КІРІСПЕ

Date: 2015-10-07; view: 2240.

Жұмыстың мақсаты:

«Салий ақиқаты» бойынша франктердің шаруашылығының өзектілігін ашу.

Жұмыстың мақсатына қарай төмендегі міндеттер алға қойылады:

- Франктер, олардың королі Хлодвиг туралы айту;

- Сол кезеңдегі шаруашылықтың түрлеріне тоқталу;

- Салий ақиқатының мәніне тоқталу;

- Меровинг кезеңіне сипаттама беру;

Жұмыстың өзектілігі

Ү ғ. соңында франктердің барлық тайпаларын Меровей руынан шыққан Хлодвиг өз қоластына біріктірді. Кейде қулықпен, кейде қаталдықпен әрекет жасай жүріп ол барлық франк көсемдерін жойып, жеке дара билеуші болды. Тайпаластары оның шайқастарда жолы болғыштығын қатты құрметтеді. 486 ж. ол Римнің иелігіндегі Галлияның билеушісін талқандап, империяның осы провинциясының орнына өзінің корольдігін құрды.

Хлодвиг христиан ілімін терең біле алған жоқ, оның үстіне ол үлгілі христиан да бола алмады. Бірақ оның істегені өте ақылдылық болды. Сол кезден бастап франктер мен римдіктер біртіндеп бір халыққа айнала бастады, өйткені оларды дін алшақтатқан жоқ. Оның үстіне христиандық франктерге Рим Мәдениетінің көп қырларымен танысуға мүмкіндік берді.

Жұмыстың тарихнамасы

Франктердегі Үлкен ірі жер иелігі Галлияны жаулап алу заманынан, қауымның шеңберінде әлі аллодтық жеке меншік пайда болмай тұрған уақытта-ақ қалыптаса бастаған еді. Оның мирасқорлары қауымдар арасында бөліске түспей бос жатқан, әуел баста бүкіл халықтың дәулеті деп саналынған жерлерді бірте-бірте басып алды. Осы қордың жерін Франк корольдері өздерінің ең жақындары мен шіркеулерге толық меншік етіп тарту ретінде молынан үлестіріп берді. Міне, осылайша ҮІ ғасырдың аяғында-ақ франк қоғамында үлкен жер иелерінің – болашақ феодалдардың табы пайда болуға айналды. Олардың иеліктерінде , құлдармен қатар енді жартылай еріктілер де – Рим правосы бойынша басы азат етілсе де міндеттемелерді атқаруға тиісті, римдіктер және басқалары жұмыс істеп қаналынды.

Жаулап алуға байланысты, Энгельстің айтуынша: «Әскер басыларының өкіметін король өкіметіне айналдырудың кезі жетті, сонымен оның өкіметі король өкіметіне айналды да».

«Салийлік ақиқат». Франктердің қоғамдық құрылысын зерттеудің меровиндік кезеңде негізгі көзі болып, «Салийлік ақиқат» болып табылады. ҮІ ғасырдың басында Хлодвиг кезеңінде «Салийлік ақиқат» салийлік франктердің соттық дәстүрін көрсеткен. Мұнда басқа варварлық ақиқаттармен салыстырғанда римдік әсер аз болған және ол сыртқы белгісінде анық көрінеді:латын тілі, римдік ақша бірлігінің ақысы. «Салийлік ақиқат» алғашқықауымдық кезеңдегідей көрінеді, және галло-римдік тұрғындардың өмірлік және құқықтық дәрежесінде көрініс береді. Бірақ ҮІ-ІХ ғасырлар аралығында франктік корольдер «Салийлік ақиқатқа» жаңа қосымшалар ендірді. Сол себептенде эволюциялық дамуда құлдық кезеңнен феодалдық франктық қоғамда да толық сәйкес болды.

«Салий ақиқаты» бойынша астық пен малды, құстар мен қайықтарды және ауларды ұрлағаны үшін салынатын тым көп айыптар тіпті сол дәуірдің өзінде-ақ франктерде – жылжымалы мүлікке жеке меншікке бар болғандығының және оны заңның өте қатаң түрде қорғағандығының айғағы болып саналады. Ал, Бірақ «Салий ақиқаты» жерге деген жеке меншілікті әлі білмейтін еді. Әрбір деревняның шеңберінде тұрғындардың коллективі – қауымның негізін құрушы егіншілер, сол жердің меншікті иелері болып табылды.

2.1. Франктер олардың королі Хлодвиг.

Каталаун жазығындағы жойқын шайқаста Еділдің әскеріне қарсы франктердің тайпасы да соғысты. Франктердің даңқы соғысу шеберлігімен шықты. Жаулары франктердің, әсіресе көздеген нысанасына үлкен күшпен және дәл тигізетін айбалталарынан қорықты. Франктер алдымен Рейннің төменгі ағысының бойында, Рим Галлиясының шекарасында тұрды.

Мүмкін галл-римдіктермен өте жақын көрші тұрғанынан болар көптеген басқа германдардан франктердің сырттай едәуір айырмашылықтары бар еді. Франктер, мәселен, готтар мен ұзын сақалдылар сияқты аңның терісінен емес, матадан тігілген киім киетін. Сонымен қатар олар шаштарын алдырып, сақалдарын қыратын. Ұзын шаш қоюға тек король отбасының мүшелері ғана ерікті болды.

Ү ғ. соңында франктердің барлық тайпаларын Меровей руынан шыққан Хлодвиг өз қоластына біріктірді. Кейде қулықпен, кейде қаталдықпен әрекет жасай жүріп ол барлық франк көсемдерін жойып, жеке дара билеуші болды. Тайпаластары оның шайқастарда жолы болғыштығын қатты құрметтеді. 486 ж. ол Римнің иелігіндегі Галлияның билеушісін талқандап, империяның осы провинциясының орнына өзінің корольдігін құрды.

Хлодвиг негізін салған корольдік әулет тұңғыш корольдігін аңызға айналған бабасының құрметіне Меровингтер әулеті деп аталды. Меровингтер Франк корольдігін ҮІІІ ғ. ортасына дейін биледі.

