Есім хан.(1598-1628жж.)

Date: 2015-10-07; view: 1011.

Есім хан астанасы-Түркістан қаласы.

-Барлық қалалары мен қоса Түркістан аумағы Қазақ хандығына қосылды.

-осы кезден бастап Ташкент қаласы 200 жылдай қазақтардың иілігінде болды.

-оңтүстік Қазақстандағы отырықшы –егіншілік аймақтар Қазақ хандығының жері болып есептелді.

-Бұхар ханымен бітімге келіп, Орта Азия қалаларымен бейбіт экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды.

-қазақ хандығын бір орталыққа бағындыруды басты мақсат етті.1628 жылы –Есім хан қайтыс болып, Ахмет Йасауи кесенесіне жерленді.

27. Этноаймақтық бірлестіктер – жүздердің пайда болуы, олардың территориясы мен этникалық құрамы.

Этносаяси қауымдастық – белгілі бір тарихи аймақта құрылған хандықтың тұрғындары. Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасының құрылуы мен нығаюы қазақ тайпаларының біругуіне әкелді. Этникалық құрамы 92 тайпадан тұрған.

Ұлы жүз. Аумағы Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан. Рулары – үйсін, дулат, албан, суан, жалайыр, шапырашты, қаңлы.

Орта жүз. Аумағы. Орталық және солтүстік –Щығыс Қазақстан. Рулар – қыпшақ, арғын, найман, керей, қоңырат.

Кіші жүз. Аумағы. –Батыс Қазақстан. Рулары – алшын, адай, төртқара, жағалбайлы, табын, тама, бай бақты, қаракесек.

28. ХVІ-ХVIII ғасырдың бас кезіндегі қазақ халқының шаруашылығы.

Көшпелі мал шаруашылығы, жартылай көшпелі мал шаруашылығы . түрлері –қой, жылқы, түйе. Маусымды жайылым 4 кезеңге бөлінді.

Қыстауда 6 ай бойы бір жерде отырған. Көктеу, күздеу, жайлау 2 ай тұрақтанған.Қазақ хандығының Орта Азия, Шығыс Түркістан, Орыс мемлекеттерімен сауда қатынасы дамыған. Ұсақ ақша саудасы қалпына келтіріліп, күміс жалатылған мыс айналым болды.

29. Жоңғар шапқыншылығы қарсаңындағы Қазақстанның ішкі саяси жағдайы. Жоңғар шапқыншылығының басталуы.

Қазақ хандығында жүздер арасындағы тұрақты саяси және экономикалық байланыстардың болмауы, қазақ феодалдардың өзара тартысы көрші мемлекеттердің шабуылдауына жол ашты. Қазақ жеріне әсіресе қауіп төндіргені –жоңғар мемлекеті. Мақсаты – қазақ елін тәуелсіздігін жойып, өзіне бағындыру. Қазақ жерін иемдену.

30. “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама”. Қазақ халқының жоңғарларға қарсы тәуелсіздік жолындағы күресі.

1723-1727 жылдар –Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама, ақ мешін апаты.

Жоңғар қысымымен қазақ ауылдары туған жерлерін тастап, іргелес аудандарға үдере көшті. Қазақтардың Орта Азия хандықтары мен Еділ қалмақтарының иелігіне жақындауы көршілес мемлекеттермен қатынасты салқындатты. Жайық бойындағы қазақтар, оңтүстікте қарақалпақтар, өзбектер әлсіреген ауылдарға шабуылдап, жағдайды ауырлата түсті. Қатты ойрандалған жер – Жетісу. Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Есет, Саурық, Малайсары, Баян, Жәнібек, Райымбек, Наурызбай, Қарасай батырлар.

31. ХVI-ХVIII ғғ. бас кезіндегі қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы.

Көшпелі мал шаруашылығы, жартылай көшпелі мал шаруашылығы . түрлері –қой, жылқы, түйе. Маусымды жайылым 4 кезеңге бөлінді.

Қыстауда 6 ай бойы бір жерде отырған. Көктеу, күздеу, жайлау 2 ай тұрақтанған.Қазақ хандығының Орта Азия, Шығыс Түркістан, Орыс мемлекеттерімен сауда қатынасы дамыған. Ұсақ ақша саудасы қалпына келтіріліп, күміс жалатылған мыс айналым болды.

32. “Жеті-жарғы” – ХУІІ ғасырдағы қазақтардың құқықтық ескерткіші.

“Жеті жарғы" - әлеуметтік-зкономикалық және құқылық энциклопедия. Алайда, бізге жеткені "Жеті жарғының" жұрнақтары сиякты. Сонда да біздің қазіргі колымыздағы "Жеті жарғы'" — хан заманындағы экономикалык ой-пікірдің, көзқарастардың нақты көрінісі. Өйткені мұнда қоғамдағы адамдардың қарым-қатынастарындағы, .мінез-құлықтағы кемшіліктерді, құқық бұзғандарды экономикалық жазалау тәсілдері түзілген, ал олардың көбін осы күндері де пайдалануға болады. Казақтын, өткен тарихында түрме деген институт болмаған сияқты, зындандарда тұткын батырлар үсталды.

Қылмыс жасағаны үшін экономикалык жазаның көлемі былай белгіленген:

- қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын телеу (ер адамға — 1000 қой, әйел адамға — 500 қой.);

ұрлық, қарақшылық, зорлық, зомбылық жасаған адам өлім
жазасына кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады;

денеге зақым келтірсе құн төлейді (басбармак үшін —100қой, шынашақ - 20 кой.); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артык; егер әйелі ерін өлтірсе, өлім жазасына кесіледі; егер ағайындары кешірім жасаса құн төлейді.

50. Қазақстанға орыс шаруаларының қоныс аударылуы жане оның салдрлары (ХІХСОҢЫ-ХХ басы).Ресейдегі басыбайлық құқықты жоюмен байланысты патша өкіметі Қазақстанға қоныс аудару саясатын жандандыра түсті. ХІХ Ғ 60-ж әйел-еркегі бар 81247 адам Жайық казак-орыс тары құнарлы жерге ие болды. Ресейде басыбайлық құқықтың жойылуы жане әлеуметтік әкімшілік жөніндегі реформалармәселелері толық шешілген жоқ. Ресейдің орталық аудандарында шаруалар толқулары тоқтамады. Осындай жағдайда патша өкіметі шаруалардың назарын революциялық қозғалыстан аудару үшін бірқатар шаралар қолданды. Сібірді, Қзақстанның солтүстік, оңтүстік, батыс, орталық және оңт.шығыс аудандарын отарлау арқылы патша өкіметі Орталық Ресейден шаруаларды қоныс аудартып, жаңа жерлерде солар арқылы өзіне тірек жасамақ болды. Әскери-әкімшілік отарлау саясаты Ресейден шаруалардың қазақ жеріне ағылып келуіне жол ашты. Қоныс аударушылар Ресейдің Еуропалық ауданынан ғана емес, сондай-ақ басқа облыстардан да келді. Нәтижесінде Қазақстан жерін қоныстандыру күшейе түсті. Патша өкіметі отарлау саясаты кезінде Қазақс-ң кең даласындағы байлықты өзінің шикізат қоймасына, елді өндіріс тауарларын сататын сауда аймағына айналдырды. Күйзеліске ұшыраған қазақ кедейлерінің едәуір бөлігі орыс кулактарына, казактарға және ауқатты шаруаларға жалданып жұмыс істеуге мәжбүр болды.

51.Қазақстанға капиталистік қатынастарлдың енуі:ХІХ Ғ2 жартысчында Ресейдің капиталистік өнеркәсібі мен Қазақстандағы ауылшаруашылық өндірісі арасындағы қатынас күшейді. Ресей капиталистері Қазақстанда өнеркәсіп өндірісін ұйымдастырып, мұнда өздерінің қаржылары әкеле бастады. ХІХ ғ 70 ж ішкі Ресейден Қазақстанға теміржол тартыла бастады. Сонымен, капиталистік қатынастың қазақ даласына енуі өлкеде негізінен мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі және жартылай көшпелі халықтын патриархалдық-феодалдық қатынастарының ыдырау процесін жеделдетті. Қазақс-ң өндіріс орнындағы жұмысшы табы көп ұлтты болды. Орыс жұмыскерлері Қазақстан кәсіпорындарындағы басқа ұлттардың өкілдерінің соның ішінде қазақ жұмысшыларының өздерінің ерік құқықтарын қорғау жолында ықпал жасады. Қазақстанда жұмысшлардың бас көтерулері 80-90 ж кеңінен өрістеді.

52. 1905-1907 жж. 1-орыс революциясы және оның Қазақстанға әсері.1 орыс революциясы кезінде патшалық тәртіпке қарсы күрескен ұлттық аймақтардың езілген халықтары да көтерілді. Қазақстан еңбекшілерінің 1905-1907 ж ереуілдері орыс халқының революциялық күресімен тығыз байланыста еді. 1905-1907 ж болған револю-қ қозғалыстармен байланысты Қазақстанда жұмысшылардың кәсіподақ ұйымдары бой көтерді. Жалпы Қ азақстан б-ша 1 орыс революциясы жылдарында теміржолшыларды қоспағанда, жұмысшылар мен қызметкер-ң жалпы санының шамамен 3,5 пайызын біріктірді. Патша өкіметі халықты революциялық қозғалыстан бөліп шығару үшін, олардың өкілдері қатысатын Мемлекеттік Дума шақыру жөнінде өзінің шешімін қабылдады. Қазақ еңбекші бұқарасының 1905-1907 ж ұлт азаттық қозғалысы көп жағдайда ұйымдаспаған түрде өтті. Дегенмен жергілікті өкімет пен қарулы қақтығысқа дейін барған қазақ кедейлерінің жекелеген толқулары еңбекшілердің патша өкіметіне, сондай ақ жергілікті қанаушыларға қарыс күресте саяси тәрбие мектебіне айналды. Сол мектептің тәжірибесін кейін олпр ұлттық және әлеуметтік азаттық алу жолындағы күресте пайдаланды.

53. Қазақ ұлттық зиялыларының қалыптасуы және оның мәдениет пен қоғамдық ойды дамытудағы рөлі (ХХ ғ. бас кезі).ХХ ғ басныда көптеген қазақ зиялылары Орыс географ-қ қоғамы жергілікті бөлімшелерінің жұмысына белмене араласты. М: Шәкәрім Қ Семей бөлімшесіне матер-қ қолдау жасап , оның мүшесі болды. Сонымен қатар Семей бөлімшесінде Ж.Ақбаев пен Ә.Бөкейхановтың еңбектері басылып шықты. ХХ ғ басында қазақ халқының ұлт азаттық қозғалысының өрістеуімен байланысты ресми еиес қазақ мерзімді баспасөзінің қалыптасуы орын алды. 1911 ж Тройцкіде 1 қазақ журналы «Айқап» газеті жарық көрді. Ұйым-шысы Мұхамеджан Сералин болды. ХХ ғ алғашқы ширегінде Қаз-тан қоғамы өмірінің барлық жақтарын қамтып жазуда апталық басылым Қазақ газет і шықты. Ол газеттің редакторы Ахмет Б.болды. Қазақ музыкасын дамытуға үлкен үлес қосқанҚұрманғазы, Дәулеткерей, Дина, Тәттімбет, Ықылас атақты әншілер Әсет, Ақан сері, Біржан сал болды. Олардан қалған мол мұра бүгінгі таңда қазақ халқының иелігіне айналып отыр. Қазақтың жазба әдебиетінің негізін қалаушы Абай Қ АРТЫНДА ТАЛАЙ ӨЛЕҢЛЕР, ДАСТАНДАР, ҚАРА СӨЗДЕР БЕН ЖАЗЫЛҒАН МОЛ МҰРАСЫН ҚАЛДЫРДЫ.

54.Қазақстан І-ші дүниежүзілік соғыс жылдарында (1914-1918 жж.

1914 Ж Ресей Дүниежүзілік соғысқа тартылды. Бұл 1 д/ж империалистік соғыс барлық халықтарға, соның ішінде Қазақстанға да аса ауыр зардаптарын тигізді. Ол патша чиновниктері мен жергілікті әкімдердің және байлардың зорлық-зомбылығымен озбырлығынан күшейтті. Жергілікті халықтан алынатын салық 3-4 есеге көбейді. Д/Ж империалистік соғыс елде өнеркәсіптің қирауына, ауыл шаруашылығының тоқырауына, халық арсындағы аштыққа алып келді. Бір ғана Жетісу облысы б-ша 1914 ж қарай 20миллион 703 мыңнан астам десятина жер тартылып алды. 1915 ж маусымда Екібастұз, Байқоңыр көмір кендеріне, Спасск мыс кен руднигінде, Орынбор Ташкент темір жолында жұмысшы-ң қозғалысы бой көтерді. Қазақ жастарын майдандағы тыл жұмысына алу жөніндегі патшаның 1916 ж 25 маусымдағы жарлығы шыдамын тауысып, олардың отарлау езгісі мен орта ғасырлық қанауға қарсыы көтерілуіне себеп болды. 1916 ж тамыз, шілде айларында көтеріліс бүкіл қазақ даласын қамтады. 1918 ж 5 қаңтарда Бүкілресейлік құрылтай жиналысының күшпен таратылуы Алаш автономиясын құру мүмкіншілігіне де зардабын тигізді. Сөйтіп қазақ елінің ғасырлар бойы мыңдаған асыл азаматтары басын тіккен ьиік армакны –ұлттық мемлекетті қалпына келтіру ісі –Алаш қозғалысы, Алашорда үкіметімен бірге тоталитарлық өктемдік пен империялық зомбылықтың шабуылына көміліп, тарих қойнауында қала берді.

55. 1916 жылғы Торғай өңіріндегі ұлт-азаттық көтеріліс.Көтерілістің ең бір күшті орталығы Торғай облысы еді. Мұнда көтеріліс ең бұқаралық, ең ұзаққа созылған, ең табанды және ұйымдасқан көтеріліс болды. Торғай уезінің қыпшақ руының қазақтары өздерінің заны етіп Нияз бидің немересі Әбдіғапар Жанбосыновты, ал оның әскерінің бас сардарбегі болып Амангелді Иманов тағайындалды. Арғын руының болыстарын Оспан Шолақов басқарды. 1916 ж қазанға қарай Торғай және Ырғыз уездерінде 20-ға тарта көтерілісшілер отряды құрылды. 23 қазанда Амангелді И бастаған 15 мың көтерілісшілер Торғай қаласын қоршап алды. Бірақ ол қаланы ала алмай, қоршау бірннеше күнге созылды. Торғай облысында Амангелдімен бірге көтеріліске басшылық етіп, оның дүниетеанымын қалыптастыруға зор ықпал жасаған большевик Әліби Жанкелдин болды. Қазақстанда 1916 ж көтеріліс қазақ халқының азаттық қозғалысының шежіресіндегі ең бір жарқын белес болып табылады. Көтерілістің негізгі қорғаушы күші ұлттық шаруалардың қалың топтары, сондай ақ жаңадан туындап келе жатқан жұмысшы тобының өкілдері де қатысты. Қазақ халқының 1916 ж ұлт азаттық қозғалысы-Ресей империализмі дағдарысының бір көрінісі еді. Бұл қозғалыс Ресейдегі азаттық күресінің жалпы тасқынына ұласты. Ол империядағы саяси және әлеуметтік дағдарыстың одан әрі асқына түсуіне себепші болды, әскери феодалдық және әскеери отаршылдық басқару жүйесінің іргесін шайқалтты.

56. 1916 ж. Жетісу облысындағы ұлт-азаттық көтеріліс. 1916 ж қазақ халқы көтерілісінің басты аудандарынң бірі-Жетісу еді. Мұнда 1916 ж шілденің алғашқы күндерінде Жаркент-Тараншы болысының Городское селосындағы тыл ұмыстарына жіберілетін жігіттердің тізімдерін жасауға қарсылық көрсетуімен басталды. Сол жылғы 7және 8 шілдеде Верныйдан шамамен 40 шақырымдай Үшқоңыр деген жерде төңіректегі болыстардағы қазақ халқының өкілдері съезге жиналды. Жетіісудағы көтеріліс басшыларының және қазақтың демократияшыл зиялылыарының бірі Тоқаш Бокин болды. Ол халықтар арасындағы үгіт жұмысына басшылық етті, үстем феодал байлар тобының сатқындық рөлін әшкерлеп, патша жарлығын орындамауға шақырды. 1916 ж тамыздың бас кезінде революциялық қызметі үшін ол қамауға алынды. Жетісу облысындағы сондай ақ Қазақстан мен Орта Азияның басқа да облыстарыгндағы көтеріліс паиша әкімшілігін қатты абыржытты. Жазалаушылапмен соңғы ұрыс 1916 ж қыркүйектің аяғында Қапал уезіндегі Быжы өзенінің маңында жүрді. Көтерілісшілердің жасақтары жеңіліске ұшырап, қалғандары тауға кетті. Жетісудағы көтеріліс 1916 ж қазанда басып-жаңшылды. Патша жеңдеттері көтерілісшілерді ғана емес, бейбіт халықты да жазалады. Ондаған қазақ және қырғыз ауылжары қиратылды. Патша әскерлері қудалаған 300 мыңнан астам қазақтар мен қырғыздар туған жерін тастап, Батыс Қытайға өтіп кетуге мәжбүр болды. Көтерілістің басты жетекшісі Бекболатты дарға асп өлтірді.

57. 1917 ж. Ақпан революциясы және оның Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріне ықпалы.1917 ж басында Ресейдің революциялық жаңа толқыны көтерілді. МИмпериалистік соғысты азамат соғысына айналдыру ұраны кеңінен насихатталды. 1917 ж 27 ақпанда Петроградта буржуазиялық деморатиялық революция жеңіске жетті. Патша өкіметі құлатыоып, министрлер мен көрнекті шенеуніктер тұтқынға алынды. Патша өкіметі құлағаннан кейін Қазақстандада қос өкімет орнады. Сонымен қатар Қазақстанда қазақ интеллигенциясы басқарған қазақтардың ұлттық облыстық және уездік комитеттері де ұйымдастырылды. Оларға комиссарлар болып ұлттық интеллигенцияның өкілдері, атап айтқанда Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев, М.Шоқаев тағайындалды. Патша өкіметі құлатылғаннан соң, Қазақстан большевиктері астыртын жағдайдан шықты. Ақпан революциясы жеңгеннен кейін Қазақстан жұмысшы табының елеулі табысы-кәсіпшілер одақтары ұйымдарының құрылуы еді. Олардың қалыптасуына Орынбор-Ташкент теміржолшыларының Құрылтай съезі және Омбы темір жол жұмысшылары мен қызметкерлерінің бірінші съезінің үлкен маңызы болды. Бұл съездердің күн тәртібінде бірқатар маңызды саяси және экономикалық мәселелер қаралды.

58. Алаш” партиясы және оның бағдарламасының жобасы.1917 ж 21-26 шілдеде Орынборда болған «Бүкілқырғыздық» съезде «Алаш» партиясықалыптасып, басшы органдарын саййлады.Оның құрамына Ә.Бөкейханов, Ахмет Б, М.Дулатов, Елдос Омаров, М.Шоқай, М.Тынышбаев. Халел, Досмұхамедов, Жанша Досмұхамедов, Халел Ғаббасов т.б. кірді. Бұл партияның сол жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен 2 съезінде қазақтың автономиясы-Алашорда Үкіметі –Ұлт кеңесі құрылды. «Алаш» партиясының бағдарламасы бекітілді: Ол негізгі 10 бөлімнен тұрды. 1) Ресейдің демок-қ феде-я болып жариялануы 2) Ресей құрамында Қазақ ұлт автономиясын құру 3) Халықтар арасында тең құқықтық орнату 4) дін туралы, дінді мемлекеттен ажыратып шығарту 5) елдегі билік және сот туралы 6) елді қорғау, әскер және халықтық милиция құру, 7) халықтың табысына қарай салық салу 8) жұмысшылар туралы 9) ғылым және білім туралы 10) жер мәселесі. Жаңа құрылған үкіметтің құрамына 15 адам, Халық кеңес төрағасы Әлихан Б бекітілді. Бұл үкіметтің негізгі мақсаты ұлттық бірлікті жаңдандыру болы.

59.Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы және оның мәдени, шаруашылық құрылыстағы алғашқы қадамдары.Қазан революциясынан кейін көп уақыт өтпей ақ елде азамат соғысы мен шетел басқыншылығының жорығы басталды. Бұл тұста Қазақстанда Кеңес өкіметі орнап болған жоқ еді. Биліктің Кеңестердің қолына өтуі мұнда кейінірек жүзеге асты. Оның бір себеі мұнда саналы, жақсы ұйымдасқан саны мол жұмысшы табы болған жоқ. 2-ден шет аймақтарда билікті кімнің алатыны жөнінде жұот қолдайтын бірыңғай пікір де болмады. Сонымен бірге қазақ жаласында Кеңес өкіметін орнату жолындағы күресте жүріп жатты. Соның нәтижесінде 1917 ж қазаннан 1918 ж наурызға дейін Қазақстанның көптеген аудандарында кеңес өкіметі орнады. Ресейдің Орталық аудандарынан Қазақстанға көмек көрсету үшін Жанкелдин, