КІРІСПЕ 15 page

Date: 2015-10-07; view: 548.

13.3. Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев (1845—1904) саяси және құқықтық iлiм тарихы бойынша арнайы еңбек жаз-бағанымен, өлеңдерi мен қара сөздерiне өзi өмiр сүрген дәуiрдiң тыныс-тiршiлiгiн, қоғамдық өмiрiн, халықтың мұң-мұқтажы мен басқару орындарының жұмысын арқау еттi. Сол уақыттағы жер-гiлiктi атқару органдары мен билер қызметiн, әлеуметтiк тең-сiздiктi жырлаған Абай әлеуметтiк iстерге де араласады. Билердiң төтенше съезiне жетпiс алты баптан тұратын жаңа заң ережелерiн ұсынады және осы билер съезiнiң төрағасы бо-лып сайланады. Абайдың төрағалығымен өткен бұл съезде әдет-ғұрып нормаларының негiзi сақталған Ереже қабылданды. Билер сотының артықшылығын көрген Абай оған Ресей империя-сының кейбiр заң ережелерiн ғана енгiзедi. Бiрақ Абайдың бұл реформалық талаптары патша өкiметiнiң отаршыл әкiмшiлiгiнен қолдау таппайды. Бұл кезде қазақ даласында 1868 жылы 21 қа-занда қол қойылған ² Орал, Торғай, Ақмола және Семей облыс-тарын басқару жөнiндегi Уақытша Ереже² үстемдiк етiп тұрған едi. Аталған ереже негiзiнде Ресей өкiметi қазақтардың дәстүрлi заң жүйесiн бұзып, қазақтың тұрмыс-тiршiлiгiмен үйлеспейтiн заң жобасын жасады. Қазақтар ²екiншi низам² деп атап кеткен қазақ даласын бас-қару туралы ереже нағыз отаршылдық пиғылда жазылған бола-тын. Осыған сәйкес сот жүргiзу iсi де едәуiр өзгерiске ұшырады. Бұрын билер сотының қарауына жататын жиырмадан астам жалпы қылмыстық әрекеттер шекаралық соттардың қарауына берiлдi, ал ² халық соттарына² жергiлiктi ұсақ-түйек iстер ғана қалдырылды. Бақылау мен қадағалаудан тыс қалған сот орын-дарының лауазымды адамдары өз қызметтерiн жеке бастарының баюына пайдаланды. Отаршыл әкiмшiлiк енгiзген ережелер мен тәртiптер болыс-тық пен билiк мансапқа ғана қызмет еттi. Судьялардың сатыл-ғыштығы мен болыстардың жағымпаздығы Абайдың жүрегiн жаралады. ²Болыс бидi құрметтейiн десең құдайдың өзi берген болыстық пен билiк елде жоқ. Сатып алған, жалынып, бас ұрып алған болыстық пен билiктiң ешбiр қасиетi жоқ² деп күйiне жазған Абай, бiр елдiң заңы екiншi елге жетекшi бола алмай-тындығын жақсы түсiндi. Сондықтан да ол зорлықпен танылған заң ережелерiн керексiз деп тапты. Отаршыл мемлекеттiң күнделiктi саясатына қарай бейiмделiп, өзгерiп отыратын тұрақсыз заңнан қандай әдiлдiк күтуге болатындығын ашына айтты. Патша өкiметi құрған әкiмшiлiк басқару iсiндегi әдiлетсiздiк пен жорықсыз әрекеттердiң қазақтың билiк дәстүрiне қандай зардабын тигiзгендiгi мен ² бар малын шығындап, болыс болған-дардың ² қызметi де Абай назарынан тыс қалған жоқ. ²Болыс болғандар өзi қулық, арамдықпен болыстыққа жеткен соң, мо-мынды қадiрлемейдi, өзiндей арам, қуларды қадiрлейдi² . Сон-дықтан да Абай болыстыққа бiлiмдi адамдардың сайлануын жақ-тайды. Оның ойынша бiлiмдi болыс қана сайлану құқығына ие болса, оң нәтиже бередi. ² Кiсiге бiлiмiңе қарай