Беларуская літаратура як вучэбны прадмет. Адукацыйны стандарт вучэбнага прадмета “Беларуская літаратура”.

Date: 2015-10-07; view: 2606.

Агульная сярэдняя адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь, згодна з Законам Рэспублікі Беларусь, павінна “забяспечваць духоўнае і фізічнае станаўленне асобы, падрыхтоўку маладога пакалення да паўнацэннага жыцця ў грамадстве, выхаванне грамадзяніна Рэспублікі Беларусь, авалоданне ім асновамі навук, дзяржаўнымі мовамі Рэспублікі Беларусь, навыкамі разумовай і фізічнай працы, фарміраванне ў яго маральных перакананняў, культуры паводзін эстэтычнага густу і здаровага ладу жыцця”.

Дасягненню гэтай мэты і падпарадкаваны ўвесь навучальны працэс ў сярэдніх навучальных установах краіны. У школьным вучэбным плане прадугледжаны дысцыпліны розных тыпаў:

Ø якія носяць так званы дакладны характар і накіраваны на аб'ектыўнае адлюстраванне рэчаісчнасці, г.зн. вучню неабходна дакладна засвойваць тую ці іншую інфармацыю (напрыклад, тэарэма Піфагора, табліца множання, тры законы Ньютана, табліца хімічных элементаў Д. Мендзялеева і інш.);

Ø якія садзейнічаюць фізічнаму развіццю і асновам фізічнай працы (фізічная культура, працоўнае навучанне);

Ø якія выяўляюць і развіваюць эстэтычны густ (выяўленчае мастацтва, музыка і спевы).

Беларускай літаратуры як вучэбнаму прадмету ў школе належыць асобнае месца і як самастойны вучэбны прадмет пачынае вывучацца з 5 класа. З аднаго боку, беларуская літаратура – дысцыпліна культуралагічнай скіраванасці са сваім суб'ектыўным пачаткам, “якая паслядоўна і сістэматычна далучае вучняў да мастацтва. Літаратура ў школе – сродак эстэтычнага асваення (вымярэння) жыцця, яго маральных нормаў і вартасцей”. З другога боку, пры вывучэнні нацыянальнай літаратуры акрамя знаёмства з пэўнай інфармацыяй і засваеннем яе найлепшым чынам можна рэалізаваць усе адукацыйныя мэты. Вялікая культурная каштоўнасць літаратуры ў тым, што яна ўяўляе неацэннае і незамянімае ідэйна-эстэтычнае багацце, вялікі духоўны здабытак народа, і валодае магутным ідэйна-выхаваўчым і грамадска-педагагічным паіэнцыялам.

Літаратура – “асаблівая катэгорыя духоўнай творчай дзейнасці грамадства, адрозная ад філасофіі, навукі і мастацтва і разам з тым цесна звязаная з імі, паколькі яна карыстаецца ўсімі іх сродкамі: паняццямі, сімваламі, вобразамі, метрам, рытмікай...” (Конард Н.И. Запад и Восток, М, 1966). Гэта своеасаблівы сінтэз навукі, філасофіі і мастацтва.

Літаратура – чалавеказнаўства. Творы пісьменнікаў выступаюць дзейсным сродкам пазнання прыроды, грамадства і жыцця ва ўсіх яго разнастайных праявах. Знаёмячыся з літаратурнымі героямі, іх лёсамі, унутраным светам, іх ідэаламі, вучні праецыруюць усё гэта на сябе і такім чынам глыбей пазнаюць сваю індывідуальнасць, у іх фарміруюцца ўласныя адносіны да высокага і нікчэмнага, добрага і благога, складваецца разуменне вечнага і часовага ў чалавеку, сутнаснага і вызначальнага ў яго жыцці, фарміруюцца здольнасці актыўна супрацьстаяць негатыўным тэндэнцыям у грамадстве. Усвядомленая аўтарская пазіцыя, увасобленая ў мастацкіх творах, аказвае на школьнікаў, якія знаходзяцца ў працэсе пошуку свайго духоўнага станаўлення, выхаваўчае ўздзеянне. Біяграфіі пісьменнікаў, мастацкія тыпы і характары пры пэўных умовах могуць стаць ідэалам ці антыідэалам, з улікам якіх вучні ствараюць сваю мадэль асобы і імкнуцца рэалізаваць яе ў жыцці.

Літаратура развівае ўяўленне, фантазію чытача, яго творчыя задаткі. Яна з'яўляецца дзейсным сродкам мастацка-эстэтычнага і маральнага выхавання. Будучы здольнай мадэліраваць паводзіны чалавека ў разнастайных жыццёвых сітуацыях, літаратура выступае як крыніца выпрацоўкі сістэмы духоўных каштоўнасцяў, ўзбагачэння эстэтычнага вопыту школьніка. Дапамагаючы вучню пазнаваць жыццё, літаратура адначасова фарміруе магчымасці маральнага, эмацыянальнага і эстэтычнага развіцця, духоўнага самасцвярджэння яго як асобы, якая адчувае сябе часткай прыроды, грамады і валодае здольнасцямі творча і актыўна выяўляць сябе. Пры пазнанні мастацкага твора надзвычай важную ролю адыгрываюць не толькі інтэлект і эмоцыі, але і ўяўленне, што плённа ўплывае на асэнсаванне матэрыялу пры вывучэнні прыродазнаўчых, фізіка-матэматычных дысцыплінаў у школе. Літаратура спрыяе выпрацоўцы вобразна-інтуітыўнага, мадэлюючага тыпу мыслення, развіццю творчага патэнцыялу асобы. Вывучэнне літаратуры ў школе ўключае падлеткаў і юнакоў у розныя віды творчай дзейнасці.

Літаратура як мастацтва, што карыстаецца мовай, здольна ахопліваць сваёй увагай самыя разнастайныя сферы рэчаіснасці, спасцігаць рэчаіснасць універсальна, усеабдымна, у самых розных яе вымярэннях: сучасным, гістарычным, адлюстроўваючы жыццё свайго народа і жыццё людзей розных краін. Пісьменнікі стварылі мастацкі летапіс гісторыі сваёй радзімы, увасобілі нацыянальны характар, адлюстравалі асаблівасці менталітэту беларусаў, народны побыт, лад жыцця, адносіны ў сям,і. Беларуская літаратура паказвае чалавека ў пэўным сацыяльна-культурным асяроддзі, яна ўздымае важныя філасофскія, маральна-этычныя, экалагічныя і іншыя праблемы сучаснасці.

Беларуская літаратура ў школе адносіцца да прадметаў, з якімі звязваецца галоўная мэта навучання і выхавання – фарміраванне асобы ва ўсёй яе шматграннасці: інтэлектуальнае і эмацыянальнае развіццё, светапогляд, маральнасць, этычная, эстэтычная, мастацкая, моўная культура.

Галоўная мэта навучання прадмету – далучэнне школьнікаў да багацця беларускай і сусветнай мастацкай літаратуры, эстэтычнае спасціжэнне вучнямі свету, складанасці чалавечых узаемаадносін і на гэтай аснове – выхаванне асобы з глыбока гуманістычным і дэмакратычным светапоглядам, самастойным мысленнем, з развітым, высокакультурным пачуццём нацыянальнай і асабістай самапавагі, адданасцю агульначалавечым ідэалам, асобы з выразна выяўленымі творчымі схільнасцямі, здатнай успрыманне прыгажосці (эстэтычнае ўспрыманне) ператварыць у стымул маральнага самаўдасканалення, інтэлектуальнага і духоўнага развіцця.

Спецыфіка літаратуры як прадмета навучання вызначаецца тым, што мастацкая літаратура па сваёй прыродзе цесна звязана з іншымі формамі грамадскай свядомасці (навукай, мараллю, рэлігіяй, палітыкай і інш.), асабліва з гуманітарнымі галінамі ведаў, а таму яна мае вялікае пазнавальнае і грамадска-выхаваўчае значэнне, дае вучням разнастайныя веды і ўяўленні пра прыроду і месца ў ёй чалавека, жыццё грамадства, гістарычныя падзеі, лёс выдатных асобаў.

Але самае галоўнае, што ўсё гэта ў літаратуры рэалізуецца праз эстэтычна-мастацкае ўспрыманне і асэнсаванне жыццёвых з'яў. Літаратура – гэта мастацтва. І як усякае мастацтва, яна мае поліфункцыянальную спецыфіку:

пазнавальную (літаратура – крыніца ведаў аб жыцці),

эўрыстычную (літаратура спрыяе развіццю мыслення),

камунікатыўную (літаратура – сродак і канал сувязі паміж пісьменнікам і чытачамі, паміж чытачамі),

эстэтычную (літаратура – навука і мастацтва аб прыгожым),

выхаваўчую (з дапамогай літаратуры мы выпрацоўваем свае погляды на жыццё, свае адносіны да яго),

геданістычную (літаратура прыносіць нам асалоду, радасць судакранання з мастацтвам),

развіццёвую (літаратура ўзбагачае і развівае інтэлектуальны і эмацыянальны свет чытача, узбуджае яго фантазію, узбагачае і развівае мову),

культуратворчую і нацыятворчую функцыі, садзейнічае гуманітарызацыі мыслення.

Беларуская літаратура ў школе належыць да навучальных дысцыплін гуманітарнага цыкла, які ўключае ў сябе яшчэ і такія прадметы, як руская літаратура, беларуская, руская і замежная мовы, айчынная і сусветная гісторыя, чалавек і грамадства і інш.

Прыклады: Многае яднае беларускую літаратуру з літаратурай сусветнай, арганічнай часткай якой яна і з'яўляецца. Таму беларуская літаратура вывучаецца ў кантэксце сусветнага мастацкага слова. Гэта пераконвае вучняў у тым, што нацыянальнае прыгожае пісьменства – сапраўды важная і неад'емная з'ява ў агульначалавечай мастацкай культуры. Паралельна вывучаючы творы беларускіх і замежных пісьменнікаў, навучэнцы пераконваюцца ў тым, што людзей свету яднаюць агульныя праблемы, памкненні, радасці і трывогі, што за час свайго існавання чалавецтва выпрацавала агульныя духоўныя каштоўнасці. Вывучэнне рускай літаратуры, знаёмства з сусветна значнымі мастацкімі набыткамі падмацоўваюць гэтую выснову і спрыяюць фарміраванню глыбокіх эстэтычных падыходаў да з'яў мастацтва, грамадзянскіх перакананняў, гуманістычнага светапогляду вучня як прадстаўніка свайго этнасу, носьбіта нацыянальнай і агульначалавечай культуры.

Нарэшце, літаратура як мастацтва слова з'яўляецца сродкам авалодання і ўзбагачэння мовы, сродкам індывідуальнага самавыяўлення школьніка. Праз мастацкія тэксты вучань спазнае адметнасць складу беларускай мовы, яе сінтаксісу. Чытанне і вывучэнне літаратурных твораў развівае здольнасці вучня ў камунікацыі, узбагачае выяўленчыя, экспрэсіўныя магчымасці яго мовы, лексічны, фразеалагічны, слоўнікавы запас, фарміруе маўленчыя нормы, у цэлым развівае маўленчую культуру, а г.зн. і агульную культуру асобы.

Беларуская літаратура таксама звязана з гісторыяй. Кожны мастацкі твор выяўляе асаблівасці той гістарычнай эпохі, у якую ён быў створаны, ці пра якую распавядае. Мастацкія тэксты – своеасаблівая крыніца інфармацыі аб гістарычным мінулым беларускага народа, пісьменнік з'яўляецца сведкам той эпохі, у якую ён жыў. Без вызначанага запасу ведаў па гісторыі нельга правільна ацаніць і вытлумачыць творчасць пісьменніка на ўроках беларускай літаратуры. Гісторык можа прапанаваць навучэнцам прачытаць кнігі беларускіх пісьменнікаў на гістарычныя тэмы. Рэалізацыя сувязі паміж урокамі літаратуры і гісторыі пакажа навучэнцам, што перадавыя, гістарычна абумоўленыя ідэі не ведаюць нацыянальных меж.

У той жа час беларуская літаратура – гэта дысцыпліна эстэтычнага цыкла, яна збліжана з выяўленчым мастацтвам, музыкай. Як і гэтыя школьныя курсы, беларуская літаратура фарміруе эстэтычныя густы і ідэалы, задавальняе патрэбы ў эстэтычнай дзейнасці. Урокі музыкі спрыяюць мімавольнаму запамінанню беларускай лексікі, актывізуюць яе, развіваюць пачуццё мовы, выпрацоўваюць правільную інтанацыю, замацоўваюць арфаэпічныя навыкі. Урокі літаратуры часам суправаджаюцца праслухоўваннем музычных твораў, якія выклікаюць у школьнікаў вызначаныя асацыяцыі, павышаюць эмацыйны настрой і палягчаюць засваенне тэкстаў.

На ўроках беларускай літаратуры можна абапірацца і на навыкі, набытыя навучэнцамі на ўроках выяўленчага мастацтва. Настаўнік выяўленчага мастацтва можа падказаць настаўніку, хто з навучэнцаў здольны зрабіць ілюстрацыі да які вывучаецца твора, яго кансультацыі дапамогуць падабраць тэматычна блізкія жанравыя карціны, партрэты пісьменнікаў, ілюстрацыі да твораў і правільна іх пракаментаваць.