Варварлық тайпаның көсеміне үлкен елдің корольдігіне дейінгі жол жеңіл де емес. Хлодвигке өз тайпаластарының қарсылығын жеңуге тура келді. Өйткені олардың көпшілігі оның көтерілуін азат франктердің ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрыптары мен құқығын тәркі ету деп түсінді. «Біздің көсеміміз өзіне билікті тым көп алып қойған жоқ па?» деп күңкілдеді.

Өзгелермен салыстырғанда саны аз жаулап алушы – франктердің көсеміне жергілікті тұрғындар – галл-римдіктермен қарым-қатынасты жөндеу керек болды. Хлодвиг бұл жерде тамаша шешім тапты.

Рим шіркеуі өзіне таптырмайтын одақтас бола алатынын түсінген Хлодвиг 498 ж. варварлар көсемінің ішінде бірінші болып христиандықты ариандық түрде емес, римдік үлгіде қабылдады. Ол пұтқа табынуды тастап, өзінің жасағымен бірге шоқынды, бұдан кейін өзге франктер де солай етті.

Өзіңнің тәкәппар басыңды еңкейт , - деді Хлодвигке, оны шоқындырған Реймскийдің архиепископы Ремигий, - «бұрын табынғаныңды жағып жібер де қазір сені жылытқанға табын!». Әрине, көптеген франктер Хлодвигтің дінін өзгерту туралы шешімін мақұлдаған жоқ, бірақ өз корольдерінен қорықты. Есесіне римдіктер өте риза болды. «Сіздің сеніміңіз, - деп жазды Хлодвигке олардың біреуі, - ол біздің жеңісіміз!».

Хлодвиг христиан ілімін терең біле алған жоқ, оның үстіне ол үлгілі христиан да бола алмады. Бірақ оның істегені өте ақылдылық болды. Сол кезден бастап франктер мен римдіктер біртіндеп бір халыққа айнала бастады, өйткені оларды дін алшақтатқан жоқ. Оның үстіне христиандық франктерге Рим Мәдениетінің көп қырларымен танысуға мүмкіндік берді.

Христиандықты қабылдау нәтижесінде Хлодвиг беделді галл-епископының қолдауына қол жеткізді. Бірақ Хлодвиг жаңа діннің тағы бір артықшылығын аңғарған болуы мүмкін. Өйткені христиандық «барлық билік Құдайдан» деп үйретеді, демек бұл Хлодвигпен оның мұрагерлеріне де қатысты. Христиан дінін қабылдау корольді күшейтіп, оны барлық тайпаластарынан биікке көтерді.

Не Хлодвиг, не ұрпақтарының бірі франктердің ежелгі заңдарын хатқа түсіруге бұйрық берген. Дәлірек айтқанда бұл заң емес, әдет-ғұрыптар. Заңдарды білгір заңгерлер монархтар мен парламент үшін жазады да, кейінгілер оны өз атынан жариялайды. Ерте орта ғасырларда мәселе басқаша болды. ешкімге жаңа заң «ойлап табуға» рұқсат етілген жоқ. тек бұрынғы әдет-ғұрыптар ғана басшылыққа алынды. Ол кезде адамдар, тек ескі ережелер ғана дұрыс, ал кез-келген жаңасы зиян келтіреді деп есептеді. Сот мәжілісінде бір айрықша іс қаралып жатқанда сенім артылған адамдар мұндай жағдайда әдет-ғұрып нені талап ететінін « еске түсіруі» тиіс болды. Бұл кезде адамдар еріктерінен тыс, өздері де байқамай ескі әдет-ғұрыптарға аздап түзету жасайтын. Бірақ өздері ата-бабаларынан қалған қағидаларды басшылыққа алып отырғанына әбден сенімді болды.

Адамдардың арасындағы қатынас жазба заң арқылы емес, ауызша әдет-ғұрып бойынша реттелгенде оны дағдылы құқықты пайдалану деп атайды. Дағдылы құқық бұрын, әсіресе ерте ортағасырларда кеңінен пайдаланылды. Жаңа заң шығарғысы келген ол кездің корольдері көпшіліктің наразылығынан қорықса, бүгінде бақытсыздыққа орай, жұрттың бәрі ұмытып кеткен өте ертедегі ежелгі салтымызды таптым немесе еске түсірдім деп жиі жариялайтын.

486 жылы, франктердің жаулап алу нәтижесінде, Солтүстік Галлияда, Франк мемлекеті пайда болды. Мұны салий франктерінің Меровей руынан шыққан көсемі Хлодвиг басқарды. Франк мемлекеті тарихының ең алғашқы дәуірі – Ү ғасырдың аяғынан – ҮІІ ғасырдың аяғына дейінгі дәуір, - әдетте меровингтік деп шартты түрде аталатын дәуірі – міне, осылайша басталған еді.

Хлодвигтің тұсында Аквитания, ал оның мирасқорларының тұсында – Бургундия жаулап алынды. Остготтар франктерге Провансты беріп қойды, сөйтіп, ҮІ ғасырдың ортасына қарай Франк мемлекеті Галлияның бұрынғы римдік провинциясының барлық территориясын дерлік өзіне қосып алды. Франктер сонымен бірге Рейннің сырт жағында бірқатар Герман тайпаларын да өзіне бағындырды: франктердің жоғарғы өкіметін тюрингтер мен алемандар және баварлар да мойындады; сакстар оларға жыл сайын алым төлеп тұруға көндірілді.

Хлодвигтің бұйрғымен жазылған франгтердің ескі дәстүрлері Еуропадағы дағдылы құқық ескерткіштерінің ең атақтыларының бірі болды. Ол Салий заңы немесе Салий шындығы деп аталды. Оның бұлай аталу себебі жинаққа франк тайпаларының бірінен саналатын тек салий франктерінің ғана заңдары енді.

Салт-дәстүрлерді жазып отыруға бұйрық беруі корольдің еріккеннің ермегі емес. Ең алдымен оның өзі бас заңгер болғысы келді. Енді франктер король мақұлдаған қағидалар – Салий шындығы бойынша соттаса берсін. Егер бұл ережелердің түсініксіз жері болса, франктер корольге жүгінетін болды. Ал ол заңдарды өзіне тиімді жағынан түсіндіріп береді. Оның үстіне король Салий шындығы қай заңды жазу керек немесе керек еместігін өзі іріктеген. Ежелгі салт-дәстүрлердің оны қанағаттандырмағандары ұмытылып кеткен сияқты болып, кірмей қалды да, ал тиімділері жинақта толық баяндалды.

Меровингтік дәуірдегі франктердің қоғамдық құрылысын зерттеу үшін ең маңызды дерек варварлық ақиқаттардың бірі – «Салий шындығы» болып табылады. Бұл ҮІ ғасырдың басындағы, әлі Хлодвигтің тірі кезінде жазылған Салий франктерінің сот әдет-ғұрыптарының жинағы болса керек. Тарихи дерек ретінде «Салий ақиқатының» құндылығы ең алдымен, онда франк қоғамының алғашқы қауымдық құрылыстан бастап феодализмге дейінгі эволюциясын бейнелеп беруінде еді.[1- 112 б]

2.2. «Салий ақиқаты» бойынша франктердің шаруашылығының түрлері.

«Салий ақиқаты» бойынша астық пен малды, құстар мен қайықтарды және ауларды ұрлағаны үшін салынатын тым көп айыптар тіпті сол дәуірдің өзінде-ақ франктерде – жылжымалы мүлікке жеке меншікке бар болғандығының және оны заңның өте қатаң түрде қорғағандығының айғағы болып саналады. Ал, Бірақ «Салий ақиқаты» жерге деген жеке меншілікті әлі білмейтін еді. Әрбір деревняның шеңберінде тұрғындардың коллективі – қауымның негізін құрушы егіншілер, сол жердің меншікті иелері болып табылды. Негізінде «Салий ақиқатының» көне заманғы тексінде көрсетілгеніндей, Галлияны жаулап алынғаннан кейінгі алғашқы дәуірдің тұсында, франктік қауымдар көлемдігі жағынан өте әр түрлі және өзара бір-бірімен жақын туыс семьялардан құралған қоныстардан болып табылады.

Мұны король Хильпериктің «Салий ақиқаты» жоғарыда аталған тарауына өзгерту енгізу жөніндегі эдиктасынан айқын көруге болады. Бұл өзгерту бойынша өлген қожаның ұлдары болмаған күнде, оның жерін «Көршілері емес» , туған қызы немесе өлген адамның аға інісі яки апа-қарындасы мұраға алуға тиісті болды.

Мұнымен қатар қауымның, өз меншігіндегі емес, бірақ мүшелерінің жеке пайдалануындағы және өзінің бақылауына жататын жерлерге де бірқатар басқа праволары болды. Істің жай-жапсарына қарағанда, франктердің егіншілік кәсібінде, сірә, егіс «ашық танап системасы» болса керек: егінді жинап алғаннан кейінгі барлық шабындық үлестер ортақ жайылымға айналдырылды және бұл уақытта оларды қоршаған шақпақтардың бәрі де алынып тасталды. Үй маңындағы шаруашылық пен егістік және шабыстық үлестерге кірмейтін жерлердің бәрі де ортақ иелікте қала берді. Қауымның әрбір мүшесінің осы пайдаланатын жерлерден алатын тең үлестері болды.

Реакцияшыл буржуазияшыл тарихшылардың Ү-ҮІ ғасырлардағы франктерге жерге толық жеке меншіктілік үстемдік еткен еді деген пікірлеріне қарамастан, «Салий ақиқатының» бірқатар тараулары франктерде қауымдардың болғандығын айқын көрсетеді. Мысалы, ХІҮ тарауда: «Егерде біреудің басқа бір виллада тұратын екінші біреуге қоныс аударып көшіп барғысы келсе және егер оны сол вилладағы тұрғындардың біреуі немесе бірнешеуі қабылдауға ризашылық білдіріп, ал бірақ бір адам болса да оның көшіп келуіне қарсылық жасаса, онда әлгі көшкісі келген кісінің қоныс аударуға правосы болмайды» делінген Ал егерде 12 айдың ішінде ешқандай наразылық жасалмаса, онда келімсек «басқа көршілер сияқты» деревняда орналасып қала берді. Бұл жерде «көршілер» өздерінің деревнясындағы жер қатынастарының бәрін де реттеп отырушы қауым мүшелері ретінде көрініп отыр.

«Салий ақиқатының» ХХҮІІ тарауында жерге қауымдық меншік туралы және орман-тоғайды қауымдық бірлесіп пайдалану жөнінде, ал «ақиқаттың» ІІІ тарауында көршілес отырған үш деревняның сиыр табындары үшін бір ортақбұқа ұстау жөнінде баяндалады. Бұл жағдай, әлбетте, жер мен орман-тоғайға қауымдық меншіктің және бірнеше село үшін ортақ жайылымның болғандығын растайды.

«Салий ақиқатының» кепілдігіне қарағанда, франк қоғамының шаруашылық және әлеуметтік ұйымының негізі болған қауым, Ү-ҮІ ғасырлар егінші қауымнан көршілес қауымға – маркаға өту кезеңі болып табылды. Бұл қауым – маркада енді дара шағын семьялардың үлестік жерге жеке меншіктілігі үстемдік етті, ал бірақ орман-тоғаймен бос жатқан жерлерге, жайылымдарына және тағы басқаларына қауымдық меншіктілік сақталып қала берді. Галлияны жаулап алғанға шейін франктерде жердің жеке меншік иесі жеке-жеке үлкен семьяларға ыдырап бөліне бастаған ру болған еді. мүліктің және әлеуметтік жікелудің басталуы франктердің рулық қарым- қатынастарын әлсіретіп, үлкен семьялардың шығуларын даярлады. Осы жаңа территорияларда соңғы кезде көршілер қауымы - марка қалыптасып орнықты. Ф.Энгельстің айтуынша: «Ру маркаға сіңісіп, білінбей кетті, алайда марканың қауым мүшелерінің туыстық қатынастарынан туғандығының белгісі маркадан жиі сезіле беретін еді».

«Салилік ақиқат» бойынша франктердің шаруашылығы және кең көлемдік ұйымдары. ҮІ ғасырда франктердің негізгі шаруашылығы болып – жер саналған және екі егістік жерге өктемдік етті. Дәнді-дақылдар мен – қара бидай, бидай, сұлы, арпа мен қатар бұршақтұқымдастарын, зығыр еккен. Белсенді түрде бау-бақша, жүзім шаруашылығы дамыды. Ауылшаруашылығында әр түрлі малдарды ұстады: өгіздер, қатырлар, есектер. Олар қол диірменінің орнына енді су диірмендерін қолданды. Франктер көп сан мөлшерінде ірі қаралармен, ұсақ малдарды асырады: қой, ешкі және шошқа және әр түрлі үй хайуанаттарын, құстарын асырады, және аңшылықпен, балық аулаумен, балшаруашылығымен айналысты. Франктықтардың шаруашылығын прогресті түрде дамуы тек ішкі дамуды қалыптастырып қана қоймады, сонымен қатар германдықтармен ауылшаруашылығын жүргізу әдәстерімен алмасуды жүргізді. Олар Рим территориясын жаулап алған кезде осындай жағдайларға душар болды.

Франктерде Ү және ҮІ ғасырларда индивидуалдылық-отбасылық меншік пайда бола бастады. Ол туралы «Салилік ақиқаттың» ІХ тарауында айтылған. Осыған байланысты жердің мұрагерлікке берілуі жылжитын мүлікке қарағанда айырмашылық болды. Жердің мұрагерлікке берілуі тек ер адамдарға берілді, отбасында қайтыс болған адамның баласына ғана берілді және әйел адамдары жерге мұрагерлік етуден шеттетілді. Орманды, батпақта, шөлді жерлер, жолдар жалпы пайдалануда болды, яғни қоғамның әр мүшесі тең құқықты түрде пайдалана алды.

Буржуаздық тарихшылар ХІХ-ХХ ғасырларда франктерде Ү-ҮІ ғасырларда жерде иемдену жеке меншікте болды деп айтқан.

Хильперик королі тұсында «Салийлік ақиқатқа» кейбір тарауларына өзгерістер енгізді. Бұл жаңа қабылданған қаулы бойынша жерге өктемдік жүргізуші қайтыс болған жағдайда, оның баласы болмаса, мұрагер ретінде қызы, ағалары немесе қайтыс болған жер иесінің қарындас-әпкелері жерді иемдене алады. Бұл қаулыдағы өзгеріс тек жалпыға немесе ауылдастарына жер берілмейтін болып шешілді. ҮІ ғасырдың соңында орманды және шалғынды жерлер жеке меншік иесінің қорына өтіп отырды ҮІ ғасырда индивидуалды отбасылар бірігіп, үлкен коллективтік меншікті қалыптастырды. Ол өз кезегінде қоғамдық жерге меншік ету алғашқы қауымдық құрылыстан феодалдық кезеңнің қалыптасуына мүмкіндіктер туғызды.

Рулық қарым-қатынастардың жұрнақтарын «салий ақиқаты» айқын бейнелейді: жаулап алынғаннан кейін де бірсыпыра қауымдар көбінесе ағайын-туғандардан құралды; ерікті франктің тұрмысында руластар бұрынғысынша үлкен роль атқарумен болды. Егерде франкті біреу-міреу өлтірген болса, онда оның құны үщін алынатын ақшалай айыпты тек өлген кісінің семьясы ғана емес, сонымен қатар әрі оның әкесі , әрі шешесі жағынан да жақын туған-туыстары бірге бөлісіп алатын болды. Осы туған туыстардан құрылған жақын одаққа «алтыншы буынға дейінгі» барлық руластар кірді және осы одақ мүшелерінің бәрі де қоса алғанда ант бергендер ретінде тиісті тәртіп бойынша сотта шығып сөйлеу міндетті болды. Осы одақтың мүшелері тағы да руластарының не құн төлеуіне немесе құн алуына және рулас біреуінің артында қалған жесірі екінші рет күйеуге шығарда төленілетін немесе алынатын ерекше жарнаға қатысып отыратын болды.

Ал, бірақ сонымен қатар «Салий ақиқаты» рулық қатынастардың ыдырап, құлдырау процесінде көрсетеді. Рулық ұйым мүшелері арасынан мүліктің жіктелу де байқала бастайды. Мысалы, «Бір уыс топырақ туралы» LҮІІІ тарауда кедей және ауқатты руластар туралы айтылған. Егерде ру мүшелерінің біреуі кедейлігінің тумасының құн төлеуіне көмектесе алмайтын болса, онда ол «тым ауқаттылардың ішінен біреуіне бір уыс топырақ лақтырып, оған заң бойынша бәрін төлеттіруге тиісті болды. Мүліктің жіктелуіне байланысты туыстар одағынан, оның тым ауқатты мүшелерінің шығып кетуге тырысушылығы да байқала бастайды.

«Салий ақиқатының» LІ тарауы туысқандықтан бас тартудың процедурасын толық сипаттайды. Процедураның кезінде бас тартушы кісі сот мәжілістерінде көп алдында – қоса ант берушіліктен, құн төлеп және құн алуға қатысудан, мұра алудан және тумалар арасындағы басқа да есептерден бас тартуға тиісті болды. «Туысқандықтан бас тартушылық», шындығында үлкен семьядан ересек аға-інілерінің біреуінің бөлініп шығып өз алдына дара шағын отау тігушілігі болып табылды.