болыстық қыл² ,- дейдi Абай. Егер бiлiмдi адам табылмаса, болысты сайлау арқылы емес, жоғарыдан тағайындауды халыққа пайдалы болар деп есептеген Абай сайлауды ру арасындағы араздықты қоздыратын iс деп тапты. Адам өзi үшiн ғана қызмет етпеуi тиiс. Көпшiлiк үшiн жасаған еңбегiңдi құдай да ескередi. ² Өзiң үшiн еңбек қылсаң, өзiң үшiн оттаған хайуанның бiрi боласың, адамшылықтың қарызы үшiн еңбек қылсаң, алланың сүйген құлы боласың². Сайлау кезiндегi өзара тартыстың зардаптары туралы Абай ² өз басын осындай таласпен кiсi көбейтемiз деп партия жиғандардың бүгiн бiреуiне, ертең бiреуiне кезекпен сатады да жүредi. Ұрылар тиылмайды. Ел тыныш болса, оның ұрлығын ешкiм сүйемес едi. Ел екi жар болған соң, кiм ант iшiп, арам-дығын жақтап сүйемiн десе, соған жақ болып сүйенiп, бұрын-ғыдан ұрлығын әлденеше есе асырады². Тыныш жатқан елдiң ² шала бүлiнгенiн² патша өкiметiнiң әкiмшiлiк және сот реформасының нәтижесi деп түсiнген Абай ²әрбiр болыс елде старшына басы бiр би сайланғандық халыққа көп залал келтiрдi² ,— деп жазды. Абай сонымен бiрге қазақ даласында билiк айта алатын адамдардың да өте аз қалғанына қынжылыс бiлдiредi. Билiк айта бiлу үшiн ² бұрынғы Қасым ханның ² қасқа жолын² , Есiм ханның ² ескi жолын, Әз Тәуке ханның ²Күл төбенiң басында күнде кеңес² құрған ²Жетi жарғысын² бiлмек керек… ондай кiсi аз, яки тiптi жоқ². Заманы тозған, дәстүрi озған дәуiрде кiмге ақыл айтасың, сенiң насихатыңды кiм тыңдайды? Заманның тозуына не нәрсе себеп болды? деген мазасыз сұрақтарға Абай өзi жауап бередi. ²Бiреу-болыс, бiреу — би. Олардың ақыл үйренейiн, насихат тыңдайын деген ойы болса, ол орынға сайланып та жүрмес едi. Олар өздерi де аздық кiсiмiз, өзiмiз бiреуге үлгi берiп, ақыл айта-мыз деп сайланды. Өздерi түзелiп жеткен, ендi елдi түзерлiгiнен қалған. Ол не қылып тыңдасын және тыңдайын десе қолы тие ме? Басында өзiндiк жұмысы бар: ұлығымызға жазалы болып қаламыз ба, яки елдегi бұзақыларымызды бүлiндiрiп аламыз ба, яки халқымызды бүлдiрiп аламыз ба, яки өзiмiз шығындап, шығынымызды толтыра алмай қаламыз ба? — деген ебiне қарай бiреудi жетiлтейiн, бiреудi құтылтайын деген бейнетiнiң бәрi басында, қолы тимейдi² . Елдi басқаруға сайланғандар басқаның ақылын қажет етпей, өздерiнiң ғана бас пайдасын ойласа ² балық басынан шiридiнiң² растығына Абай күмән келтiрмейдi. Арын сатқан билер мен болыстардан түңiлген Абай ² бақпен асқан патшадан, мимен асқан қара артық, сақалын сатқан кәрiден еңбегiн сатқан бала артық² деп ой қорытады. Абай шығармаларында әр топтың өкiлдерi, олардың әрқилы мiнездерi мен қасиеттерi үнемi бой көрсетiп отырады. Олардың жаман қасиеттерiн ашып көрсеткен ақын, оның себебiн түсiн-дiредi. Жиырма екiншi қара сөзiнде ол ² Байды қадiрлеймiн десең бай жоқ. Бай болса өз басының, өз малының еркi өзiнде жоқ. Мырзаларды қадiрлейiн десең, осы күнде анық мырза елде жоқ, мал бергiш мырза иттен көп. Бiреу бiр пайдама