Такім чынам, літаратура – гэта асобасна-арыентаваны школьны прадмет. Разам з тым сярод дысцыплін эстэтычнага цыкла беларускай літаратуры належыць адметнае месца. Мастацкае слова спалучае ў сабе пэўныя магчымасці жывапісу і музыкі, яно здатнае ствараць зрокавыя і слыхавыя вобразы. Беларуская літаратура далучае вучняў да духоўнага жыцця і культуры народа. У нацыянальнай літаратуры выявілася светаўспрыманне этнасу, яго разнастайныя ўяўленні, узаемаадносіны з прыродай, маральныя і эстэтычныя ідэалы.

Курс роднай літаратуры ў школе складаецца з некалькіх кампанентаў.

Большая частка гадзін адведзена на вывучэнне твораў беларускіх пісьменнікаў. Аднак немалая колькасць гадзін адводзіцца і на працу з найлепшымі ўзорамі сусветнай літаратурнай класікі. Такі зварот дапамагае па-новаму зірнуць на нацыянальную літаратуру. Менавіта ўключэннем замежных пісьменнікаў і твораў у праграму па беларускай літаратуры забяспечваецца прынцып вывучэнне нацыянальнай літаратуры ў кантэксце сусветнай, “зарыентаванасць праграм на вывучэнне нацыянальнай літаратуры ў суадносінах з сусветнай, што сведчыць пра культуралагічную накіраванасць навучання і выхавання, пашырае магчымасці ў пазнанні шляхоў развіцця літаратуры, спрыяе вызначэнню рыс падабенства і арыгінальнасці, спасціжэнню эстэтычных асаблівасцей беларускага мастацкага слова”. Пры вывучэнні мастацкіх твораў неабходна знаёміць навучэнцаў і з пэўнымі тэарэтычнымі паняццямі, якія прапануюцца праграмай і вывучэнне якіх прапануецца, улічваючы ўзроставыя асаблівасці школьнікаў, з 5 класа. Беларускую літаратуру як адзін з відаў мастацтва нельга вывучаць у адрыве ад іншых відаў мастацтва. Параўнанне мастацтва слова і, напрыклад, музычнага выяўлення таго ж самага пачуцця заўсёды будзе спрыяць развіццю творчых здольнасцей маладога чалавека. Акрамя таго, многім пісьменнікам і творам, мастацкім вобразам прысвечана нямала ўзораў жывапісу, музыкі, партрэта і інш.: опера “Зорка Венера” Ю. Семянякі, песня “Аляксандрына” У. Мулявіна, мастацкі фільм М. Пташука “Знак бяды” і многае іншае. Таксама варта ўзгадаць, што класікам Янку Купалу і Якубу Коласу прысвечаныя цэлыя альбомы: “Янка Купала ў творчасці мастакоў” і “Якуб Колас у творчасці мастакоў” (абодва – 1982 г.). Гэты важны кампанент літаратурнага навучання ўлічаны ў школьных вучэбных праграмах па беларускай літаратуры і знайшоў сваё адлюстраванне ў спецыяльнай рубрыцы “Мастацтва”.

Такім чынам, родная літаратура, будучы асобным, самастойным прадметам школьнай адукацыі, звязана з іншымі прадметамі грамадска-гуманітарнага і мастацка-эстэтычнага цыклаў, цесна суадносіцца з усім навучальна-выхаваўчым працэсам. Сістэмнае вывучэнне адукацыйнай вобласці “Беларуская літаратура” павінна забяспечыць:

– фарміраванне ў вучняў сістэмы літаратурных ведаў як кампанента гуманітарнага светаадчування і мыслення;

– развіццё чытацкіх і моўных уменняў – сродку самавыяўлення і самавыхавання, неабходнай умовы для ўваходжання ў дыялог з іншымі людзьмі, з мастацтвам і навукай;

– фарміраванне ўмення аналізаваць мастацкі твор як аснову для разумення своеасаблівасці творчасці пісьменніка, для развіцця здольнасці адчуваць сапраўднае мастацтва, высокае і нізкае ў свядомасці і паводзінах чалавека;

– разуменне вучнямі грамадскага значэння нацыянальнай літаратуры – састаўной часткі агульначалавечай культуры і мастацтва, сродку духоўнага ўсведамлення быцця народа, формы зносінаў людзей і цэласнага разумення свету;

– развіццё асобы навучэнцаў: іх пачуццяў, мыслення, самасвядомасці, унутранай духоўнай культуры, мастацка-эстэтычнага густу.

Мастацкая літаратура ў школе забяспечвае самавызначэнне і самарэалізацыю асобы ў сучасным зменлівым свеце. Беларуская літаратура – тое спалучальнае звяно, якое перадае ад папярэднікаў да сучаснікаў назапашаны на працягу стагоддзяў духоўны і эстэтычны вопыт. На аснове гэтага духоўнага вопыту разгортваецца выхаванне гарманічна развітой, цэласнай асобы, здольнай выяўляцца ў грамадстве ў працэсе творчай дзейнасці.

Рэспублікі Беларусь

29.05.2009 № 32

АДУКАЦЫЙНЫ СТАНДАРТ ВУЧЭБНАГА ПРАДМЕТА “БЕЛАРУСКАЯ ЛІТАРАТУРА” (I–XI КЛАСЫ)

1. МЭТА ВЫВУЧЭННЯ ПРАДМЕТА

Мэтай вывучэння вучэбнага прадмета “Беларуская літаратура” з'яўляецца далучэнне вучняў да набыткаў айчыннай мастацкай славеснасці (у кантэксце сусветнай), развіццё іх здольнасцей да эстэтычнага ўспрымання і ацэнкі з'яў літаратуры; фарміраванне эстэтычных густаў, інтарэсаў, грамадзянскай, духоўна-маральнай, камунікатыўнай культуры вучняў, выхаванне ўдумлівага чытача.

2. ЗАДАЧЫ ВЫВУЧЭННЯ ПРАДМЕТА

на І ступені агульнай сярэдняй адукацыі (агульнаадукацыйныя ўстановы з беларускай мовай навучання)

– фарміраванне вобразных уяўленняў аб навакольным свеце, адносін да жыццёвых з'яў, каштоўнасных арыентацый вучняў;

– далучэнне да нацыянальна-культурнай спадчыны; выхаванне сродкамі чытання грамадзянскіх, духоўных і эстэтычных пачуццяў;

– развіццё эмацыянальна-пачуццёвай сферы, вобразнага і крытычнага мыслення, літаратурна-творчых здольнасцей вучняў;

– развіццё цікавасці да чытання, пашырэнне кола чытання малодшых школьнікаў, іх начытанасці;

– навучанне правільнаму, усвядомленаму, выразнаму чытанню ўголас у адпаведнасці з нормамі літаратурнага вымаўлення; самастойнаму чытанню моўчкі (сам сабе);

– фарміраванне сістэмы чытацкіх уменняў і літаратурных уяўленняў вучняў, неабходных для паўнавартаснага ўспрымання літаратуры як мастацтва слова і разумення мастацкіх твораў і навукова-пазнавальных тэкстаў;

– фарміраванне маўленчай дзейнасці вучняў, узбагачэнне і пашырэнне іх слоўніка;

на І ступені агульнай сярэдняй адукацыі (агульнаадукацыйныя ўстановы з рускай мовай навучання)

– фарміраванне маўленчай дзейнасці на беларускай мове, узбагачэнне і пашырэнне слоўніка вучняў, забеспячэнне авалодання арфаэпічнымі і акцэнталагічнымі нормамі беларускай мовы;

– развіццё цікавасці да кніг беларускіх пісьменнікаў і чытання на беларускай мове, пашырэнне кола чытання малодшага школьніка, яго начытанасці;

– навучанне правільнаму, асэнсаванаму, выразнаму чытанню ўголас і сам сабе з хуткасцю, якая не перашкаджае асэнсаванню;

– фарміраванне чытацкіх уменняў, уменняў слоўнікавай працы і літаратурных ведаў, неабходных для паўнавартаснага ўспрымання літаратуры як мастацтва слова і разумення мастацкіх твораў і навукова-пазнавальных тэкстаў;

на ІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі

– азнаямленне вучняў з асаблівасцямі літаратуры як віду мастацтва;

– развіццё дыферэнцыраванага ўспрымання літаратурных твораў у залежнасці ад іх мастацка-эстэтычнай спецыфікі і жанрава-стылявых асаблівасцей;

– фарміраванне асноўных ведаў, уменняў і навыкаў аналізу літаратурных твораў;

– вывучэнне твораў айчыннай літаратуры ў кантэксце сусветнай, скаардынаваная рэпрэзентацыя на ўсіх ступенях літаратурнай адукацыі зместу курсаў беларускай і рускай літаратур;

– фарміраванне ў вучняў ведаў і ўменняў, якія забяспечваюць самастойнае засваенне мастацка-эстэтычных, духоўна-маральных каштоўнасцей;

– сістэматызацыя ведаў пра літаратуру як цэласнасць, прадстаўленую ў выглядзе паняццяў і спосабаў дзейнасці;

– фарміраванне культуралагічнай кампетэнцыі, развіццё ўяўленняў пра літаратуру як сацыякультурны феномен;

– развіццё літаратурна-творчых здольнасцей;

– фарміраванне камунікатыўнай кампетэнцыі;

на ІІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі

– вывучэнне твораў айчыннай літаратуры ў кантэксце сусветнай;

– фарміраванне ў вучняў ведаў і ўменняў, якія забяспечваюць самастойнае засваенне мастацка-эстэтычных, духоўна-маральных каштоўнасцей;

– фарміраванне літаратурнай кампетэнцыі – сістэматызацыя ведаў пра літаратуру як цэласнасць, прадстаўленую ў выглядзе паняццяў і спосабаў дзейнасці;

– фарміраванне культуралагічнай кампетэнцыі, развіццё ўяўленняў пра літаратуру як сацыякультурны феномен;

– развіццё літаратурна-творчых здольнасцей;

– фарміраванне камунікатыўнай кампетэнцыі.

3. ЗМЕСТ АДУКАЦЫІ ПА ВУЧЭБНЫМ ПРАДМЕЦЕ “БЕЛАРУСКАЯ ЛІТАРАТУРА”

на І ступені агульнай сярэдняй адукацыі (агульнаадукацыйныя ўстановы з беларускай мовай навучання)

– фальклорныя творы (казкі, загадкі, песенькі, прыказкі і прымаўкі, былі і небыліцы, легенды, паданні), творы беларускіх і замежных пісьменнікаў, спецыяльна створаныя для дзяцей, творы класічнай літаратуры, якія трывала ўвайшлі ў кола дзіцячага чытання; навукова-пазнавальная, даведачная кніга, дзіцячыя часопісы і газеты;

літаратурныя веды пра:

– традыцыйную тэматыку кніг для дзяцей малодшага ўзросту (пра Радзіму, пра подзвігі, пра дзяцей, пра жывёл і расліны, пра поры года, пра чарадзейнае і фантастычнае, пра гісторыю машын і рэчаў, пра герояў, дзеячаў навукі і мастацтва);

– элементы кнігі (вокладка, тытульны ліст, прадмова, змест, пасляслоўе, ілюстрацыя);

– сродкі выразнасці пры чытанні ўголас (тон, тэмп, паўза, лагічны націск);

літаратурныяўяўленні пра:

– асаблівасці твораў фальклору (калыханкі, лічылкі, скорагаворкі, загадкі, прыказкі, казкі);

– асаблівасці мастацкіх твораў (казкі, апавядання, верша, байкі);

– мастацкія сродкі выразнасці (вобразныя словы і выразы, параўнанні, адухаўленне з'яў прыроды, эмацыянальна-ацэначныя словы);

чытацкія ўменні:

– чытаць правільна, асэнсавана і бегла цэлымі словамі ўголас і сам сабе;

– чытаць выразна ўголас мастацкія творы розных жанраў, карыстаючыся сродкамі інтанацыйнай выразнасці (тон, тэмп, паўза, лагічны націск);

– ацэньваць сваё і пачутае чытанне ў адпаведнасці з правільнасцю і выразнасцю;

– вызначаць тэму і галоўную думку твора;

– вылучаць галоўныя і другарадныя дзеючыя асобы, аналізаваць іх узаемаадносіны, учынкі, тлумачыць матывы ўчынкаў;

– выяўляць эмацыянальны стан дзеючых асоб, характарызаваць герояў па іх паводзінах, учынках, параўноўваць персанажаў;

– знаходзіць у тэксце апісанні дзеючых асоб, карцін прыроды, вызначаць іх ролю ў тэксце;

– узнаўляць мастацкія вобразы (слоўнае маляванне дзеючай асобы, карцін прыроды);

– выяўляць адносіны аўтара да героя, яго ўчынкаў;

– выказваць уласныя адносіны да дзеючых асоб, іх учынкаў, зместу твора;

– назіраць за формай апавядання: ад чыйго імя вядзецца апавяданне;

– дзяліць твор на часткі, складаць план невялікага апавядальнага твора, пераказваць яго змест падрабязна ці сцісла (з дапамогай настаўніка) паводле гатовага плана;

