 жж.) Жентті жа­улап ала­ды, со­нан соң солтүстікке қарай бет алып, өз қара­уына Маңғыс­та­уды да қоса­ды. 1133 жы­лы Жент қала­сынан Дешті Қып­шақ да­ласы­на те­реңдеп жо­рық жа­саған Ат­сыз қып­шақтар­ды ой­сы­рата жеңеді. Осы кез­ден бас­тап қып­шақ хан­дығының ыды­ра­уы бас­та­лады. Оған се­беп болған негізгі жәй­ттер: қып­шақ тай­па­лары ақсүйек­терінің ара­сын­да Хо­резмді жақта­ушы­лар­дың көбеюі, қып­шақтарға қар­сы қаңлы­лар­дың аса ірі бірлестігінің құры­луы, өкімет билігі үшін өза­ра әулетті қырқыс­тың күшеюі еді. Бұл жағдай­ды Хо­резм би­ле­ушілері, әсіре­се Те­кеш пен Мұхам­мед жан-жақты пай­да­лануға ты­рыс­ты. Олар қып­шақ би­ле­ушісі Қадыр-Бүке хан мен оның не­мере інісі Алып-Де­ректің ара­сын­дағы бітіспес тақ үшін та­лас­ты пай­да­лан­ды. Қып­шақтар­дың ор­та­лығы Сығанақ қала­сын ба­сып алуға әре­кет жа­сады. 1195 жы­лы Те­кеш (1172–1200 жж.) өз ойын іске асы­ру үшін Сығанақты басқарып отырған Қадыр-Бүке ханға жо­рыққа ат­танды. Бірақ, шайқас кезінде Хо­резм ша­хының түріктердің ұран тай­па­сынан құрылған сар­базда­ры Қадыр-Бүке хан­мен келісіп, со­ның жағына шығып ке­теді. Осы­дан кейін талқан­далған әскерінің қал­дығымен Те­кеш Хо­резм­ге қай­тып ора­лады. 1198 жы­лы Те­кештің ұлы Мұхам­мед Алып-Де­рек­пен одақта­сып Қадыр-Бүке ханға қар­сы қай­та жо­рық жа­сады. Соғыс ба­рысын­да Қадыр-Бүке жеңіліп, Хо­резм­ге жеткізілді. Хан билігі енді Алып-Де­рек­ке көшті. Қып­шақ ха­нының одан әрі күшейіп ке­туінен қорыққан Те­кеш Қадыр-Бүке хан­ды бо­сатып, оған Хо­резмнің көп әскерін беріп, Алып-Де­рек­ке қар­сы ат­тандыр­ды. Шайқас­тың ба­рысын­да Алып-Де­рек әскер­лері жеңіліске ұшы­рады, бірақ қып­шақ билігін қолы­на алған Қадыр-Бүке хан­ның өзі де Хо­резм­шахқа тәуелді бо­лып шықты. Хо­резм би­ле­ушілері әйел­дерін қаңлы мен қып­шақтар­дың хан әулет­терінен алып отырған. Хо­резм ша­хы Мұхам­мед (1200–1220 жж.) өз мем­ле­кетінің құра­мына XI­II ғ. бас кезінде Сығанақ жерін қосып ала­ды. Сығанақ иелігінен айыры­лып қалғаны­на қара­мас­тан қып­шақ хан­да­ры Хо­резм­ге қар­сы күресін жалғас­ты­ра берді. 1216 жы­лы қып­шақ би­ле­ушісі Қайыр­ханға қар­сы ат­танған әске­ри жо­рықта­рының бірінде ол Ырғызға дейін же­теді. Осы кез­де ол Торғай да­ласын­да қып­шақтар еліне қашып кірген меркіттерді қуалап ке­ле жатқан Шыңғыс­хан қолы­мен соқтығысып қала­ды. Бұл моңғол­дардың Қазақстан жерінде алғаш рет бо­луы еді, сөйтіп моңғол басқын­шы­лығының дәуірі бас­та­лады.