келтiрем деп мырза болып жүр. Мықтыны сыйлайын десең, жаманшылыққа елдiң бәрi мықты, жақсылыққа мықты кiсi елде жоқ. Естi кiсiнi тауып құрметтейiн десең әдiлет, ұят, нысапқа естi кiсi елде жоқ. Қулық, сұмдық, арамдық, амалға елдiң бәрi естi². Әр топтың iшiнен қадiрлiсiн таба алмаған Абай, оның себебiн заманның өзгеруiнен iздейдi. Осыдан келiп ол ² көпте ақыл жоқ² ,— дейдi. Абайға дейiнгi ғұламалар мен ойшылдардың көпшiлiгi де көптiң билiгiн дұрыс көрмедi. Өйткенi, көптiң билiгiнде дау-дамай мен қызыл сөз және бас араздық қоса жү-редi. Көпке ақыл айту да қиын. ² Көп қорқытады, терең батыра-ды² . Абай көп дегендi бүтiндей бiр халықты меңзеп отырған жоқ. Ол жетексiз кеткен, билiкке көнбеген айғай-шудың тобы-рын айтып отыр. Ретiн тапса көптi де ақылға, жөнге келтiруге болады. ² Сократқа у iшкiзген, Жанна д,Аркты отқа өртеген, Ғайсаны дарға асқан, пайғамбарымызды түйенiң жемтiгiне көмген кiм? Ол-көп, ендеше, көпте ақыл жоқ² . Ебiн тап та, жөнге сал² ,- дейдi ұлы Абай. Оның пiкiрi бойынша ақылсыз тобыр — өзiнiң ақылынан айрылып, басқаның жетегiне ерген-дер, ерте ме, кеш пе олар өз қателiктерiн ұғынады. Абай оларды ² Көп шуылдақ не табар, билемесе бiр кемел²,— деп сипаттайды. Абай өзi өмiр сүрген орта мен заман ызғарынан шырқы бұзылған халықтың бет-бейнесiн көрсетумен бiрге, оның себептерiн де ашады. Абай ² адам деген ұғымды кең де, терең түсiндi. Оның түсiнi-гiнше адам — ақылдылық пен имандылықтың, еңбек сүйгiштiк пен адалдықтың, әдiлдiк пен бiлiмдiлiктiң жиынтығы. Абайдың айтуынша, ² күллi адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар, содан қашпақ керек. Әуелi — надандық, екiншi — ерiншектiк, үшiншiсi — зұлымдық деп бiлесiң. Надандық — бiлiм-ғылым-ның жоқтығы, дүниеден ешнәрсенi оларсыз бiлiп болмайды. Бiлiмсiздiк — хайуандық болады. Ерiншектiк — күллi дүниедегi өнердiң дұшпаны. Талапсыздық, жiгерсiздiк, ұятсыздық, кедей-лiк — бәрi осыдан шығады. Зұлымдық — адам баласының дұш-паны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлiнедi² . Адам бойындағы жаман қасиеттердi саралаған Абай адамгершiлiктi, әдiлеттiлiктi ең негiзгi моральдық принцип ретiнде ұсынады. Адамгершiлiк пен әдiлдiк болмаған жерде өкiнiш пен мұқ-таждық жүредi, олар адамды бақытқа жеткiзе алмайды деп ой түйедi дана ақын. Адам өмiрiнiң мағыналы да, саналы болуы, алдына қойған мақсатына жету жолдары да өз заманы мен заман талабына сәйкес болу керек деп түйген Абай: Дiн туралы Абай екi түрлi көзқараста болды. Ол құдайды және ислам дiнiн жоққа шығармайды. Отыз төртiншi, отыз бесiншi, отыз алтыншы және отыз сегiзiншi қара сөздерiнде Абай құдай жаратқан әлем мен ислам дiнiнiң қағидаларын, оның қазақ даласындағы көрiнiстерiн айтумен бiрге дiндi тарату-шылар мен уағыздаушылардың кейбiр жағымсыз әрекеттерiн сынға алады. Адам бойындағы жаман қасиеттердi ислам заңда-рымен дәлелдейдi. Абайдың дiни түсiнiгiнше ² дүние бiр қалыпты