– назіраць за будовай верша (вершаваны радок, рытм і рыфма, вобразная мова), знаходзіць у вершы рыфму;

– вызначаць агульны эмацыянальны настрой паэтычнага твора, пачуцці, якія перадае паэт, суадносіць іх з уласнымі ўражаннямі, знаходзіць у тэксце словы, што перадаюць настрой і пачуцці паэта;

– назіраць за выразнымі словамі, якія ствараюць вобразы ў мастацкім творы, вылучаць іх з тэксту, тлумачыць значэнне, выяўляць іх вобразную функцыю шляхам слоўнага малявання;

– вылучаць з тэксту эмацыянальна-ацэначныя словы, словы-сінонімы, асэнсоўваць іх функцыянальнае прызначэнне: чаму гэтае слова выбраў аўтар, як яно характарызуе героя;

– чытаць на памяць вершаваная творы;

– складаць вуснае апавяданне ці казку па серыі малюнкаў або малюнку і апорных словах, па ілюстрацыі да твора;

– калектыўна ствараць творчыя пераказы (ад імя героя, ад трэцяй асобы, з працягам сюжэтных ліній);

– інсцэніраваць невялікія мастацкія творы або іх асобныя эпізоды, насычаныя дыялогамі;

– сачыняць скорагаворкі, загадкі, невялікія казкі ці займальныя гісторыі;

– самастойна выбіраць і чытаць дзіцячыя кнігі, часопісы, газеты;

– вызначаць прыкладны змест незнаёмай кнігі па інфармацыі, змешчанай на вокладцы, тытульным лісце, у прадмове, пасляслоўі, змесце, а таксама па ілюстрацыях на вокладцы і на старонках выданняў;

– суадносіць назву і змест твора або кнігі, даваць ацэнку прачытанаму;

на І ступені агульнай сярэдняй адукацыі (агульнаадукацыйныя ўстановы з рускай мовай навучання)

– Творы вуснай народнай творчасці: загадкі, скорагаворкі, прыказкі і прымаўкі, песні, пацешкі, лічылкі, небыліцы, легенды, паданні, казкі (народныя і аўтарскія), творы беларускіх класікаў, якія ўвайшлі ў кола дзіцячага чытання, творы сучаснай дзіцячай літаратуры, перыёдыка: дзіцячыя газеты і часопісы, слоўнікі і даведнікі;

літаратурныя веды пра:

– традыцыйную тэматыку кніг для дзяцей малодшага ўзросту (пра Радзіму, пра подзвігі, пра дзяцей, пра жывёл і расліны, пра поры года, пра чарадзейнае і фантастычнае, пра гісторыю машын і рэчаў, пра герояў, дзеячаў навукі і мастацтва);

– элементы кнігі (вокладка, тытульны ліст, прадмова, змест, пасляслоўе, ілюстрацыя);

– сродкі выразнасці пры чытанні ўголас (тон, тэмп, паўза, лагічны націск);

літаратурныяуяўленні пра:

– асаблівасці твораў фальклору (калыханкі, лічылкі, скорагаворкі, загадкі, прыказкі, казкі);

– асаблівасці мастацкіх твораў (казкі, апавядання, верша, байкі);

– мастацкія сродкі выразнасці (вобразныя словы і выразы, параўнанні, адухаўленне з'яў прыроды, эмацыянальна-ацэначныя словы);

чытацкія ўменні:

– чытаць правільна, асэнсавана і бегла цэлымі словамі ўголас і сам сабе з хуткасцю, якая не перашкаджае разуменню; перадаваць пры чытанні арфаэпічныя асаблівасці беларускай мовы (правільнае вымаўленне беларускіх гукаў [ў], [дз'], [дж], [г], [ж], [ч], [р], [ц], падвоеных зычных), выразнае вымаўленне галосных;

– чытаць выразна ўголас мастацкія творы розных жанраў, карыстаючыся сродкамі інтанацыйнай выразнасці (тон, тэмп, паўза, лагічны націск);

– вылучаць словы, падобныя па гучанні да слоў рускай мовы і ўстанаўліваць іх значэнне;

– тлумачыць лексічнае значэнне незразумелых слоў праз кантэкст, пераклад і з дапамогай тлумачальнага слоўніка;

– вызначаць вобразныя словы і выразы, тлумачыць іх значэнне і ролю;

– разумець значэнне прыказак, трапных выразаў, “гаваркіх” слоў, ужытых у тэксце;

– прагназаваць змест тэксту па ілюстрацыях, загалоўку, апорных словах;

– эмацыянальна ўспрымаць і рэагаваць на пачутае / прачытанае;

– вылучаць словы і выразы, якія перашкаджаюць разуменню тэксту;

– устанаўліваць паслядоўнасць падзей, суадносіць паслядоўнасць падзей з малюнкавым радам; знаходзіць урыўкі тэксту, якія адпавядаюць ілюстрацыі;

– вызначаць месца, час, абставіны падзей;

– выяўляць прычынна-выніковыя сувязі паміж падзеямі і ўчынкамі герояў;

– вызначаць дзеючых асоб, іх эмацыянальны стан, пачуцці, суадносіць дзеючую асобу і ўчынак;

– характарызаваць героя на падставе паводзін і ўчынкаў;

– вызначаць адносіны аўтара да падзей, герояў, учынкаў;

– даваць уласную ацэнку ўчынкам і героям; выказваць уласнае стаўленне да падзей; аргументаваць сваю пазіцыю;

– фармуляваць тэму тэксту, вызначаць яго галоўную думку;

– тлумачыць загаловак твора ці прыдумваць свой загаловак да твора;

– вылучаць сэнсавыя часткі апавядальнага твора; складаць план тэксту;

– падрабязна пераказваць невялікі апавядальны тэкст ці ўрывак з яго па самастойна складзеным плане;

– выбарачна пераказваць тэкст з дапамогай апорных слоў; маляваць словамі партрэт героя ці карціну прыроды з твора;

– ужываць ва ўласным маўленні сродкі вобразнай выразнасці на падставе ўзораў з пачутага / прачытанага;

– самастойна адказваць і задаваць пытанні па змесце пачутага ці прачытанага;

– выяўляць і асэнсоўваць лінгвакраязнаўчую інфармацыю;

– ацэньваць уласнае і пачутае чытанне і гаварэнне (адпаведнасць арфаэпічным і лексічным нормам);

– правільна называць кнігу (аўтар, назва);

– арыентавацца ў кнізе па назве, малюнках, змесце, прадмове, пасляслоўі;

– знаходзіць у змесце прозвішча аўтара, назву патрэбнага твора і старонку;

– выкарыстоўваць прыёмы выбару неабходнай кнігі для чытання (на пэўную тэму, пэўнага аўтара);

на ІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі

– творы фальклору;

– біблейскія казанні;

– мастацкія творы класічнай і сучаснай беларускай літаратуры;

– асобныя творы замежных аўтараў;

– тэарэтыка-літаратурныя веды: вусная народная творчасць і яе жанры; фальклор і літаратура; тэма і ідэя мастацкага твора; характар літаратурнага героя і сродкі яго раскрыцця (мова, партрэт, пейзаж, інтэр'ер, аўтарская характарыстыка, мастацкая дэталь); сюжэт і яго элементы; кампазіцыя (пабудова) мастацкага твора; вобразна-выяўленчыя сродкі мовы (эпітэт, параўнанне, метафара, увасабленне, сімвал, алегорыя); проза і паэзія як два віды літаратурнай творчасці, празаічная і вершаваная мова (вершаваны радок, страфа, рытм, паэтычны сінтаксіс, рыфма, гукапіс); вершаваныя памеры (двух- і трохскладовыя: ямб, харэй, дактыль, амфібрахій, анапест); літаратура мастацкая, навуковая, публіцыстычная; літаратурныя роды і жанры; літаратура прыгодніцкая і фантастычная; гумар, сатыра, іронія; камічнае, іранічнае, узвышанае, трагічнае; пачатковае паняцце пра літаратурны працэс; мастацкія плыні і кірункі ў літаратуры; пачатковае паняцце пра стыль пісьменніка;

– гісторыка-літаратурныя веды: час напісання твора і час, адлюстраваны ў тэксце; вытокі мастацтва і яго сувязь з гісторыяй, грамадскім жыццём; найбольш характэрныя прыкметы літаратуры Сярэднявечча, Адраджэння, Асветніцтва, рамантызму, рэалізму; асноўныя факты жыцця і творчага шляху беларускіх пісьменнікаў, чыя творчасць вывучаецца манаграфічна;

на ІІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі

– творы нацыянальнай класікі, якія маюць вялікае мастацкае значэнне ў гісторыі літаратуры, вызначаюць шлях літаратурнага развіцця;

– творы сучаснай літаратуры (з сярэдзіны 1980-х гадоў да пачатку ХХІ стагоддзя ўключна) высокай мастацка-эстэтычнай каштоўнасці, што атрымалі грамадскае прызнанне, адпавядаюць патрабаванням адукацыйнага працэсу;

– асобныя творы класічнай сусветнай літаратуры;

– тэарэтыка-літаратурныя веды: звесткі пра шляхі і галоўныя этапы развіцця беларускай літаратуры ва ўзаемасувязі з сусветнай; звесткі пра найбольш істотныя асаблівасці рамантызму, рэалізму, мадэрнізму і спецыфіку іх развіцця ў Беларусі; абагульненыя звесткі пра сутнасць мастацтва, яго вобразнасць, паняцці тыповага, канкрэтна-гістарычнага і агульначалавечага значэння твораў класічнай літаратуры; уяўленні пра традыцыі і наватарства, мастацкую спадчыну і літаратурную пераемнасць; асноўныя эстэтычныя катэгорыі: прыгожае, узвышанае, гераічнае, трагічнае, камічнае і інш.; асаблівасці родаў і жанраў літаратуры; асноўныя спосабы выяўлення аўтарскай пазіцыі; абагульненыя звесткі пра стыль пісьменніка;

– гісторыка-літаратурныя веды: звесткі пра жыццёвы і творчы шлях беларускіх пісьменнікаў, чыя творчасць вывучаецца манаграфічна; звесткі пра творчую гісторыю найбольш значных твораў; гісторыка-культурныя звесткі; уяўленне пра літаратурны працэс як частку агульнакультурнага.

4. ПАТРАБАВАННІ ДА ЎЗРОЎНЮ ПАДРЫХТОЎКІ ВУЧНЯЎ

4.1. Патрабаванні да ўзроўню падрыхтоўкі вучняў за перыяд навучання на ўзроўні агульнай базавай адукацыі.

Вучань павінен

в е д а ц ь:

– асноўныя звесткі пра жыццё і творчасць пісьменнікаў;

– шляхі і галоўныя этапы развіцця беларускай літаратуры (ад старажытных часоў да першай трэці ХХ стагоддзя);

– змест, праблематыку, сістэму вобразаў вывучанага твора;

– змест асноўных тэарэтыка-літаратурных паняццяў;

– асноўныя роды і жанры літаратуры;

– асноўныя эпохі і напрамкі літаратуры перыяду, які вывучаецца;

– творы, прапанаваныя для завучвання на памяць;

у м е ц ь:

– выразна чытаць тэксты мастацкіх твораў з улікам іх родавай і жанравай спецыфікі, выяўленага аўтарам пафасу ці настрою;

– вызначаць прыналежнасць твора да пэўнага літаратурнага роду і жанру;

– вызначаць асноўныя праблемы літаратурнага твора;

– характарызаваць літаратурнага героя;

– супастаўляць герояў розных твораў і вылучаць у іх характарах і паводзінах агульнае і адрознае;

– вызначаць сувязь паміж героямі твора і эпохай; аргументаваць сваю ацэнку герояў і падзей;

– умець падрабязна або сцісла пераказваць змест прачытанага, будаваць вуснае паведамленне або разважанне пра твор;

– вызначаць узаемасувязь і ўзаемазалежнасць састаўных частак твора;

– самастойна ацэньваць вывучаныя творы з улікам іх мастацкай спецыфікі і абгрунтоўваць гэтую ацэнку;

– выкарыстоўваць вытрымкі з крытычных прац пры разглядзе творчасці пісьменніка ці пры аналізе літаратурнага твора;

– рыхтаваць вусны (або пісьмовы) разгорнуты адказ на праблемнае пытанне па вывучаным творы, карыстаючыся літаратуразнаўчымі крыніцамі;

– пісаць сачыненні на літаратурную тэму;

– рыхтаваць вусны і пісьмовы водгук і рэцэнзію на самастойна прачытаную кнігу, прагледжаныя кінафільм, тэлеперадачу, спектакль;

– складаць план і канспект літаратурна-крытычнага артыкула;

– рыхтаваць даклад або рэферат на літаратурную тэму;

в а л о д а ц ь:

– навыкамі абагульнення і сістэматызацыі вывучанага, вылучэння галоўнага, істотнага, бачання своеасаблівага, адметнага пры параўнанні вывучаных твораў;

– навыкамі супастаўлення (на аснове асабістых уражанняў) літаратурнага твора з ілюстрацыямі да яго, а таксама з яго кіна- і тэлеэкранізацыямі;

– рознымі відамі літаратурна-творчай дзейнасці;

– навыкамі працы з навукова-крытычнай і даведачнай літаратурай па вызначанай тэме;

– уменнямі і навыкамі вуснага і пісьмовага маўлення, лагічнага і выразнага выказвання думак, дастатковым запасам маўленчых сродкаў.