Сөйтіп, руластардың арасындағы мүліктің жіктелушіліктің дамуы рулық қарым-қатынастардың әлсіреуіне, үлкен семьялардың дара-дара шағын семьяларға ыдырап бөлінушілігіне, ал содан соң шағын семьялардың жеке меншікті жерге ие болуларына әкеліп соқты.

ҮІ ғасырдың аяғында ерікті франктердің мұралық үлестері түгел, еркін бөгделенетін жер меншігіне айналдырылды. Бұл аллод деп атала бастады. Ертеректе, «Салий ақиқатында» мұра біткеннің бәрі осы терминмен аталған еді. Жылжымалы мүлікке үйлестіріп қарау жағынан аллод, ол кезде меншік ұғымында, ал жерге үйлестіру жағынан – тек қауым мүшесінің мұралық үлесі ретінде ғана қаралды. Еркін бөгделенетін жер меншігі ретінде аллодтың пайда болуының өзі қауым ішінде мүліктік және әлеуметтік жіктелудің бұдан былай да тереңдей түсіп, қауымның ыдырауына қарай жетеледі. Ф.Энгельстің айтуынша: «Аллод жер иелігінің тек алғашқы теңдігінің мүмкіншілігін туғызып қана қоймай, сонымен қатар оның қарама-қарсысына айналуының да қажеттілігін жасады».

Аллодтың пайда болуына байланысты егінші қауымның көршілестікке, әдетте қауым-марка деп аталған, территориялық қауымға айналу процесі аяқталды. Қауым-марка енді бұрынғыдай руластардан емес, көршілерден құралды. Мұнда қауым-марка мүшесінің әрқайсысы енді – дара шағын семьяның қожасы болып саналды және ол өзінің жер үлесінің аллодының – толық меншікті иесі болып табылды. Қауымның правосы марканың тек әлі бөлінбей жатқан жерлеріне ған жүретін болды. Бұл жерлер бұрынғыдай қауым мүшелерінің коллективтік пайдалануында қала берді. Алайда ҮІ ғасырдың аяғына таман кейбір шалғын және орман учаскелері де жиі-жиі жеке қауымдастардың аллодтық меншігіне көше бастайды.

ҮІ ғасырдың аяғына таман франктерде қалыптасқан қауым-марка қауымдық жер иеленудің ең соңғы формасы болып табылды. Қауым-марканың шеңберінде енді алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы аяқталып таптық феодалдық қатынастар пайда бола бастады.[1-118 б]

2.3. Меровинг дәуіріндегі франк қоғамының әлеуметтік жіктелуі.

Франктердің арасында әлеуметтік жіктелудің бастамаларын «Салий ақиқатының» өзі-ақ көрсетіп берді. Бұл бастамалар халықтың әр түрлі категориясының құны әр түрлі мөлшерде болуынан ақ көрінеді. Мысалы, қарапайым ерікті франк үшін төленетін құнның мөлшері – 200 солид болса, ал корольдің жасақшылары немесе корольдің қызметін атқарушы, қызмет адамдары үшін төленетін құнның мөлшері 600 солид болып белгіленді. Сірә, корольдің жасақшылары мен оның қызметіндегі адамдардың тобына жаулап алудың барысында франктердің рулық ақсүйектері де қосылып кеткен болса керек, өйткен, «Салий ақиқатында» олар туралы ешқандай еске алушылар жоқ. Бір ерекше жағдай, франктердің жаулап бағындырған римдықтарының арасынан біреу-міреуді өлтіргені үшін төленетін құнның мөлшері, франктердің арасынан өлтіргеннің құнынан анағұрлым төмен болғандығы еді. Ерікті халықтың жоғарыда көрсетілген категориялардан басқа , «Салий ақиқаты» сонымен қатар жартылай ерікті – литтарды да атаған. Бұлардың өмірі үшін белгіленген құнның мөлшері небәрі – 100 солид-ақ болды. Франктердің құлдары да болды, бірақ олар үшін құн төлеушілік мүлдем болмады. Құлды өлтіруші тек оның қожасына келтірілген зиянын ғана өтеді.

Франктерде құлдықтың дамуына Галлияны жаулап алушылық пен құлдың санын мейлінше молайтқан келесі соғыстар да үлкен себепкер болды. Кейіннен құлдардың санын көбейтудің көзі - кедейленген ерікті адамдардың кіріптарлыққа ұшырап қалушылығы болып табылады; төлеуге шамалары келмей және сол үшін өлім жазасына тартылуға тиісті қылмыстылар да қара басының бостандықтарынан бас тартып құлдыққа айналуға мәжбүр болды. Олар көбінесе өздері үшін құн ақысын немесе сот айыптарын төлегендердің құлына айналды. Алайда құл еңбегі , Рим империясындағы сияқты, франктердің өндірісі негізі бола алмады. Құлдар тіпті ірі иеліктерде, әсіресе қатардағы франктердің шаруашылығында , көбінесе үй малайлары немесе қолөнершілері ретінде ғана темір ұсталары және алтын заттарының зергерлері болып істеді. Олар кейде бақташы және бағушылардың да қызметін атқарды, бірақ ауыл шаруашылығындағы негізгі жұмыс күші болып саналмады.

Франк қоғамының ішіндегі негізгі категорияның – ерікті қауымдастардың ешқандай юристік жағынан межеленіп, жіктелінушілігі «Салий ақиқатында» ашып айтылмағанымен де , онан және ҮІ ғасырдың басқа да деректерінен франктердің арасында мүліктік жіктелудің болғандығы жөніндегі мәліметтерді табуға болады. Бұлар тек руластардың арасындағы жіктелушілік жөнінде жоғарыда келтірілген мағлұматтар ғана емес, сонымен қатар франк қоғамының ішінде қарыздар мен борыш міндеттемелерінің кең таралуы жайындағы деректер болып табылады. Сол кездердегі деректерде, бір жағынан , бай және ықпалды «жақсы адамдар» туралы, екінші жағынан – кедейлер туралы және тіпті мүлдем айып төлеу қабілетінен де жұрдай болып айырылып, орман-тоғайлар ішін кезіп, король қызметкерлерінің қуғын-сүргініне ұшырап жүргендер туралы да үнемі айтылып отырған-ды.