тұрмайды, әрбiр мақұлыққа құдай тағала бiрқалыпты тұрмаққа берген жоқ. Құдай тағала дүниенi кәмәлатты шеберлiкпен жаратқан, һәм адам баласын өссiн-өнсiн деп жаратқан². Абайдың дiн туралы пiкiрiне сүйенсек, ойшыл ақын дiннiң таусылмас рухани-тәрбиелiк маңызын жақсы түсiнген және көпшiлiктi мұсылмандықтың ақиқат жолына түсуге шақырған. Абай үшiн ең жоғары абсолюттi шындық — құдайды сүю. Абай-ша айтқанда адам алланы сүюмен ғана нағыз адам бола алады. Дүние туралы көзқарасында Абай деизмге жақын келедi, оның дәлелi ретiнде ақын сыртқы дүниенiң санадан тыс өмiр сүретiндiгiн қуаттады. Абайдың түсiнiгiнше, дене өлгенiмен оның жаны, рухы, ар-тына қалдырған мұрасы өлмейдi. Мұндағы Абайдың ² мен² деп айтып отырғаны — жаны, ² менiкi² — тәнi. Дүниенi жаратушы құдай деп таныған Абай идеалист-философ ретiнде көрiнедi. Бiрақ Абайдың өлмес жан, мәңгiлiк және шексiздiк туралы ұғымдары таза дiни мағынада емес. Абай әрекет етудi, еңбек етудi, талап қылуды алдыңғы орынға қояды. ² Құдай тағала сенi менен бiрдей жаратып па? Демек,— құдай тағалаға жала жауып, өзiн құтқармақ болғандығы. Бұл — ойсыз, өнерсiз, надан адамның iсi. Оған құдай тағала көрме, есiтпе, естiген-көргенiңдi ескерме, есiңде сақтама деп пе? Ойын-күлкiмен, iшпей-жемей, ұйықтамақпен, мақтанмен әуре бол да, iшiңдегi қазынаңды жоғалтып алып, хайуан бол деген жоқ² ,— деп жазды ұлы ақын. Құдай берген несiбенi құнттай бiлу, оны көбейту және еселеу адамның өз қолында. Абайша айтсақ, ² тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам баласын² , ² Еңбек етсең ерiнбей, тояды қарның тiленбей² . Дана ақынның қоғам, замана, адам болмысы, оның қасиеттерi еңбек және жұртшылық туралы айтқан ұлағатты сөздерi мен өсиетi кейiнгi ұрпаққа қалдырған аса зор рухани мұрасы. Қорыта айтқанда, зар заман өкiлдерi дәстүршiлдiкке бой ұр-са, XIX ғасырдағы қазақ ағартушылығы (Шоқан, Абай, Ыбырай) батысшыл бағдар ұстанды. Өз халқының төл мәдениетiн заман ағымына бейiмдеп жалпы адамзаттық мәдениетке тең етiп қосу уақыттың талабы едi. Модернизация мiндетiн атқаруға тырысқан қазақтың реформашыл либерал-демократтық сипаттағы келесi тобының (Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Ақ-баев, М. Шоқай) жанкештi әрекетi большевиктердiң билiк басына келуi нәтижесiнде тоқтатылды. Көшпелi тұрмыс салты келмеске кетiп, бұлдыр сағымға айналған қазақ мәдениетi кешегi өткен ғасырдың (ХХ ғ.) соңғы онжылдығында кеңестiк идеологиялық схемалар мен рухани қондырғылардан бас тарта отырып, тәуелсiздiк табалдырығына табан тiредi. Алтын заман (XIV—XV ғ.ғ), қилы заман (XV—XVIII ғ.ғ) және зар заманды бастан өткiзген халық еркiндiктiң самал лебiмен қатар, нарық-тық құндылықтар мен батыстық болмысқа тән индустриалдық ауаны да жұтуға мәжбүр болып отыр.

14-тақырып.Маркстiк-лениндiк саяси-құқықтық идеология

14.1. Мемлекет және құқық туралы маркстiк ойдың теория-лық бастаулары және қоғам дамуы туралы iлiмi.