4.2. Патрабаванні да ўзроўню падрыхтоўкі вучняў за перыяд навучання на ўзроўні агульнай сярэдняй адукацыі.

Вучань павінен в е д а ц ь:

– змест твораў, прадугледжаных для тэкстуальнага вывучэння, а таксама самастойна прачытаных твораў;

– біяграфіі, жыццёвы і творчы шлях пісьменнікаў, творчасць якіх вывучаецца манаграфічна;

– спецыфіку асноўных эстэтычных катэгорый – прыгожага, узвышанага, трагічнага, гераічнага, камічнага і інш., – неабходных для засваення духоўных, мастацка-эстэтычных каштоўнасцей твора;

– асаблівасці рамантычнага, рэалістычнага і мадэрнісцкага тыпаў мастацкай творчасці;

– асаблівасці асноўных родаў і жанраў літаратуры;

– асноўныя этапы і заканамернасці развіцця беларускай літаратуры (ад старажытных часоў да пачатку XXІ стагоддзя) у суаднясенні з развіццём сусветнай літаратуры;

– характэрныя асаблівасці эпохі, якая адлюстравалася ў творах, тыповае, канкрэтна-гістарычнае, нацыянальнае і агульначалавечае ў іх змесце;

– грамадзянскую пазіцыю аўтара, сувязь яго творчасці з эпохай, жыццём грамадства;

– мастацкую цэласнасць твора, функцыянальнае ідэйна-эстэтычнае значэнне ўсіх яго структурных кампанентаў (тэмы, ідэі, сюжэта, кампазіцыі, вобразаў, выяўленчых сродкаў мовы);

– змест, праблематыку, сістэму вобразаў, сюжэт і кампазіцыю вывучаных твораў, іх канкрэтна-гістарычнае, нацыянальнае і агульначалавечае значэнне;

– асноўныя тэарэтыка-літаратурныя паняцці (стыль, напрамак, мастацкі вобраз, літаратурны характар, літаратурны тып, лірычны герой, аўтар, задума твора, праблематыка, пафас, род, жанр, жанравая форма і інш.), патрэбныя для ўспрымання, засваення, аналізу і ацэнкі мастацкіх твораў;

– асноўныя жанравыя і стылявыя асаблівасці мастацкіх твораў, якія вывучаюцца тэкстуальна;

– тэксты, прапанаваныя для завучвання на памяць;

у м е ц ь:

– выразна чытаць мастацкія творы з улікам іх родавай і жанравай спецыфікі, выяўленага аўтарам пафасу ці настрою;

– успрымаць творы на эмацыянальна-вобразным узроўні ў адзінстве ідэйнага зместу і мастацкай формы;

– даваць самастойную ацэнку прачытаным творам і абгрунтоўваць яе;

– узнаўляць мастацкія карціны, створаныя пісьменнікам;

– вызначаць асноўную праблематыку твора;

– выяўляць асноўныя адметнасці стылю (творчай індывідуальнасці) пісьменніка;

– характарызаваць героя твора, супастаўляць герояў аднаго або некалькіх твораў;

– выяўляць характэрныя родавыя і жанравыя, стылявыя асаблівасці вывучаных твораў;

– выяўляць узаемасувязь структурных частак твора;

– суадносіць веды пра гістарычную эпоху з падзеямі, адлюстраванымі ў творы;

– суадносіць канкрэтныя з'явы роднай літаратуры з асноўнымі эпохамі і кірункамі сусветнага літаратурнага працэсу;

– пісаць сачыненні па вывучаных ці самастойна прачытаных мастацкіх творах;

– рыхтаваць рэферат і даклад з выкарыстаннем літаратуразнаўчых крыніц;

– пісаць рэцэнзію на самастойна прачытаную кнігу, прагледжаны фільм, спектакль;

в а л о д а ц ь:

– навыкамі абагульнення, сістэматызацыі і супастаўлення вывучанага, выяўлення адметных рыс характару герояў, тыповага ў іх паводзінах, адносінах да жыцця;

– уменнямі і навыкамі вуснага і пісьмовага маўлення, лагічнага і выразнага выказвання думак, дастатковым запасам маўленчых сродкаў;

– навыкамі параўнання літаратурных твораў з творамі жывапісу, музыкі, тэатра і інш.;

– рознымі відамі літаратурна-творчай дзейнасці (напісанне сачынення, даклада, рэферата, рэцэнзіі);

– навыкамі працы з навукова-крытычнай і даведачнай літаратурай па вызначанай тэме (літаратурна-крытычныя артыкулы, слоўнікі, даведнікі, энцыклапедыі і інш.).

Этапы станаўлення і развіцця методыкі выкладання беларускай літаратуры.

Перыяд, які папярэднічаў станаўленню метадычнай думкі на Беларусі.

Першай школай эстэтычнага выхавання і мастацкай адукацыі народа быў фальклор, гэтую школу прайшлі літаральна ўсе пісьменнікі.

На тэрыторыі сучаснай Беларусі даволі рана пачала складвацца арыгінальная літаратурная школа – у сярэдзіне ХІІ стагоддзя вядомы прапаведнік Кліменцій Смаляціч выкарыстоўваў у сваіх выступленнях творы антычных паэтаў і філосафаў-язычнікаў, забароненых на той час царквой, абгрунтоўваў права на сімвалічнае вытлумачэнне свяшчэннага пісання.

Новы этап у духоўным жыцця ўсходнеславянскіх народаў пачаўся з асветніцкай дзейнасці Ф. Скарыны, выдавецкая дзейнасці якога была падпарадкавана асветніцкай ідэі, а крытэрыям ісціны з'яўляецца розум. У прадмове да “Псалтыра” тлумачыцца, што гэтая кніга – “дзецям малым пачатак усякай добрай навукі…”. Скарына прапагандаваў думку, што сутнасць чалавечага існавання ў патрыятычным служэнні “паспалітаму люду”, гэта значыць, што асноўная педагагічная мэта асветніка – выхаванне чалавека-грамадзяніна і патрыёта.

Дзеячы рэфармацыі стварылі шырокую сетку пратэстанцкіх школ, у якіх аформілася пэўная арганізацыйная структура вучэбнага працэсу, намецілася методыка выкладання. Прынцыпы тагачаснай методыкі складаліся ў барацьбе са схаластыкай, што панавала ў каталіцкіх школах – асабліва ў езуіцкіх, у якіх выкарыстоўвалася механічнае зазубрыванне правіл граматыкі і рыторыкі, а таксама выхоўвалася пагарда да роднай мовы. У пратэстанцкіх школах выкарыстоўваўся прынцып раўнапраўя моў, выкладання на роднай мове, узаемаразумення настаўніка і вучняў.

Выдатным асветнікам рэфармацыі быў Сымон Будны, які сцвярджаў, што веды павінны быць правераны розумам, а ў сістэме гуманістычнага выхавання вызначаў вялікую ролю настаўнікаў, якіх параўноўваў з соллю зямлі (“Катэхізіс”).

Іван Карлавіч Самковіч (1889 – 1939) сумяшчаў выкладанне на рабфаку пры БДУ з навуковай дзейнасцю. У сваіх працах, прысвечаных літаратурнай адукацыі, ён асаблівую ўвагу звяртаў на тэорыю літаратуры, раіў настаўнікам дабівацца асэнсаванага разумення вучнямі тэарэтычных паняццяў, усведамлення іх ролі ў мастацкім творы, паколькі менавіта гэта дапамагала вучням асэнсаваць адметнасць мастацкай літаратуры, яе спецыфічнае месца сярод іншых навучальных дысцыплін. Асабліва грунтоўна пытанне вывучэння тэорыі літаратуры пададзена ў артыкуле “Беларуская літаратура ў комплекснай сістэме выкладання” (“Асвета”, 1928, № 1). У полі зроку гэтага метадыста заўсёды была праблема метадаў навучання літаратуры. Ім былі складзены парады па выкарыстанні лабараторнага метаду (“Заданні да беларускай літаратуры для 5-7 класаў” (1928)), а таксама працы па Дальтон-плану (“Асвета”, 1925, № 2).

Поруч з І.К. Самковічам працаваў і І. Пратасевіч Сумесна яны складалі праграмы па беларускай літаратуры і метадычныя рэкамендацыі для іх. Значна пашыралі напрацоўкі вядучых метадыстаў таго часу і М.І. Каспяровіч, які прапагандаваў вялікія магчымасці літаратурна-краязнаўчай працы як эфектыўнага сродку навучання літаратуры, а таксама У.З. Раманінаў, аспектам метадычных распрацовак якога стала пазакласная праца і, ў прыватнасці, формы працы ў літаратурных гуртках.

Адна з асноўных задач школы ў 20-я гг. – вызначэнне зместу навучання. 3 1924 г. савецкія школы пачынаюць працаваць па комплексных праграмах, калі ўвесь вучэбны матэрыял аб'ядноўваецца ў тэмы, ці, як тады гаварылі, комплексы: праца, прырода, грамадства. Менавіта ў гэтым годзе была апублікавана першая праграма па беларускай літаратуры для 5-7 класаў, згодна з якой літаратура ў 5-7 класах уваходзіла толькі ў комплекс «грамадства». Акрамя ўступу, праграма па беларускай літаратуры для 5-6 класаў уключала наступныя тэмы: «Агульны нарыс жыцця і працы сялян»; «Пад паншчынай і барацьба з панамі»; «Жыццё і барацьба сялян пасля вызвалення з-пад паншчыны»; «Нацыянальна-класавы ўціск і барацьба супраць яго»; «Паступовы ўзрост і жыццё пралетарскага класа ў капіталістычных умовах»; «Класавая барацьба»; « Рэвалюцыйны рух 1905 года ў Беларусі»; «Рэвалюцыйны рух 1917-1918 гг. і сучасная эпоха»; «3 часоў імперыялістычнай і грамадзянскай войнаў». 3 невялікімі зменамі такое размеркаванне літаратурнага матэрыялу з арыентацыяй на грамадскую тэматыку захавалася да канца 20-х гг.

Змест літаратурнай адукацыі ў комплексе складаўся з вывучэння асобных мастацкіх твораў і тэарэтычных паняццяў. Праграма прадугледжвала таксама развіццё вуснай і пісьмовай мовы школьнікаў.

Згодна з комплекснымі праграмамі па беларускай літаратуры была падрыхтавана чытанка, ці, як яе тады называлі, выпісы, – «Родныя шляхі» I. Самковіча і I. Пратасевіча. У чытанцы было змешчана 146 твораў, з іх 121 – беларускіх пісьменнікаў: К. Каліноўскага, Ф. Багушэвіча, Цеткі, К. Каганца, Я. Купалы, Я. Коласа, Ядвігіна Ш., М. Багдановіча, Ц. Гартнага, А. Гурло, Я. Журбы, А. Гаруна, М. Гарэцкага, М. Чарота, Я. Нёманскага, 3. Верас, У. Галубка, Е. Міровіча – практычна ўсіх беларускіх мастакоў слова ХІХ-ХХ стст. Уключаліся ў чытанку пераклады ўрыўкаў з твораў Г. Караленкі, М. Горкага, У. Гаршына, Э. Пацье, Э. Заля і інш. Вучні мелі магчымасць пазнаёміцца з творамі розных жанраў: у чытанцы было 88 празаічных, 63 вершаваных, 5 драматычных твораў.

Той факт, што беларуская літаратура ўваходзіла толькі ў комплекс «грамадства», вёў да значных выдаткаў. Пры рэалізацыі комплексных праграм узнікала рэальная пагроза, што літаратура згубіць сваю спецыфіку як мастацтва слова, як дысцыпліна эстэтычнага цыклу, ператворыцца ў ілюстрацыю пэўных грамадскіх з'яў. Гэтую небяспеку добра ўсведамлялі аўтары першых праграм і падручнікаў па беларускай літаратуры і засцерагалі настаўнікаў ад мажлівых перакосаў у бок сацыялагізатарства.

Беларуская літаратура ў 7 класе ніколі не ўваходзіла ў комплекс, а заставалася самастойным прадметам, бо на працягу 20-х гг. тут вывучаўся сістэматычны курс. Вучні знаёміліся з вуснай народнай творчасцю (песнямі, прыказкамі, загадкамі) і творамі пісьменнікаў ХІХ-ХХ стст. Гэта ананімныя паэмы «Энеіда навыварат» і «Тарас на Парнасе», творы В. Дуніна-Марцінкевіча, Ф. Багушэвіча, Я. Лучыны, К. Каганца, Цёткі, Ядвігіна Ш., Я. Купалы, Я. Коласа, М. Багдановіча, 3. Бядулі, А. Гаруна, Ц. Гартнага. Прадугледжвалася і вывучэнне літаратуры перыяду Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны. Праграма 7 класа ставіла задачу паказаць вучням адметнасць пісьменнікаў, якія пачыналі свой творчы шлях у газеце «Наша ніва», і тых мастакоў слова, што ўваходзілі ў склад арганізацый «Маладняк» і «Узвышша», рэкамендавалася яшчэ вывучаць тэарэтычныя паняцці, а таксама развіваць вусную і пісьмовую мову школьнікаў. У 1926 г. I. Самковіч і I. Пратасевіч зрабілі спробу ўключыць у праграму 7 класа старажытную беларускую літаратуру. Аднак гэтае новаўвядзенне не было ўхвалена Навукова-метадалагічнай камісіяй Наркамата асветы рэспублікі.