Аллодтың пайда болуы жай қарапайым қауымдастардың арасындағы әлеуметтік жіктелуді бұрынғыдан да гөрі тереңдетіп, ірі жер иелігінің шығуына негіз болды. Ф.Энгельстің айтуынша: «Аллод пайда болған кезден бастап, еркін бөгделенетін жер меншігі, товар ретіндегі жер меншігі, ірі жер меншігінің туу тек уақыттың мәселесі болып қалды».[1- 120 б]

Үлкен ірі жер иеленудің өсуі әсіресе қауымның ішіндегі аллодтың дамуына байланысты күшейе түсті. Жер иеліктерінің шоғырлануы енді жерді тек бір ғана корольдіңтаралғы-тартуға үлестіріп беруінің нәтижесінде емес, сонымен қатар қауымдастардың бір бөлігінің екінші бөлігінің есебінен баюы арқылы да жүргізілді. Олардың мұралық аллодтарынан лажсыз айырылуының, ірі жер иелерінен көрген озбырлықтарының, шіркеудің жасаған зорлық-зомбылығының, корольдің қызмет адамдарынан көрген қысымдарының нәтижесінде ерікті қауымдастардың күйзеліп, кедейлену процесі басталды.

Үлкен ірі жер иеленудің өсуі ірі жер иелерінің жеке билігінің өсуіне әкеліп соқты. Бұл жеке билік экономикадан тыс зорлау құралы ретінде жаңадан қалыптаса бастаған феодалдық құрылысқа тән болды.

Үлкен ірі жер иелері мен корольдің қызмет адамдарының жасаған қысымы және олардың ерікті адамдардың жерлеріне қол сұғып озбырлық жасауы, бұларды өздерінің жеке тәуелсіздігінен бас тартып, ақсүйектер мен ірі діни жер иелерінің «қамқоршылығына» берілуге мәжбүр етті. Сөйтіп, бұл ірі діни жер иелері мен ақсүйектер олардың сеньорлары бола бастады. Біреудің жеке қамқоршылығына кіру актісі «коммендация» деп аталынды. Бұл коммендация іс жүзінде көбіне жер жағынан тәуелді болуымен, ал жерсіз адамдардың бірте-бірте крепостнойлыққа айналуымен қоса жүргізілді. Коммендация сонымен қатар үлкен ірі жер иелерінің саяси ықпалын барынша күшейтіп, рулық одақтастармен қауымдық ұйымның түпкілікті ыдырауына да жағдай жасады.

Франк қоғамында ҮІ ғасырдың аяғынан басталған феодалдандыру процесі тек франктердің өз ортасында ғана емес, бұл процесс сонымен қатар Галлия-Рим халқының арасында онан да гөрі тезірек өтті. Феодалдық қатынастардың элементтері Галлияда ІІІ-ІҮ ғасырларда колонат түрінде ірі жер иелерінің жеке биліктерін күшейту және тағы сол сияқтылар түрінде де пайда болды. Варварлық жаулап алушылықтар құл иеленушілік құрылыстың негізін жойды және бір жағынан ірі жер иеленушілікті де , әсіресе, Оңтүстік Галлияда , әлсіретті. Мұнда бұрын бургундар мен вестготтар жер бөлісін жүргізіп, жергілікті халықтың қарауындағы жердің көбірек бөлігін басып малған еді. Алайда, олар жерге жеке меншікті жойып жібере алмады. Мұндай үлес жүргізілмеген Оңтүстікте болсын және әсіресе Солтүстік Галлияда болсын, барлық жерде де жерге тек ұсақ шаруалардың меншігі сақталып қана қоймай, сонымен қатар тіпті ірі шіркеулік жіне ақсүйектік жер иелену де сақталып қала берді. Бұлардың иеліктері бөтен біреулердің жерлерінде отырған жерсіз, бойынша колондарға жақын тұрған, адамдарды қанау негізінде құрылды.

«Салий ақиқаты» галлия-рим халқын үш категорияға бөлді: біріншісіне – «корольдің дас тархандастары» жатты. Бұларға галлия-римдік топтың ерекше жеңілдіктерге ие болған корольдің ең жақын көретіндері, сірә, ірі жер иелері кірсе керек; екіншісіне – «поссесорлар» жатты. Бұларға ұсақ поместиялы және шаруалар типіндегі жер иелері кірді; үшіншісіне – міндеткерлікті өтеуге тиісті адамдар кірді. Сірә, бұлар бөтен біреудің жерін белгілі бір шартпен пайдаланатын адамдар болса керек. Жергілікті галлия римдік халықтың арасындағы мұндай сатылық «Бургундия ақиқатында» да көрсетілген еді.[1- 122 б]

Жерге әлдеқашаннан бері жеке меншік өмір сүріп келе жатқан галлия римдіктердің көршілестігі, әлбетте, қауымдық қарым-қатынастардың ыдырауы мен франк қоғамының феодалдандыруын жеделдетті. Бұл Оңтүстік Галлиядан ерекше көрінді. Галлия римдік және германдық қоғамдық қарым-қатынастар синтезінің жинақталуының процесінде жаулап алушылар мен жергілікті халықтың арасындағы праволық айырмашылықтар да бірте-бірте жойылды. Бургундиялық заңдар мен «Салий ақиқаты» да жергілікті халықтың бас июшілік жағдайын баса көрсетеді, Бірақ ҮІ ғасырдың аяғынан бастап -ақ тарихи деректер франктер мен галлия римдіктердің арасындағы елеулі ерекше бір айырмашылықтарды көрсетпейді. Ходвигтің ұлдарының тұсында әскери жасаққа қатынасу міндеті корольдіктің барлық тұрғындарына, соның ішінде галлия римдіктерге де жүктелінде. ҮІ ғасырдың екінші жартысында Франк корольдері Рим империясынан бері сақталып келе жатқан және әуелгіде тек галлия римдік халықтан өндіріліп алынған жер және жан басы салықтарды франктер жаулап алушыларға да салуға талаптанды. Король өкіметінің осы саясатына байланысты Галлияда әлденеше рет көтерілістер шығып қала берді. Олардың ішінен ең ірісі 579 жылы Лиможде болды. Король Хильпериктің жер салығын жоғарылатқанына ашу-ызалары кернеген халық бұқаралары алым-салықтардың тізімдерін тартып алып өртеп жіберді және корольдің салық жинаушысын өлтіргісі келді. Бірақ та Хильперик көтерілісшілерді қатаң түрде жазалап, Лимож халқына бұрынғыдан да гөрі тым ауыр салық салды. Алайда халық бұқарасының әлденеше рет қайталай берген көтерілістері де Меровинг мемлекетінде тұрақты мемлекеттік салықтың жүйесін орнатуға қалай да үлкен бөгет жасады.

Франк мемлекетінде этникалық айырмашылықтар мен жергілікті галлия римдік халық пен жаулап алушы – франктердің арасындағылар бірте-бірте жойылып, барған сайын әлеуметтік айырмашылықтар алдыңғы қатардан орын ала бастады: енді бір жағынан, галлия римдік және франктік жер иесі шонжарлардың өзара; ал екінші жағынан – франктік және галлия-римдік шаруалардың өзара жақындасушылдығы барған сайын ұлғая түсті. Болашақ феодалдық қоғамның негізгі таптары қалыптасуға айналды. Бұл қоғам галлия-римдік және германдық - франктік қоғамдық қарым-қатынастар қайшылықтарының бір бірімен соқтығысып және бір біріне көмектесе әрекет жасау процесінде өріс алып дамыды.

Алғашқы қауымдық құрылыстың даму процесінің ең жоғарғы сатысына тән және әскери демократияның басқарушысы органдары ретінде сипатталатын басқару органдары, өздерінің орнын бірте-бірте әскери көсемнің күшейіп, нығая түскен өкіметіне босатып бере бастады. Ал енді бұл көсемнің өзі жаңадан құрыла бастаған мемлекеттің уәкілі ретінде ел-жұрттың мойындап таныған короліне айналды. Бұл айналушылықты жаулап алу фактісінің өзі жеделдетті. Оның үстіне жаулап алынған территорияда франктерге таптық қоғаммен кездесуге тура келді. Бұл қоғамның бұдан былайғы өмір сүруі, франктердің жойып жіберген құл иеленушілік мемлекеті аппаратының орнына, қоғамдық өкіметтің жаңа басқару органдарын құруды талап етті.

Жаулап алуға байланысты, Энгельстің айтуынша: «Әскер басыларының өкіметін король өкіметіне айналдырудың кезі жетті, сонымен оның өкіметі король өкіметіне айналды да».[1-123 б]

Бұрын тек әскери көсем ретінде ған көрінетін король, енді мемлекетті басқару функцияларының бәрін де өз қолына жинап шоғырлады. Мұның орталығы король ордасы болды. Корольдің өзі мемлекет ішіндегі ең дөкей жер иесі болды және өзіне шынайы берілген сансыз көп жасақты басқарды. Оның өкіметі міне осы жағдайларға негізделінді. Ол мемлекетті жеке өз басының шаруашылығы ретінде басқарды және ең жақындарының жеке меншігіне жерді сыйлыққа тарту жолымен үлестіріп берді, алым-салық пен айыптар және сауданың баж салығы ретінде түскен мемлекеттің табыстарын өз бетімен оңды-солды есепсіз жұмсай берді. Король өкіметі жаңа қалыптаса бастаған ірі жер иелері табына арқа сүйеді, ал бұлар ірі жеке меншікті көздің қарашығындай сақтап, күйзеліске ұшырап әбден кедейленуге айналған шаруалардың наразылығын жаныштап басып отыруға, сондай-ақ жаңадан жаулап алушылықты ұйымдастыруға мүдделі болды. Өзінің алғашқы дүниеге келгенінен бастап мемлекет осы әлеуметтік топтың мүдделерін қорғау саясатын жүргізіп, қалыптаса бастаған феодалдар табының негізін барынша нығайтты және ерікті қауымдастарды мейлінше күйзелтіп, кіріптар етуге мүмкіндік туғызды.

Үлкен ірі жер иелерімен санасып отыруға мәжбүр болған франк корольдері ең көрнекті алпауыттардың жиналыстарын мезгіл-мезгіл шақырып, оларда жалпы мемлекеттік маңызы бар мәселелерді талқылап шешіп отырды.

Франк мемлекетінің бір орталықтан басқарушылығында, өткендегі рулық алғашқы қауымдық ұйымның «Март алаңдарында» жыл сайын өткізілетін әскери байқауы түрінде тек көмескі жұрнағы ғана сақталып қалды. Меровинг дәуіріндегі франк қоғамының негізгі халқының дені әлі ерікті қауымдастардын құрылып, олардың жалпыға бірдей әскери жасақ ұйымдастырылғандықтан Март алаңдарында бүкіл ересек ерікті франктер бас қосып жиналып отыратын болды. Алайда бұл жиналыстардың алғашқы қауымдық құрылыстың жалпы халықтық жиналыстарына қарағанда, енді ешқандай саяси маңызы болмады.

Ежелгі алғашқы қауымдық тәртіптердің жұрнақтары франк мемлекетінің жергілікті басқаруында қала берді. Дегенмен мұнда да нақты саяси өкімет билігі бірте-бірте корольдің қойған қызмет адамдарының және жергілікті ауқатты жер иелерінің қолдарында шоғырлана бастады.