14.2. Мемлекет және құқық туралы маркстiк-лениндiк iлiм-нiң таптық сипаты.

14.1. К. Маркс пен Ф. Энгельстiң дүниеге коммунистiк көзқарас-тары принциптерiн баяндаған ² Европаны елес кезiп жүр, бұл — коммунизм елесi² деп басталатын атақты ² Ком-мунистiк партияның манифесi² ұзақ жылдар бойы марксизмнiң жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес бағдарламасы ретiнде дәрiптелiп келдi. Социалистiк жүйе елдерiнде дүниедегi бiрден-бiр дұрыс, әдiлеттi iлiм ретiнде насихатталған маркстiк iлiм дүние мен қоғамның даму заңдары туралы жаңа — коммунистiк көзқарастың негiзiн қалады. Маркстiк iлiм саяси ғылымдағы бос кеңiстiкте пайда болған жоқ. Бұл iлiмнiң алғы шарттары тарихи дамудың оған дейiнгi сатыларында қалыптасқан болатын. Марксизмнiң пайда болуының алғы шарттары XIX ға-сырдың ортасына қарай пiсiп жетiлдi. Немiстiң классикалық философиясы, ағылшынның саяси экономиясы мен француздың утопиялық социализмi марксизмнiң теориялық негiздерiн құр-ды. Марксизмнiң пайда болуы мен оның қайнар көздерi туралы В. И. Лениннiң ² Марксизмнiң үш қайнар көзi және құрамдас үш бөлiмi² атты еңбегiнде жан-жақты баяндалған. XVIII ғасырдың соңы мен ХIХ ғасырдың басы Батыс Ев-ропада бұрын болмаған әлеуметтiк қозғалыстарға толы болды. Ескi феодалдық тәртiптердiң күнi өтiп, абсолюттiк билiктердiң тақтары шайқалып, құлап жатты. Қанаудың ауыртпалығынан азап пен қайыршылық көрген, адам құқықтары шектелген ха-лық бұқарасы жарқын болашақ туралы армандады. Миллиондаған халық бұқарасы қанауға, сол кездегi тәртiпке қарсы күреске көтерiлiп артықшылықтар мен жеңiлдiктерге ие болған таптарға өз күшiн көрсеттi. Мұның бастамасын ұлы француз революциясы салып бердi. Революцияға дейiн-ақ ұлы ағартушылар Вольтер, Дидро, Монтескье, Мелье, Руссо, Гольбах, Гельвеций және тағы басқа-лар адамның ақыл-ойын тұмшалаған дiн мен феодалдық тәртiп-тердi сынады. Олардың ² ақыл-ойдың талаптарына сәйкес² қоғам-ды өзгерту туралы идеялары, ерiктi болып туатын, бiрақ ² тәртiп пен жағдайлар құл жасайтын² адам туралы iлiмдерi елдiң қоғам-дық пiкiрiн феодалдық монархияны күрес арқылы құлату қажет-тiгiне, бостандық, теңдiк, әдiлдiк мұраттарының салтанат құруы жолындағы күреске әзiрледi. XIX ғасырдың алғашқы отыз жылында Францияның саяси және рухани өмiрiнде жаңа өрлеу байқалды. Француз ұлы соци-алист-утопистерi Сен-Симон мен Шарль Фурье капиталистiк құрылысты аяусыз сынап, игiлiктi қоғамның жоспарларын жаса-ды. Олар қоғамды қанауға және жеке адамның пайдасына емес, ортақ мүддеге негiзделген әдiлеттi қоғамдық құрылыс негiзiнде қайта құру жоспарын ұсынды. Сол дәуiрдiң тарихшылары О. Тьерри, О. Мине, Ф. Гизо және т.