Першы падручнік для сістэматычнага курса па беларускай літаратуры (7 клас) напісаў У. Дзяржынскі. Паказальнай з'яўляецца яго назва – «Выпісы з беларускай літаратуры ХІХ-ХХ стагоддзяў (з далучэннем уводных і крытычных артыкулаў, літаратурных тэм, пытанняў і заданняў)». Такім чынам, у загалоўку акрэсліваўся і метадычны апарат, якім была аснашчана вучэбная кніга для сямікласнікаў. «Выпісы» У. Дзяржынскага былі разлічаны не толькі на школьнікаў, але і на рабфакаўцаў, студэнтаў тэхнікумаў, слухачоў партшкол.

Падручнік складаўся з двух раздзелаў – «Беларуская літаратура XIX стагоддзя» і «Беларуская літаратура першай чвэрці XX стагоддзя», якія мелі падраздзелы. У першы падраздзел «Беларуская літаратура эпохі прыгону» былі ўключаны паэмы «Энеіда навыварат», «Тарас на Парнасе», творы Я. Баршчэўскага, А. Рыпінскага, Я. Чарота, В.М. Дуніна-Марцінкевіча. Другі падраздзел «Павевы народніцтва ў беларускай літаратуры апошняй чвэрці XIX стагоддзя» склалі творы Ф. Багушэвіча. Другі раздзел меў таксама два падраздзелы: «Нашаніўскае адраджэнне і паслякастрычніцкая пара» (Цётка, Ядвігін Ш., А. Гарун, Я. Купала, Я. Колас, М. Багдановіч, 3. Бядуля, Ц. Гартны, М. Гарэцкі, А. Гурло), «Маладое пакаленне беларускіх пісьменнікаў і паэтаў» (М. Чарот, У. Дубоўка, М. Грамыка, Я. Нёманскі, М. Зарэцкі, К. Чорны, К. Крапіва, Я. Пушча, П. Трус, А. Дудар, А. Александровіч, А. Вольны).

Падручнік у параўнанні з праграмай быў больш змястоўны. Ён мог задаволіць патрэбы вучняў у самастойным чытанні, што ў той час мела вялікае значэнне, таму што бібліятэк было мала, а ў тых, што функцыяніравалі, фонд мастацкіх твораў быў невялікі і вельмі абмежаваны.

Важным для методыкі выкладання беларускай літаратуры было і пытанне пра метады навучання і выхавання. Перавага аддавалася такім метадам навучання, у якіх дзеці – не аб'ект дзейнасці настаўніка, а суб'ект навучальнага працэсу. У метадычнай літаратуры яго называюць па-рознаму: працоўны, даследчы, лабараторны, нават краязнаўчы.

Асабліва пашыраны быў лабараторны метад, ці Дальтон-план. Ён прывабліваў педагогаў тым, што ставіў вучня ў сітуацыю, калі той вымушаны быў працаваць самастойна. Асноўную працу школьнік вёў у лабараторыі, дзе была патрэбная для выканання задання літаратура, дзе ён мог атрымаць неабходную кансультацыю настаўніка. Справаздачу аб самастойна праведзенай працы школьнікі здавалі ў пісьмовай форме (даклад, рэферат). Настаўнік знаёміўся з вучнёўскімі справаздачамі, аналізаваў іх, вызначаў тыповыя недахопы, якія затым абмяркоўваліся на выніковай канферэнцыі.

Лабараторны метад, бясспрэчна, выхоўваў самадзейнасць, самадысцыпліну, прывіваў культуру самастойнай працы, фарміраваў здольнасць разумна планаваць свой час, развіваў пачуццё адказнасці за даручаную справу. Але гэты метад меў і пэўныя выдаткі. Пры яго выкарыстанні практычна выключалася жывое слова вучня. На жаль, у 20-я гг. лабараторны метад успрымаўся як адзіна творчы і супрацьпастаўляўся лекцыі і працы з падручнікам нават такім самабытным метадыстам, як І.К. Самковіч.

Арганізуючым пачаткам пры лабараторнай сістэме навучання з'яўлялася заданне для самастойнага выканання. У сувязі з гэтым метадысты 20-х гг. імкнуліся дапамагчы настаўнікам у распрацоўцы заданняў па беларускай літаратуры. Па гэтай праблеме ў часопісе «Асвета» быў апублікаваны шэраг артыкулаў, аднак найбольш значнай працай была кніга І.К. Самковіча «Заданні па беларускай літаратуры для 5, 6, 7 класаў: 3 практыкі Мінскай цэнтральнай даследчай школы», выдадзеная ў 1928 г.

У 20-я гг. асаблівых поспехаў дасягнула школьнае краязнаўства. Працэс яго развіцця працякаў у цеснай сувязі з грамадскім краязнаўствам. Аналіз школьных праграм па беларускай літаратуры сведчыць пра тое, што краязнаўчы ўхіл адбіўся толькі на працы настаўніка па развіцці вуснай і пісьмовай мовы. Гэта выяўлялася ў тым, што перавага аддавалася напісанню сачыненняў на аснове асабістых уражанняў вучняў ад акаляючай рэчаіснасці. У беларускай педагагічнай літаратуры таго часу былі спробы вызначыць сутнасць і асаблівасці школьнага краязнаўства. Адны лічылі яго своеасаблівым метадам, які актывізуе працу школьніка, другія называлі самастойным прадметам, трэція слушна адзначалі, што вывучэнне роднага краю ў школе не можа быць самамэтай, а павінна быць падпарадкавана навучанню і выхаванню дзяцей.

Асабліва значных поспехаў школы Беларусі дасягнулі ў разгортванні пазакласнай краязнаўчай работы. Наркамат асветы БССР распрацаваў статут школьнага краязнаўчага гуртка, у якім былі вызначаны асноўныя формы працы: сходы, вечарыны, дыспуты, экскурсіі, экспедыцыі, стварэнне краязнаўчых музеяў, кабінетаў. Статут арыентаваў юных краязнаўцаў на сувязь з мясцовай краязнаўчай арганізацыяй, стварэнне краязнаўчай бібліятэкі.

У 20-я гг. шмат увагі ўдзяляецца методыцы правядзення экскурсій. Яны разглядаюцца як дзейсная форма сувязі навучання з жыццём. У час экскурсіі вучням рэкамендавалася параўноўваць мінулае з сучасным, каб лепш усвядоміць і ацаніць заваёвы рэвалюцыі. Друк 20-х гг. фактычна не пакінуў нам апісанняў экскурсій па літаратурных мясцінах. Выключэнне складае артыкул М.І. Каспяровіча «Там, дзе тварыў Каганец: літаратурная экскурсія», змешчаны ў часопісе «Наш край» (1928. № 10. С. 14-26).

Пэўную ролю ў разгортванні пазакласнай працы па літаратуры меў так званы клубны дзень, уведзены ў 1925/26 навучальным годзе па рашэнні ЦК УЛКСМ. У гэты дзень вучэбных заняткаў не было. Вучні ішлі ў школу для правядзення арганізатарскай і грамадскай працы. Асноўная мэта клубнага дня – зняць перагрузку вучняў, даць выхад іх актыўнасці, уключыць у грамадскую працу. 3 часам акрэсліліся асноўныя формы і напрамкі дзейнасці дзяцей у гэты дзень – праца ў гуртках тэхнічнай творчасці, літаратурных, харавых, танцавальных гуртках, гуртках выяўленчага мастацтва, падрыхтоўка і правядзенне вечарын, конкурсаў, турніраў, спаборніцтваў, стварэнне чытальняў і інш.

Увядзенне клубнага дня выклікала вострую патрэбу ў метадычных дапаможніках. Навукова-метадалагічная камісія Народнага камісарыята асветы БССР пачынае выдаваць серыю зборнікаў «Клубна-гуртковая праца сямігадовай школы», на старонках часопісаў «Асвета» і «Працаўнік асветы» з'яўляецца шэраг публікацый, прысвечаных арганізацыі працы дзяцей у клубны дзень.

Большасць школьнікаў аддавала свае сімпатыі літаратурнаму гуртку, іншым відам працы з кнігай. Праграму працы ў літаратурным гуртку рэкамендавалася акрэсліваць зыходзячы з дзіцячых зацікаўленняў, але перавага аддавалася сучасным творам. Настойліва раілася прыцягваць дзяцей да актыўнага ўдзелу ў распрацоўцы праграмы гуртка, ствараць умовы, каб яны самі выказваліся, творы якіх пісьменнікаў жадаюць вывучаць, якая тэматыка іх больш за ўсё хвалюе. Не рэкамендавалася ствараць асобныя гурткі па вывучэнні беларускай, русай, яўрэйскай літаратур, лічылася «больш важным паказаць адзінства ідэй, тыпаў, словам, падкрэсліць іх інтэрнацыянальы характар».

Працу ў гуртках рэкамендавалася рабіць разнастайнай, выкарыстоўваючы такія яе формы, як выразнае чытанне мастацкага твора кіраўніком гуртка, пераказ, гутарка, інсцэніраванне твораў, «літаратурны суд», чытанне і абмеркаванне дакладаў, выпуск насценных газет, часопісаў, арганізацыя літаратурных гульняў.

Бясспрэчным дасягненнем методыкі выкладання беларускай літаратуры 20-х гг. з'яўляецца пастаноўка пытання пра неабходнасць арганізацыі пазакласнага чытання. Яго роля бачылася перш за ўсё ў тым, што дадатковае чытанне мастацкіх твораў паглыбляе веды па праграмных тэмах, пашырае кругагляд вучняў, знаёміць з прыродай і жыццём іншых краін свету, развівае мастацкі густ, прывівае любоў да чытання. У разглядаемы перыяд была звернута ўвага на вывучэнне чытацкіх асаблівасцей, а таксама чытацкіх зацікаўленняў вучнёўскай моладзі.

У канцы 20-х гг. на старонках друку вылучаліся і найбольш актыўныя прапагандысты пазакласнай працы па літаратуры. Да іх ліку належыць У.З. Раманінаў.Ён працаваў настаўнікам рускай літаратуры ў адной з чыгуначных школ Беларусі, добра ведаў методыку выкладання свайго прадмета, быў энтузіястам пазакласнай працы, у тым ліку і па беларускай літаратуры. Яго артыкулы – гэта папулярызацыя ідэй рускіх метадыстаў і настаўнікаў сярод педагогаў Беларусі, ідэй, правераных уласным вопытам, набытым пры правядзенні вечарын, літаратурных гульняў, святкаванняў юбілеяў пісьменнікаў і інш.

Такім чынам, у 20-я гг. у методыцы выкладання беларускай літаратуры ішлі інтэнсіўныя пошукі, якія, як вядома, не абыходзяцца без выдаткаў. Але былі і здабыткі, якія сучасны настаўнік павінен узяць на ўзбраенне і дзякуючы гэтаму павысіць свой прафесійны ўзровень.

Стан методыкі выкладання беларускай літаратуры ў перадваеннае дзесяцігоддзе. У канцы 20-х гг. для беларускага народа наступіў змрочны перыяд сталінскіх рэпрэсій, якія ў нашай рэспубліцы праводзіліся пад сцягам барацьбы з нацдэмаўшчынай, а фактычна – з найбольш нацыянальна свядомымі яе грамадзянамі.

Рэпрэсіі ў 1929-1930 гг. былі галоўным чынам скіраваны супраць працаўнікоў Наркамасветы, які на той час кіраваў усёй асветнай і культурнай дзейнасцю ў рэспубліцы і дзе канцэнтравалася большасць беларускай інтэлігенцыі. Былі рэпрэсіраваны тыя, хто закладваў асновы нацыянальнай школы, распрацоўваў методыку выкладання беларускай мовы і літаратуры ў школе, тэхнікуме, ВНУ. Калі ДПУ пачало пошукі лідэра так званага СВБ, то выбар выпаў на У.М. Ігнатоўскага, былога першага наркама асветы рэспублікі, на той час прэзідэнта АН БССР, які распачаў працэс беларусізацыі. У.М. Ігнатоўскі кончыў жыццё самагубствам, пратэстуючы супраць распачатай кампаніі вынішчэння нацыянальнай інтэлігенцыі. У хуткім часе быў абвешчаны ворагам народа і расстраляны А.В. Баліцкі, паслядоўнік і пераемнік У.М. Ігнатоўскага, які асабліва шмат зрабіў для паспяховага правядзення беларусізацыі ў навучальных установах рэспублікі. Такі ж лёс напаткаў большасць членаў Навукова-метадалагічнага камітэта развіцця адукацыі, дзейнасць якога заключалася ў вылучэнні прыярытэтных праблем, зацвярджэнні праграм, падручнікаў, метадычных дапаможнікаў для ўсіх тыпаў навучальных устаноў. Былі высланы за межы Беларусі, у прыватнасці ў Сібір і на Поўнач, аўтары першых праграм, падручнікаў, метадычных дапаможнікаў па беларускай літаратуры, актыўныя супрацоўнікі педагагічнага друку І.І. Замоцін, М.І. Каспяровіч, У. Дзяржынскі, І.К. Самковіч і многія іншыя. У 1929/30 навучальным годзе са школ забралі амаль усе падручнікі, распрацаваныя ў папярэднія гады, на той падставе, што былі арыштаваны іх аўтары, або таму, што гэтыя падручнікі не адпавядалі мэтам сацыялістычнага будаўніцтва.