Графтықтар және ежелгі франктер тайпалары бөлімшелерінің жүздіктері Галлияны жаулап алғаннан кейін территориялық әкімшілік өлшемдеріне айналды. Графтықтар басқару билігі бүтіндей король тағайындап қойған қызмет адамының – графтың қолында болды. Ол графтықтағы ең басты судья болып , сот салатын айыптардың үштен бірін корольдің пайдасына өндіріп алып отырды. Ал тым ұсақтау территориялық бір бірліктерде – жүздіктерде – бұрынғыдай халықтық жиналыстар – барлық ерікті адамдардың жиналыстары шақырылып тұрды. Бұлар көбінесе соттың функцияларын атқарды және сайланған адамның – «тунгиннің» басқарылуымен өткізіліп отырды. Бірақ мұнда да король әкімшілігінің уәкілі- жүзбасы қатысып, жиналыстың әрекетін бақылап отырды және айыптардың король пайдасына тиісті үлесін жинаумен айналысты.

Франктердің арасындағы әлеуметтік жіктелі дами түскен сайын бұл жиналыстардағы жетекші роль неғұрлым ауқаттылау және ықпалдылау адамдардың қолдарына көше бастады. Олар жүздіктердің жиналыстарында «рахинбургтердің» немесе «қайырымды адамдардың» тобы болып саналады.[1-125 б]

Үлкен ірі жер иеленудің және ірі жер иелерінің жеке биліктерінің өсушілігі Хлодвигтің ұлдарының тұсында-ақ король өкіметінің әлсіреуіне жеткізген еді. Жерді жұртқа аямастан үлестіріп берудің және өздерінің жеке меншікті жер иеліктері табыстарының едәуір бөлігінен айрылып қалуының салдарынан франк корольдері, үлкен ірі жер иелерінің бөлектенушілікке бойұрғыш ниеттерімен күресте мүлдем дәрменсіздіктерін көрсетті. Сөйтіп, Хлодвинг өлісімен-ақ басталған франк мемлекетінің бөлшектенуі ұзаққа созылған өзара бақталастық күреспен қоса жүргізілді.

ҮІ ғасырдың аяғынан франк мемлекетінің құрамында үш дербес аймақтың оқшаулануы көрінеді: Нейстри аймағы – орталығы Париж болған солтүстік батыс Галлия: Автразия аймағы – франк мемлекетінің солтүстік шығыс жақ бөлігі. Бұған Рейн мен Массаның екі жақ жағалауындағы ежелгі Франк аймақтары кірді. Бургундия аймағы – Франк мемлекетінің құрамына енген бұрынғы бургундар корольдігінің территориялары. ҮІІ ғасырдың аяғында Нейстри аймағының құрамынан оның оңтүстік бөлігі – Аквитания бөлініп шықты.

Франк мемлекетінің негізін құрған бұл төрт аймақтың араларында, халықтарының этникалық құрамы мен әлеуметтік құрылысының ерекшеліктері және ең алдымен феодалдандыру дәрежесі жағынан да, әжептәуір елеулі айырмашылықтары болды.

Нейстри аймағында, франктердің жаулап алу кезеңі қарсаңында романданушылық тым күшті болды және жауланып алынғаннан кейін де халықтың ең күрделі бөлігі болып табылған галлия-римдықтар корольдіктің басқа аймақтарындағыларғақарағанда жаулап алушы франктермен тіпті ертерек араласып, сіңісіп кетті. Мұнда ҮІ ғасырдыңаяғына қарай ҮІІғасырдың бас кезінде ірі шіркеулік және ақсүйектік жер иеленушілік үлкен маңыз алып, ерікті шаруалардың жойылу процесі тездетілді.[1- 126 б]

Қорытынды

VІ ғасырдың аяғында ерікті франктердің мұралық үлестері түгел, еркін бөгделенетін жер меншігіне айналдырылды. Бұл аллод деп атала бастады. Ертеректе, «Салий ақиқатында» мұра біткеннің бәрі осы терминмен аталған еді. Жылжымалы мүлікке үйлестіріп қарау жағынан аллод, ол кезде меншік ұғымында, ал жерге үйлестіру жағынан – тек қауым мүшесінің мұралық үлесі ретінде ғана қаралды. Еркін бөгделенетін жер меншігі ретінде аллодтың пайда болуының өзі қауым ішінде мүліктік және әлеуметтік жіктелудің бұдан былай да тереңдей түсіп, қауымның ыдырауына қарай жетеледі. Ф.Энгельстің айтуынша: «Аллод жер иелігінің тек алғашқы теңдігінің мүмкіншілігін туғызып қана қоймай, сонымен қатар оның қарама-қарсысына айналуының да қажеттілігін жасалы».

Франктердің арасындағы әлеуметтік жіктелу дами түскен сайын бұл жиналыстардағы жетекші роль неғұрлым ауқаттылау және ықпалдылау адамдардың қолдарына көше бастады. Олар жүздіктердің жиналыстарында «рахинбургтердің» немесе «қайырымды адамдардың» тобы болып саналады.

Өзін-өзі басқарушылық бәрінен де гөрі деревня қауымында толығырақ сақталды. Жүйелі түрде шақырылып тұрған селолық жиналыстарда қауымдастар өздерінің қызмет адамдарын сайлады және ұсақ-түйек право бұзушыларды соттап, марканың әдет-ғұрыптарын мүлтіксіз сақтауды бақылап отырды.

Пайдаланылған дебиеттер тізімі

1. Сказкин С.Д. Орта ғасырлар тарихы Т.1 – Алматы – 1976 – 640 б

2. Колесницкий. История средних веков – Москва – 1986 – 575 с

3. А.З. Манфред. История Франции – Москва – 1972 – 361 с

4. Карпов.С.П. История средних веков. Т. 1. Москва – 1990 – 495 с

5. Карпов. С.П. История средних веков. Т. 2. Москва – 2000 – 432 с

6. Гутнова Е.В. История европы в древнейших времен до наших дней в 8 т. Т. 2. Москва – 1992 – 808 с

ҚОСЫМША А

Франк королі халқына Салий заңын табыстауда. Француз көрінісі XIV ғасыр.

ҚОСЫМША Б

«Салий ақиқаты» - франктердің заңдар жинағы.