б. қоғам дамуын жаңаша ұғуға түйiн iздеп, тап күресiне назар аударды. Француз буржуазиялық революциясына немiстiң класси-калық философиясы үн қосты. Канттың, Фихтенiң, Шеллинг пен Гегельдiң есiмдерiмен мәлiм болған бұл философия өрлеп келе жатқан жас буржуазияның философиясы болды. Гегель даму туралы философиялық iлiмдi — диалектиканы ашты. Фей-ербах жаратылысты өз-өзiмен түсiндiруге болатындығын дәлел-дедi. Гегельдiң диалектикасы, оның дүниенi даму, қозғалыс, қарама-қарсы негiздердiң күресi үстiнде түсiнуге ұмтылуы басқа ойшылдарға да зор әсер еттi. Маркс Гегельдi бiртұтас фило-софиялық жүйе арқылы барлық ғалам, барлық ғылым мен өнер дамуын көрсетуге бекем бел байлаған ² алып ойшыл² деп таныды. Ағылшын экономистерi А. Смит пен Д. Рикардо қоғамның бүкiл байлығының негiзгi көзi еңбек болып табылатынын көр-сеттi және буржуазиялық саяси экономияның жасалуын әзiрледi. Олар азаматтық қоғамды адамдардың материалдық қажеттiлiктер әлемi түрiнде түсiндi, мұндағы материалдық игiлiктердi тұтыну мен бөлудегi өндiру мен айырбастағы қатынастарды көрдi. Маркс пен Энгельс өздерiнен бұрынғы ойшылдардың идея-лық мұраларын қайтадан өңдеп, пролетариаттың мүдделерiн бiлдiретiн жаңа iлiм жасады. Маркстiң мемлекет және қоғам ту-ралы iлiмiндегi басты идея ² коммунизм мұраттары жолындағы күрес² және бұл мұраттарды жүзеге асыруға қабiлеттi ² материал-дық күш² жұмысшы табының жетекшiлiк ролiн ² табуы² едi. Гегельдiң құқық философиясының сыны жөнiнде ² Кiрiспе² деген мақаласында Маркс ² Адамды азат ету құлдық атаулыны жоймайынша мүмкiн емес, ал пролетариат нағыз құқықсыз жә-не езiлген жағдайда тұрған таптың нақ өзi. Пролетариат қоғам-ның барлық топтарын азат етпейiнше, өзiн азат ете алмайды² деп тұжырымдады. Маркстiк iлiм бойынша адамзат қоғамының өмiр сүруiнiң шарты — материалдық игiлiктердi үнемi өндiрiп отыру болып та-былады. Маркстiң айтуынша қоғам дамуы өндiрiстiк қатынастар мен өндiргiш күштердiң дамуының сипаты мен деңгейiне сәйкес келуiне байланысты болмақ. Бұл мәселе бойынша ол былай деп жазды: ² өз өмiрiндегi қоғамдық өндiрiсте адамдар өз дегендерiне қарамайтын, белгiлi бiр қажеттi қатынастарда — өндiрiстiк қа-тынастарда болады, бұл қатынастар олардың материалдық өндiр-гiш күштерi дамуының белгiлi бiр сатысына сай келедi. Осы өн-дiрiстiк қатынастардың жиынтығы қоғамның экономикалық құрылымы, реалдық базисi болып табылады, осыған келiп заң-дық және саяси қондырма орнайды және бұған қоғамдық сана-ның белгiлi бiр формалары сай келедi². Материалдық өмiрдiң өндiрiс әдiсi жалпы өмiрдегi әлеумет-тiк, саяси және рухани процестердi туғызады. Осылардың барлы-ғынан келiп, адамдардың материалдық тiршiлiгi, олардың қоғам-дық болмысы қалыптасады. Ал адамдардың материалдық игiлiк-тер өндiру жөнiндегi еңбек ету әрекетi қоғамдық болмыстың негiзгi мазмұны болып табылады. Марксше айтқанда ² адам-дардың санасы олардың болмысын билемейдi, қайта керiсiнше, олардың қоғамдық болмысы олардың санасын билейдi². Өндiргiш күштер — өндiрiс әдiсiнiң неғұрлым өзгермейтiн жағы. Оның әрдайым өзгерiске ұшырауы өндiрiстiк қатынас-тардың артта қалуына әкелiп соғады. Мұның өзi өндiрiстiк қаты-настардың заңдық жағынан алғандағы бейнесi болып табылатын меншiктi қатынастарға қайшы келедi. ² Өндiргiш күштердiң даму формалары болған бұл қатынастар ендi олардың бұғауына айналады. Сол кезде барып әлеуметтiк революция заманы бас-талады. Экономикалық негiздiң өзгеруiмен бiрге азды-көптi қыс-қа уақыт iшiнде бүкiл зор қондырмада төңкерiс жасалады². Өндiрiстiк қатынастардың өндiргiш күштердiң сипаты мен деңгейiне сәйкес келу заңы, Маркстiң айтуынша, тарихи прог-рестiң итермелеушi күшi болып табылады. Оның негiзiнде өндi-рiстiң ескi әдiсi жаңа әдiспен ауыстырылады. Марксизм өндi-рiстiң белгiлi бiр әдiске негiзделген өзiнiң базисi мен қондыр-масы бар тарихи дамудың заңды сатысын қоғамдық-экономика-лық формация дедi және бес қоғамдық-экономикалық форма-цияны (алғашқы қауымдық, құл иеленушiлiк, феодалдық, капи-талистiк және комммунистiк) атап көрсеттi. Қоғам дамуы мен формациялардың алмасуы туралы Маркс былай деп жазды: ² Бiрде-бiр қоғамдық формация өркендеу үшiн өзi өрiс ашып беретiн өндiргiш күштердiң бәрi кемелiне кел-местен бұрын жойылмайды, ол жаңа, неғұрлым жоғары өндi-рiстiк қатынастар ескi қоғамның өз iшiнде өмiр сүруiне мате-риалдық жағдайлар пiсiп жетiлместен бұрын ешқашанда пайда болмайды. Сондықтан да адамзат өзiнiң алдына әрқашан тек өзi шеше алатын мiндеттердi ғана қояды, өйткенi анықтап қара-ғанда, әрқашан да оны шешуге қажеттi материалдық жағдайлар болып отырған кезде ғана, ең болмағанда, болып келе жатқан кезде ғана туады. Жалпы алғанда, азиялық, ежелгi замандық, феодалдық және қазiргi буржуазиялық өндiрiс әдiстерiн эконо-микалық қоғамдық формацияның прогресшiл замандары деп айтуға болады. Буржуазиялық өндiрiстiк қатынастар — қоғамдық өндiрiс процесiнiң соңғы антагонистiк формасы. Антагонистiк болғанда жеке антагонизм мағынасында емес, жеке адамдардың өмiрiнiң қоғамдық жағдайларынан өсiп шығатын антагонизм мағынасында. Бiрақ буржуазиялық қоғамның қойнауында дами-тын өндiргiш күштер, сонымен бiрге бұл антагонизмдi шешу үшiн материалдық жағдайлар жасайтын антагонистiк формасы. Сондықтан да адамзат қоғамының алғы тарихы буржуазиялық қоғамдық формациямен аяқталады². Маркс пен Энгельс қоғамдық-экономикалық формациялар-дың алмасуына сол қоғамдағы әртүрлi топтар мен күштердiң қалай қарайтындығын және олардың белсендi әрекеттерiн де атап көрсеттi. Олар ² осы күнге дейiн өмiр сүрген барлық қоғам-дар тарихы таптар күресiнiң тарихы болғандығын² ерекше атай отырып, ² бұл күрес әрқашан да бүкiл қоғам құрылысын револю-циялық жолмен қайта құрумен немесе күресушi таптардың жал-пы жойылуымен тынып отырды² деп жазды. Бүкiл қоғам тарихын бiр-бiрiне жау екi тапқа бөлiп қараған олар ² буржуазиялық қоғам таптық қайшылықтарды жойған жоқ. Ол тек ескiлерiнiң орнына жаңа таптарды, езудiң жаңа жағдай-ларын, күрестiң жаңа формаларын туғызды² деп түсiндiруге ты-рысты. Олар сонымен бiрге жұмысшы табының тарихи ролiн жо-ғары бағалады және пролетариатты алдағы революцияда жетекшi рольге ие болатын күш деп бiлдi. Олардың ойынша, барлық қа-наушы формациялардағы, яғни, бұған дейiнгi кезеңдегi тарихтың қозғаушы күшi — таптар күресi болып табылады. Таптар кү-ресiнiң соңғы шешушi кезеңi буржуазия мен пролетариат ара-сындағы ымыраға келмейтiн саяси күрес болып табылады деп түсiнген олар ² пролетариат бұл революцияда өздерiнiң бұғаула-рынан басқа ештеңе де жоғалтпайды, керiсiнше олар бүкiл дүни-еге ие болады² деп түсiндiрдi. Қоғамдық таптарға В. И. Ленин былай деп анықтама бердi: ²Таптар деп адамдардың үлкен топтары, қоғамдық өндiрiстiң тарихи белгiлi бiр жүйесiнде олардың алатын орнына қарай, өндiрiс құрал-жабдықтарына олардың (көбiнесе заңмен бекiтi-лiп, қалыптасқан) қатынасына қарай, еңбектi қоғамдық жолмен ұйымдастырудағы олардың рөлiне қарай, ал олай болса, қоғам-дық байлықтан олардың алып отырған үлесiнiң мөлшерiне және ол үлестi алу әдiстерiне қарай айырылатын топтары аталады². Коммунистiк қоғамда жетекшi тапқа айналған пролетариат қана басқа таптарды да азат етедi. Өйткенi, ² буржуазияға қарсы тұрған барлық таптардың iшiнде тек пролетариат қана шын мәнiсiндегi революцияшыл тап болып табылады. Өзге таптардың бәрi iрi өнеркәсiп дамыған сайын азып, құри бередi, ал проле-тариат — осы өнеркәсiптiң өз жемiсi² . Бiрақ пролетариат та мәң-гi тап болып қала бермейдi. ² Егер пролетариат буржуазияға қар-сы күресте қалай тап болып бiрiксе, егер ол революция арқылы өзiн үстем тапқа айналдырса және үстем тап ретiнде ескi өндiрiстiк қатынастарды күшпен жойса, онда ол осы өндiрiстiк қатынастармен бiрге тап қарама-қарсылықтарының болу жағдай-ларын жояды, жалпы тап атаулыны жояды, сөйтiп өзiнiң тап ретiндегi үстемдiгiн де жояды. Таптары және таптық қарама-қар-сылықтары бар ескi буржуазиялық қоғамның орнына әрбiр адамның еркiн дамуы барлық жұрттың еркiн дамуының шарты болып табылатын ассоциация орнайды². Маркс таптық айырмашылықтар жойылатын және жеке меншiк болмайтын коммунистiк қоғамның төменгi және жоғары фазасының (сатысының) арасындағы айырмашылықтары туралы да айтты. Оның ойынша, коммунизмнiң бiрiншi фазасы — соци-ализм-әдiлдiк пен теңдiктi толық орната алмайды, байлық жө-нiндегi айырмашылықтар сақталып қалады, бiрақ адамды адам-ның қанауына жол берiлмейдi, оған мүмкiндiк те болмайды. Өйткенi, өндiрiс құрал-жабдықтарын, фабрикаларды, машина-ларды, жердi және басқа сол сияқтыларды жеке меншiк етiп ба-сып алуға болмайды. Сонымен, ² коммунистiк қоғамның бiрiншi фазасында² ² буржуазиялық құқық² толық емес, тек жарым-жар-тылай ғана, яғни, тек қана экономикалық төңкерiстiң алатын орнына қарай, яғни, өндiрiс құрал-жабдықтарына иелiгiне қарай жойылады. Коммунистiк қоғамның жоғары фазасында ғана толық әдiл-дiк пен теңдiк үстемдiк құрып ² әркiмнен қабiлетiне қарай, әр-кiмге керегiне қарай² принципi орнайды. Бұл кезде мемлекеттiң де қажетi болмайды. Лениннiң сөзiмен айтқанда ² қоғам тұрмы-сының негiзгi ережелерiн орындауға адамдар соншалық дағды-ланған, олардың еңбегiнiң өнiмдiлiгi соншалық өскен, олар өз қабiлеттерiне қарай ерiктi еңбек ететiн болған кезде мемлекет толық құриды².