Сталінскія рэпрэсіі былі скіраваны і супраць настаўніцтва, прычым, закранулі не асобных людзей, а дзесяткі, сотні, а то і тысячы лепшых педагогаў. Ворагамі народа найперш аб'яўляліся нацыянальна свядомыя педагогі, якія ў сваёй большасці былі настаўнікамі беларускай мовы і літаратуры. Кіраўніцтва краіны і рэспублікі бярэ курс русіфікацыю. Аднак у канцы 30-х гг. адбылося ўзяднанне заходніх і ўсходніх частак Беларусі. У Заходняй Беларусі пачынаецца працэс беларусізацыі, што не магло станоўча не паўплываць і на іншыя рэгіёны рэспублікі. Партыйнае кіраўніцтва БССР прыняло спецыяльную пастанову аб вывучэнні беларускай мовы і літаратуры ў сярэдняй і вышэйшай школе. Наркамату асветы рэспублікі даручалася забяспечыць выкладанне прадметаў нацыянальнага профілю падручнікамі і метадычнымі дапаможнікамі.

У пачатку 30-х гг. ЦК КПБ(б) прыняў шэраг пастаноў аб школе, якія аказалі ў асноўным негатыўны ўплыў на лёс нацыянальнай адукацыі. Гэтыя пастановы зацвярджалі на доўгія дзесяцігоддзі аднолькавасць, аднатыпнасць школ на ўсёй тэрыторыі Савецкага Саюза, нівеліравалі нацыянальную спецыфіку, мясцовыя традыцыі, пазбаўлялі педагогаў магчымасці творчых пошукаў у арганізацыі і правядзенні ўрокаў і пазакласных заняткаў. Разам з тым гэтыя пастановы адкрывалі мажлівасць для новых масавых рэпрэсій настаўніцтва, працаўнікоў органаў народнай адукацыі яшчэ і пад сцягам барацьбы супраць левацкіх перагібаў і вяртання назад, да буржуазнай школы.

Згодна з гэтымі пастановамі вучань станавіўся толькі аб'ектам навучання і выхавання. Роля дзяцей абмяжоўвалася і зводзілася толькі «да павышэння якасці вучобы і ўмацавання свядомай дысцыпліны».

У 30-я гг. у педагогаў, у першую чаргу настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры, амаль не было магчымасці павышаць свой педагагічны ўзровень дзякуючы друку. У студзені 1930 г. часопіс «Асвета» быў перайменаваны ў «Камуністычнае выхаванне», які выдаваўся да 1936 г., але выходзіў нерэгулярна. Ужо ў 1932 г. чытач атрымаў усяго дзесяць нумароў замест дванаццаці, у наступныя гады – па восем, а ў 1936 г. іх выйшла толькі два. Пачынаючы з 1935 г., аб'ём часопіса скараціўся ўтрая. На працягу аднаго года, з сярэдзіны 1937 па сярэдзіну 1938 г., выходзіла штомесячнае выданне накшталт часопіса пад назвай «Кансультацыя настаўніку». Пасля аб'яднання ўсходніх і заходніх абласцей рэспублікі, з 1940 г., пачаў выдавацца часопіс «Савецкая школа».

Пытанні школьнага краязнаўства шырока асвятляліся на старонках часопіса «Наш край». 3 1930 г. ён пачаў выдавацца пад назвай «Савецкая краіна», але праіснаваў нядоўга, толькі да студзеня 1933 г. Зразумела, што публікацый па школьным краязнаўстве ён ужо не змяшчаў.

Такім чынам, у перыяд, калі вынішчэнне нацыянальнай культуры дасягнула свайго апагею, з лютага 1936 па сярэдзіну 1937 г. і з сярэдзіны 1938 па люты 1940 г., у рэспубліцы на роднай мове не выдавалася ніводнага педагагічнага часопіса. Калі ж яны і выходзілі, то пытанні методыкі выкладання беларускай мовы і літаратуры на іх старонках не асвятляліся.

3 першых сваіх нумароў часопіс «Камуністычнае выхаванне» распачаў сістэматычны і планамерны разгром нацыянальнай школы, павёў кампанію палітычных абвінавачванняў супраць тых, хто закладваў асновы нацыянальнай школы ў Беларусі, супраць дзеячаў беларускай культуры, найперш пісьменнікаў, даследчыкаў мастацкага слова, ахвотна аддаваў старонкі для пакаянных «прызнанняў» некаторым нацыянальна свядомым грамадзянам у нейкіх «грахах», у якіх яны не былі вінаватыя (Янка Купала, Якуб Колас і інш.). Агонь публікацый-даносаў быў скіраваны супраць кіраўнікоў Народнага камісарыята асветы БССР, членаў Навукова-метадалагічнай камісіі, рэдактара і членаў рэдкалегіі часопіса «Асвета», аўтараў праграм, падручнікаў, метадычных дапаможнікаў па беларускай мове і літаратуры ў сямігадовай і беларускіх чытанак у пачатковай школе. Яны былі аб'яўлены наймітамі буржуазіі, ворагамі рэвалюцыйных пераўтварэнняў у рэспубліцы, а значыць, і ворагамі народа, кулацкмі прыхвастнямі, якія свядома праводзілі контррэвалюцыйную палітыку ў галіне народнай адукацыі, каб прышчапіць свае ідэалы дзецям, моладзі. Гэта У.М. Ігнатоўскі і А.В. Баліцкі – першыя міністры народнай асветы рэспублікі; I. Мазур – адзін з кіраўнікоў Навукова-метадалагічнага камітэта пры Наркамасвеце БССР, рэдактар часопіса «Асвета»; У. Дзяржынскі, I. Самковіч, I. Пратасевіч, Л. Гарбацэвіч, А. Лёсік – аўтары праграм і падручнікаў па беларускай мове і літаратуры.

Яны абвінавачваліся ў тым, што ўключалі ў праграмы і падручнікі творы пісьменнікаў – выразнікаў, па меркаванні Л. Бэндэ і інш., ідэй эксплуататарскіх класаў (Я. Баршчэўскі, А. Рыпінскі, Я. Чачот); прапагандыстаў нацдэмаўшчыны – нашаніўцаў (Ядвігін Ш., А. Гарун, К. Каганец, Я. Купала, Я. Колас і інш.), песняроў буржуазіі (Ф. Багушэвіч, М. Багдановіч і інш.), апалагетаў кулацтва (М. Зарэцкі, Я. Пушча, М. Лужанін і інш.).

Гэтыя праграмы і падручнікі называліся варожымі, шкоднымі яшчэ і на той падставе, што іх аўтары высока ацэньвалі творы названых пісьменнікаў, рэкамендавалі іх вучням для самастойнага чытання, а настаўнікам для самаадукацыі – даследаванні М. Гарэцкага, М. Піятуховіча. Яны хацелі, каб дзеці не адрываліся ад нацыянальных каранёў, каб ведалі, гаворачы словамі Ф. Багушэвіча, «суседскае, але найперш – сваё».

За няпоўныя сем гадоў існавання часопіс «Камуністычнае выхаванне» апублікаваў некалькі матэрыялаў, прысвечаных пытанням нацыянальнай культуры ў школе. Гэта артыкулы М. Каспяровіча «Краязнаўства і школа» (1930), С. Васілёнка «Сацыяльная значнасць вуснай народнай творчасці» (1931), Таміліна «Мастацкае расказванне ў школе» (1933), М. Карпачова «Да пытання вывучэння фальклору ў школе» (1935).

Часопіс «Савецкая школа», які выдаваўся з лютага 1940 г., спачатку цалкам выходзіў на рускай мове. У ім змяшчаліся матэрыялы па выкладанні ўсіх прадметаў. На жаль, праблемам выкладання беларускай мовы і літаратуры ў часопісе адводзілася мала месца. Зрэдку публікаваліся літаратуразнаўчыя артыкулы В. Барысенкі, Л. Барага. За ўвесь даваенны перыяд у ім было змешчана толькі два артыкулы па пытаннях выкладання беларускай літаратуры ў школе. Р. Шкраба апублікаваў рэкамендацыі па вывучэнні паэмы Я. Купалы «Бандароўна», у якіх акрэсліў кола пытанняў, якія пад кіраўніцтвам і з дапамогаю настаўніка трэба ўсвядоміць вучням: час напісання паэмы; прычыны звароту Я. Купалы да мінулага; гістарычныя падзеі, пакладзеныя ў аснову твора; фальклорнае паходжанне паэмы; працоўны народ у паказе Я. Купалы; вобраз Бандароўны; вобраз эксплуататара пана Патоцкага; мастацкія асаблівасці паэмы; значэнне твора. Называлася літаратура, якую можа выкарыстаць настаўнік, рыхтуючыся да ўрокаў, прысвечаных паэме. Гэта працы П. Шэйна, Я. Галавацкага, Ю. Пшыркова, Р. Бярозкіна, М. Смолкіна.

Настаўніца беларускай мовы і літаратуры гомельскай сярэдняй школы імя Камінтэрна В. Манькова дзялілася на старонках часопіса вопытам сваёй працы па развіцці вуснай і пісьмовай мовы вучняў 8-10 класаў.

Такім чынам, часопіс «Савецкая школа», як і папярэднія выданні, практычна не аказваў станоўчага ўплыву на ўдасканаленне методыкі выкладання роднай мовы і літаратуры.

Негатыўную ролю адыграў і той факт, што ў 1930/31 навучальным годзе ў школьную практыку пачынаюць укараняцца так званыя праграмы праектаў. Згодна з гэтымі праграмамі вучні павінны былі распрацоўваць тры віды праектаў: вытворчыя, сацыяльна-палітычныя, культурныя, дзякуючы чаму меркавалася дасягнуць адзінства тэорыі і практыкі.

Навучанне па праграмах праектаў арганізоўвалася такім чынам, каб вучні ўжо ў школе прымалі актыўны ўдзел у ажыццяўленні практычных задач сацыялістычнага будаўніцтва. У аснову вывучэння ўсіх дысцыплін, у тым ліку і беларускай літаратуры, былі пакладзены актыўная грамадская праца дзяцей, іх практычны ўдзел у вытворчай дзейнасці, дапамога дарослым у выкананні планаў пяцігодкі. Дзеці ішлі на прадпрыемствы, знаёміліся з тым, як там выконваецца прамфінплан, а затым у школе сродкамі навучальных дысцыплін «праектавалі», як могуць дапамагчы дарослым, кадравым рабочым, у выкананні заданняў. Са сваімі прапановамі дзеці зноў ішлі на прадпрыемствы і агітавалі рабочых і служачых сродкамі літаратуры: чыталі вершы, ладзілі спектаклі, пісалі лозунгі, плакаты, якія заклікалі працаваць лепш і ў тэрмін выканаць план.

Праграма праектаў была разлічана ў першую чаргу на гарадскія школы, хоць былі спробы перанесці іх і ў вёску. У рэспубліцы гэта праграма праектаў па беларускай мове і літаратуры была разлічана толькі на 5-6 класы. У 7 класе вывучаўся сістэматычны курс беларускай літаратуры.

У адпаведнасці з праграмай па беларускай літаратуры для 7 класа Л. Бэндэ і А. Кучарам быў распрацаваны падручнік, які складаўся з дзвюх частак, і да другой часткі Л. Бэндэ публікуе метадычныя парады «Да пытання аб класавай дыферэнцыяцыі сучаснай беларускай літаратуры». Новаспечаны «метадыст» баіцца, што настаўнікі не арганізуюць правільную працу па падручніку, аўтарам якога ён з'яўляецца, таму і дае ўказанні, як можна зрабіць, каб вучні не прыйшлі да сваіх ацэнак твораў, змешчаных у раздзеле «Буржуазна-кулацкая плынь у сучаснай беларускай літаратуры».

Але школы па гэтай праграме так і не пачалі працаваць, бо ў пачатку верасня 1931 г. была апублікавана пастанова СНК і ЦК УКП(б) «Аб пачатковай і сярэдняй школе». Пачалася карэнная перабудова савецкай школы ў адпаведнасці са сталінскімі ўстаноўкамі. Пачынаючы з 1932/33 навучальнага года ў Беларусі ўводзіцца абавязковае сямігадовае навучанне, пачынаюць адкрывацца сярэднія дзесяцігадовыя школы. Беларуская літаратура як самастойны прадмет вывучаецца ў школах розных тыпаў, пачынаючы з 5 класа. Навучанне ажыццяўлялася ў два этапы, а з улікам і пачатковай школы – у тры. На першым этапе, у 5-7 класах, вывучаліся творы, якім папярэднічалі біяграфічныя звесткі пра аўтара. Вядомы рускі савецкі метадыст М.А. Рыбнікава у другой палове 30-х гг. назвала першы этап літаратурнай адукацыі ў сярэдняй школе літаратурным чытаннем. На другім этапе, у 8-10 класах, вывучалася гісторыя беларускай літаратуры. Гістарычны курс складаўся з аглядавых і манаграфічных тэм.

У 1933 г. у адпаведнасці з пастановамі ўрада і ЦК УКП(б) былі распрацаваны новыя праграмы па беларускай літаратуры, якія, аднак, у школы не трапілі, бо пачалася другая хваля рэпрэсій.

3 улікам новай палітычнай сітуацыі пачалі нанова стварацца праграмы і падручнікі па беларускай літаратуры. Згодна з праграмамі па беларускай літаратуры для старэйшых класаў, якія былі апублікаваны ў 1935 г., у 8 класе вывучаліся вусна-паэтычная народная творчасць і літаратура дакастрычніцкага перыяду, у 9-10 класах – савецкага. Да асобных твораў, аглядавых і манаграфічных тэм упершыню былі змешчаны анатацыі, якія вызначалі настаўніку асноўны кірунак працы, акрэслівалі кола пытанняў, якія павінны былі быць засвоены школьнікамі ў працэсе навучання.

Праграма 1935 г. арыентавала настаўнікаў разглядаць беларускую літаратуру, творчасць асобных пісьменнікаў у святле вульгарызатарскіх поглядаў на мастацтва.Напрыклад, В. Дунін-Марцінкевіч выступаў як выразнік ідэй прыгонніцтва, а Ф. Багушэвіч згодна з праграмай быў прадстаўніком літаратуры беларускай вясковай буржуазіі. Усе анатацыі да твораў і тэм былі прасякнуты ідэяй вынішчэння беларускай культуры, якая падносілася пад выглядам барацьбы з нацыяналізмам у рэспубліцы. Трэба адзначыць, што праграма па беларускай літаратуры для 7-10 класаў засталася праектам. Да працы па ёй прыступіць не паспелі, бо ў 1936 г. пачалася новая хваля рэпрэсій, якая захапіла амаль ўсіх пісьменнікаў Беларусі. Многія з тых, чые творы называліся ў праграме для вывучэння, былі рэпрэсіраваны. Гэта А. Александровіч, С. Баранавых, П. Галавач, Ц. Гартны, А. Дудар, Я. Неманскі, Л. Родзевіч, М. Чарот і многія іншыя. Іх імены тэрмінова трэба было здымаць з праграмы, бо яны былі аб'яўлены ворагамі народа.

Рэпрэсіі 1936-1937 гг. амаль цалкам вынішчылі пісьменніцкую арганізацыю Беларусі. Творы тых нямногіх, хто застаўся ў жывых, чые імёны не былі апаганены, уводзіліся ў школьныя праграмы і падручнікі. Пачынаючы з 1937 г. і да канца дзесяцігоддзя, ва ўсіх класах вывучаліся «Пісьмо беларускага народа Сталіну», вершы беларускіх пісьменнікаў, адрасаваныя «правадыру ўсіх народаў», а таксама далёка не самыя лепшыя творы Я. Купалы, Я. Коласа, 3. Бядулі, Э. Самуйленка, М. Лынькова. Часам уключаліся ў праграмы і падручнікі творы П. Глебкі і К. Крапівы. У 8 класе для вывучэння рэкамендавалася паэма «Тарас на Парнасе», вершы Ф. Багушэвіча. У праграму па беларускай літаратуры для старшых класаў уключаўся і так званы беларускі фальклор савецкага часу, прысвечаны «правадыру народаў», «шчасліваму жыццю сялян у калгасах». У 1937 г. у праграму былі ўведзены і творы пісьменнікаў народаў СССР (Т. Шаўчэнка, Ш. Руставелі, П. Тычына, М. Горкі і інш.), а таксама замежных майстроў слова.

Праграма па беларускай літаратуры 1937 г. не прадугледжвала ні ведаў па тэорыі літаратуры, ні працы па развіцці вуснай і пісьмовай мовы. Не было ў гэтай праграме і анатацый да асобных твораў, да аглядавых і манаграфічных тэм, якія вывучаліся ў 8-10 класах.

У канцы 30-х гг. пачынаецца праца па падрыхтоўцы падручнікаў трэцяга пакалення па беларускай літаратуры для сярэдняй школы, у даваенны час былі распрацаваны толькі падручнікі хрэстаматыйнага тыпу для 5-10 класаў. Падручнікі гісторыка-літаратурнага тыпу для 8-10 класаў будуць напісаны толькі ў пасляваенны час.

Хрэстаматыю для 5 класа склалі С. Гапіенка і А. Севярнёва. У чытанку ўваходзілі творы, якія называліся ў праграме, і кароткія біяграфічныя даведкі пра іх аўтараў. Падручнік змяшчаў партрэты Я. Купалы, Я. Коласа, 3. Бядулі, К. Крапівы, М. Лынькова, а таксама I. Сталіна, якім адкрывалася хрэстаматыя. Аўтарам хрэстаматыі для 6 класа быў 3. Ліхтэрман, а для 7 – Р. Блях і А. Ус. Усе гэтыя падручнікі таксама адпавядалі праграме, мелі такі ж метадычны апарат.

Аналіз праграмы і падручнікаў для няпоўнай сярэдняй школы прыводзіць да высновы, што дзеці фактычна былі адлучаны ад нацыянальнага мастацкага слова. Не лепшай была сітуацыя і ў 8-10 класах. Першыя падручнікі для старшых класаў пачалі стварацца ў самым канцы 30-х гг., хоць пастановы ўрада і ЦК КПБ(б) ставілі задачу іх напісання адразу пасля вядомых саюзных пастаноў аб школе ў пачатку 30-х гг. Аўтарам хрэстаматый для 8-10 класаў быў А. Кучар. Хрэстаматыя для 8 класа выйшла ў 1938 г., а ў наступныя два гады вучні атрымалі чытанкі для 9-10 класаў. Змест хрэстаматый адпавядаў праграме з пачатку 30-х гг., методыка выкладання беларускай літаратуры практычна не развівалася. У гэты перыяд не было апублікавана ні адной значнай працы па гэтым пытанні. 30-я гг. не далі методыцы як навуцы ніводнага метадыста, які аказаў бы плённы ўплыў на стан выкладання беларускай літаратуры. Аўтары праграм і падручнікаў не ўнеслі ні адной канструктыўнай ідэі ў распрацоўку канцэпцыі літаратурнай адукацыі ў рэспубліцы.

Пасляваенны перыяд развіцця методыкі выкладання беларускай літаратуры. Страты, якія былі нанесены нацыянальнай педагогіцы, прывялі да яе крызісу, з якога яна і цяпер выбіраецца з цяжкасцю. Пачынаючы з 30-х гг., методыка выкладання беларускай літаратуры страціла сваю самастойнасць і цалкам ішла ў фарватары рускай методыкі выкладання мастацкага слова ў школе, паўтараючы не лепшае ў ёй. Гэта было звязана з палітычнай сітуацыяй у СССР і БССР.

3 канца 40-х і канца 80-х гг. не было спрыяльных палітычных умоў для развіцця методыкі выкладання беларускай літаратуры. Сістэматычна распрацоўвалася адзіная праблема – змест і структура адукацыі па нацыянальным мастацкім слове. Адразу зазначым, што канцэптуальныя падыходы да акрэслівання гэтых вызначальных кампанентаў у далучэнні дзяцей да мастацкай літаратуры распрацоўваліся ў Маскве і аўтаматычна пераносіліся ў Беларусь. У пасляваенныя гады літаратура ў школе вывучалася ў два (з пачатковай школай тры) этапы: 5-7 (6-7, 5-8) і 8-10 (9-11) класы. На першым этапе вывучаліся асобныя творы і ў сувязі з імі некаторыя тэарэтычныя паняцці, на другім – асновы гісторыі літаратуры з элементамі тэорыі. Развіццё вуснай і пісьмовай мовы было абавязковым элементам літаратурнай адукацыі ва ўсіх класах.

У 5-6 (4-5) класах мастацкія творы кампанаваліся па жанрава-тэматычным прынцыпе. У жанры аб'ядноўваўся фальклор. Творы пісьмовай літаратуры размяркоўваліся па тых жа самых тэмах, што былі характэрны для комплексных праграм: грамадства, прырода, праца. У 8 (7-8) класе асноўным прынцыпам размяшчэння твораў быў храналагічна-тэматычны. Тэму тут складалі творы аднаго пісьменніка. У 8-10 (9-11) класах курс літаратуры ўключаў у сябе аглядавыя і манаграфічныя тэмы.

Праграмы па беларускай літаратуры 40-50-х гг. істотна не адрозніваліся ад праграм канца 30-х гг. У 5-7 класах вучні знаёміліся з творамі 9-11 мастакоў слова. Ва ўсіх класах вывучаліся творы Я. Купалы, Я. Коласа, Э. Самуйлёнка. У асобных класах вучні маглі прачытаць творы М. Лынькова, К. Чорнага, К. Крапівы, П. Труса, П. Броўкі, П. Глебкі, Я. Маўра, Т. Хадкевіча, I. Грамовіча, А. Куляшова, М. Паслядовіча. У 8-10 класах вывучаліся такія манаграфічныя тэмы, як «Тарас на Парнасе», «В. Дунін-Марцінкевіч», «Ф. Багушэвіч», «Я. Купала», «Я. Колас», «М. Багдановіч» (8 клас), «Я. Колас», «Я. Купала», «3. Бядуля», «М. Лынькоў» (9 клас), «К. Крапіва», «П. Броўка», «А. Куляшоў», «М. Танк» (10 клас). Як бачым, манаграфічныя тэмы ў 8 (9) класе фактычна не мяняліся аж да 1990 г. аглядзе згадваліся імёны Ф. Скарыны, Цёткі, А. Гаруна, Ядвігіна III., Я. Брыля, I. Шамякіна.

У 40-50-я гг., як і ў папярэдняе дзесяцігоддзе, ствараліся падручнікі хрэстаматыйнага тыпу для 5-10 класаў. Аўтарамі іх былі ў 5 класе I. Счасны, у 6 – Н. Вайтковіч, у 7 – А. Александровіч, а пазней – А. Гарачун.

Падручнікі-хрэстаматыі для 8 класа былі складзены спачатку М. Ларчанкам, затым С. Васіленкам, для 9 класа – спачатку Л. Баўдзеем, затым А. Кучарам, для 10 класа – спачатку Е. Гарачун і Л. Баўдзеем, а затым В. Барысенкам. У асноўным яны адпавядалі тагачасным праграмам.Сюды былі ўключаны ленінскія артыкулы, пастановы ЦК УКП(б), прамовы відных партыйных дзеячаў.

У канцы 40-х гг. былі створаны падручнікі гісторыка-літаратурнага тыпу для 8-10 класаў. Да працы над імі былі падключаны вучоныя АН БССР. Падручнік «Беларуская літаратура» для 8 класа выйшаў пад рэдакцыяй В.В. Барысенкі і М.Ц. Лынькова ў 1949 г. і вытрымаў дзевяць выданняў. Ён складаўся з артыкулаў «Літаратура эпохі феадалізму», «Літаратура эпохі капіталізму», «Ф. Багушэвіч», «Я. Колас», «М. Багдановіч», «Парадыйная сатырычная паэма».

Падручнік гісторыка-літаратурнага тыпу «Беларуская савецкая літаратура» для 9-10 класаў напісалі У.І. Агіевіч, У.Б. Карпаў, М.Н. Клімовіч і інш. Ён таксама выйшаў пад рэдакцыяй В.В. Барысенкі і М.Ц. Лынькова і выдаваўся з 1949 па 1956 г.Ён пачынаўся артыкулам «Шляхі развіцця беларускай савецкай літаратуры». Далей ішлі артыкулы, прысвечаныя Я. Купалу, Я. Коласу, 3. Бядулі, М. Лынькову, К. Крапіве, К. Чорнаму, П. Броўку, А. Куляшову, М. Танку.

Нягледзячы на тое, што школы адчувалі вострую патрэбу ў падручніках гісторыка-літаратурнага тыпу, «Беларуская літаратура» і «Беларуская савецкая літаратура» пад рэдакцыяй В.В. Барысенкі і М.Ц. Лынькова, выклікалі ў друку вострую негатыўную ацэнку найперш сваёй неадпаведнасцю праграмам.

У першае пасляваеннае дзесяцігоддзе распрацоўваліся пытанні вывучэння ў школе асобных твораў школьнай праграмы, пазакласнай працы. Гэтаму спрыяў перыядычны педагагічны друк. У гэты перыяд працягваў выдавацца часопіс «Савецкая школа», выходзіў часопіс «У дапамогу настаўніку». Са снежня 1948 г. пачала выдавацца «Настаўніцкая газета». Першым пасляваенным асобным выданнем па методыцы выкладання беларускай літаратуры з'явілася праца Е. Гарачун і А. Панамаровай «Метадычныя распрацоўкі да хрэстаматыі «Родная літаратура» для 7 класа сярэдняй школы» (Мн., 1955), якая была падрыхтавана ў адпаведнасці з праграмай. У ёй настаўнік мог знайсці матэрыялы па вывучэнні твораў Ф. Багушэвіча, Я. Купалы, Я. Коласа, П. Труса, К. Крапівы, Э. Самуйленка, П. Броўкі, П. Глебкі, К. Чорнага, А. Куляшова, М. Паслядовіча.

Перыяд хрушчоўскай «адлігі» таксама не быў спрыяльным для развіцця методыкі выкладання беларускай літаратуры. Нейкі час у школах рэспублікі родная мова як навучальны прадмет наогул адсутнічала, пазней ад яе вызвалялі, калі знаходзілася хоць якая-небудзь зачэпка, літаратура магла вывучацца ў перакладзе на рускую мову. У гэты перыяд ствараюцца новыя праграмы і падручнікі па беларускай літаратуры для сярэдняй школы, якія з невялікімі зменамі праіснавалі да канца 80-х гг. Змест літаратурнай адукацыі пачаў паступова вызваляцца ад твораў нізкай мастацкай якасці, анатацыі – ад вульгарнага сацыялагізатарства. У 5-7 (4-7, 5-8) класах сталі вывучацца творы П. Панчанкі, I. Шамякіна, Я. Брыля. Папоўнілася новымі манаграфічнымі тэмамі, прысвечанымі П. Панчанку, Я. Брылю, I. Шамякіну, I. Мележу, праграма 10 (11) класа.

Аўтарамі падручнікаў для 4 класа сталі М. Масальская, А. Пушкарэвіч, затым Р. Шкраба. Апошні значна ўзбагаціў метадычны апарат хрэстаматыі, павысіў культуру пытанняў і заданняў да вывучаемых твораў. Падручнік А.М. Клачко, С.А. Мітраховіча «Родная літаратура» для 5 класа вытрымаў каля 20 выданняў, хоць асаблівымі вартасцямі не вызначаўся. Сямікласнікі вывучалі беларускую літаратуру па падручніках У.М. Вярбілы і М.Б. Барсток. Хрэстаматыю па беларускай літаратуры для 8 класа склала Л.Ф. Тамашова ў сааўтарстве з Л.А. Царанковым.

Новыя пакаленні хрэстаматый для 8-10 (9-11) класаў пачалі выходзіць з 1966 г., калі з'явіліся кнігі С.Х. Александровіча і А.Р. Навіцкага для 8 (9) класа, У.Р. Богана, У.Р. Каваленкі, В.А. Ляпешкіна для 9-10 класаў.

Да напісання падручнікаў гісторыка-літаратурнага тыпу для старшакласнікаў былі падключаны новыя аўтары. «Беларускую літаратуру» для 8 (9) класа напісалі В. Барысенка і В. Івашын. Па гэтым падручніку школы працавалі да 1979 г. Н. Перкін і Ю. Пшыркоў стварылі падручнік гісторыка-літаратурнага тыпу «Савецкая беларуская літаратура» для 9-10 класаў (1959-1973). Гэтыя падручнікі былі напісаны ў адпаведнасці з узроўнем літаратуразнаўчай навукі і дзяржаўнай палітыкі ў галіне адукацыі і літаратуры таго часу.

Сярод прац, створаных у гэты перыяд і прысвечаных выкладанню мастацкага слова ў школе, трэба адзначыць кнігуI. Счаснага «Методыка літаратурнага чытання» (Мн., 1956). У ей раскрываліся асноўныя пытанні методыкі выкладання беларускай літаратуры ў 5-7 класах: метады, этапы вывучэння мастацкага слова, развіццё вуснай і пісьмовай мовы, пазакласная праца. Сваёй структурай, выкладам матэрыялу яна дубліравала працу рускага метадыста В. Галубкова. Арыгінальным у дапаможніку было тое, што агульныя метадычныя палажэнні ілюстраваліся творамі беларускіх пісьменнікаў.

У другой палове 50-х і ў 60-я гг. больш актыўна пачалі распрацоўвацца асобныя пытанні методыкі выкладання беларускай літаратуры ў школе. Выразна акрэсліліся і яе асноўныя напрамкі: вывучэнне творчасці пісьменніка і твора вялікай формы, выкладанне літаратуры ў пэўным класе, пазакласная праца.

Выданні тыпу «Пісьменнік у школе» можна падзяліць на дзве групы. Першая ўяўляла сабой зборнікі літаратуразнаўчых артыкулаў, прысвечаных тым пісьменнікам, якія вывучаліся ў школе (М. Барсток «Нарыс аб жыцці і творчасці Максіма Багдановіча», 1961; У. Міцкевіч «Максім Танк у школе», 1966; У. Казбярук «Якуб Колас у школе», 1967). Працы такога тыпу далучалі настаўнікаў да новых ацэнак літаратурных з'яў, што было важна, бо ў літаратуразнаўстве пераадольвалася вульгарнае сацыялагізатарства. Другая група гэтых выданняў (С. Сонцаў «Вывучэнне творчасці Янкі Купалы ў школе», 1959; Л. Семяноўская «Міхась Лынькоў у школе», 1963; У. Міцкевіч «Пятрусь Броўка ў школе», 1964) змяшчала распрацоўкі ўрокаў па творчасці пісьменніка.

3 канца 20-х гт. у савецкай школе ўкаранялася дагматычная сістэма навучання. Менавіта ў час хрушчоўскай «адлігі» яна пачала паступова разбурацца. У методыцы выкладання літаратуры ўсе гэта перш за ўсе праявілася ў з'яўленні шляху, які вядомы рускі метадыст М.А. Рыбнікава ў свой час назвала «следам за аўтарам». Л.Ф. Тамашова выступіла прапагандыстам гэтага шляху на беларускай глебе. Паказальна, што беларускі метадыст пратэставала супраць універсалізацыі аднаго з шляхоў аналізу, у тым ліку і гэтага. Яна не падзяляла іх на эфектыўныя і неэфектыўныя. У кнізе «Вывучэнне паэмы Якуба Коласа «Новая зямля» ў школе» паказваецца, як гэты твор можа быць вывучаны шляхамі «следам за аўтарам» і павобразным.

Выданне 3. Чарвяковай кнігі «Метадычныя распрацоўкі па літаратурным чытанні ў 6 класе» (1958) і працы Л. Тамашовай і Л. Царанкова «Вывучэнне беларускай літаратуры ў 8 класе» (1965) асаблівага ўплыву на развіццё методыкі выкладання беларускай літаратуры не аказалі. Першая – з-за нізкай філалагічнай і метадычнай культуры, другая – з-за чарговай школьнай перабудовы, калі зноў вярнуліся да дзесяцігодак, і таго 8 класа, для якога пісалі сваю працу Л.Ф. Тамашова і Л.А. Царанкоў, не стала.

У кнізе Г.А. Сондак «Вывучэнне беларускай літаратуры XIX ст.» (1963) разглядалася методыка працы над аглядавымі і манаграфічнымі тэмамі гэтага перыяду.Метадыст імкнулася ўключыць вучняў у разнастайныя віды рэпрадуктыўнай і творчай дзейнасці, раіла настаўнікам выкарыстоўваць з гэтай мэтай розныя метады і прыёмы.

У 1958 г. быў прыняты закон «Аб умацаванні сувязі школы з жыццём і аб далейшым развіцці сістэмы народнай адукацыі ў СССР». Пазакласная, асабліва краязнаўчая, праца разглядалася як адзін з напрамкаў такой сувязі. Павысілася цікавасць да настаўніцкага вопыту з боку друку. Менавіта ў гэты перыяд з'явіліся першыя асобныя працы настаўнікаў роднай мовы і літаратуры, у якіх яны дзяліліся сваім вопытам: У. Урбановіча «Па дарагіх мясцінах» (1964), «Шляхамі паэтаў і герояў» (1970), I. Говара «Літаратурныя гульні» (1965), А. Раманоўскага і Л. Раманоўскай «Кемлівым і знаходлівым» (1966), I. Рабкова «Пазакласная работа па беларускай літаратуры» (1967), М. Пашкевіча «3 вопыту работы літаратурнага гуртка Сваткоўскай школы Мядзельскага раёна» (1968) і інш. Дарэчы будзе заўважыць, што В. Быкаў прысвяціў М. Пашкевічу сваю аповесць «Абеліск», тым самым падкрэсліўшы значнасць настаўніцкай працы. Гэтыя публікацыі сведчылі пра тое, ятсі вялікі творчы патэнцыял маюць настаўнікі беларускай мовы і літаратуры

У гэты перыяд павысілася цікавасць да вывучэння ў школе тэорыі літаратуры, пра што сведчаць выданні М. Лазарука «Тэорыя літаратуры ў школе» (1967) і А. Макарэвіча «Кароткі слоўнік літаратуразнаўчых тэрмінаў» (1968). Пачынае ўдзяляцца ўвага выразнаму чытанню. Гомельскі метадыст В. Паўлоўская выдае брашуры, прысвечаныя навучанню выразнаму чытанню вучняў у 5 (1961), 6 (1963), 7 (1964) класах.

У 70-80-я гг. практычна ніякіх змен у змест літаратурнай адукацыі не было ўнесена, за выключэннем таго, што ў праграму асобных класаў уводзіліся імёны Р. Барадуліна, Ул. Караткевіча, Н. Гілевіча, Я. Брыля, В. Быкава, М. Гарэцкага, М. Гусоўскага, I. Навуменкі і інш.

У пачатку 70-х гг. быў аб'яўлены конкурс на стварэнне новых падручнікаў гісторыка-літаратурнага тыпу. Пераможцамі аказаліся В.У. Івашын і М.А. Лазарук, якія напісалі падручнік «Беларуская літаратура» для 8 (9) класа, і Р.В. Шкраба – аўтар падручнікаў «Беларуская савецкая літаратура» для 9 (10) і 10(11) класаў. Першы падручнік меў даволі добра распрацаваны метадычны апарат, быў багата ілюстраваны. Артыкулы, прысвечаныя аглядавым і манаграфічным тэмам, у падручніках Р.В. Шкрабы былі напісаны цікава, аналіз літаратурных з'яў зроблены высокапрафесійна. Падручнікі гісторыка-літаратурнага тыпу адпавядалі тагачаснаму ўзроўню савецкай педагагічнай і літаратуразнаўчай навукі.

У 70-80-я гг. працягвалася распрацоўка тых жа самых пытанняў методыкі выкладання беларускай літаратуры, што і ў папярэдняе дзесяцігоддзе. Прадаўжалі выходзіць кнігі серыі «Пісьменнік у школе»: У. Міцкевіч «Аркадзь Куляшоў у школе» (1979), Р. Аляхновіч «Янка Брыль у школе» (1979), В. Ляшук «Іван Мележ у школе» (1981); выданні, прысвечаныя вывучэнню літаратуры ў пэўным класе: А. Рагуля «Беларуская літаратура ў 4 класе» (1980), П.І. Лявонава «Беларуская літаратура ў 5 класе» (1981) і працы, прысвечаныя пазакласным заняткам (В.Я. Ляшук, Л.П. Смальянава «Матэрыялы для пазакласнай работы па беларускай літаратуры» (1971), М.Б. Яфімава «Літаратурныя вечары ў школе» (1977), «Гучыць жывое слова» (1983)).

Разам з тым павысілася цікавасць метадыстаў да розных тыпаў і відаў урокаў літаратуры, з'явілася імкненне надаць ім разнастайны характар, дасягнуць эфектыўнасці. В.Я. Ляшук паказвае адметнасць вывучэння твораў эпічнай формы ў аднайменнай працы (1987), паказвае ролю і значэнне мясцовага матэрыялу («Краязнаўчыя матэрыялы на ўроках літаратуры» (1980)), М.Н. Шчыракоў вучыць настаўнікаў, як педагагічна пісьменна і дасведчана ўключыць у заняткі літаратуры творы выяўленчага мастацтва («Творы выяўленчага мастацтва на ўроках літаратуры ў 5-7 класах» (1978)). В.І. Смыкоўская ў выданні «Развіццё мовы вучняў на ўроках літаратуры» (1988) паказвае адметнасць працы настаўніка па развіцці культуры вуснага і пісьмовага маўлення вучняў, у працах А.А. Каляды раскрываюцца асновы тэорыі выразнага чытання.

Выхаванне вучняў сродкамі нацыянальнага мастацкага слова на ўроках беларускай літаратуры і ў працэсе пазакласнай працы асэнсавана ў выданнях «Ідэйна-маральнае выхаванне на ўроках беларускай літаратуры» (пад рэд. В.У. Івашына (1984)) і «Патриотическое воспитание учащихся на уроках и во внеклассной работе» (1985). Апошняе выданне выйшла ў Маскве і засведчыла багатыя набыткі беларускіх настаўнікаў па гэтай праблеме. Кніга выходзіла да 40-годдзя перамогі над фашысцкай Германіяй, і ў ёй галоўным чынам знайшлі адлюстраванне пытанні выхавання вучняў на гераічных традыцыях савецкага народа, на творах, прысвечаных Вялікай Айчыннай вайне. Разам з тым у выданні змешчаны артыкулы настаўнікаў пра выхавальныя мажлівасці літаратурна-краязнаўчага музея, пра выхаванне любві да Радзімы праз родную прыроду, біяграфіі беларускіх пісьменнікаў.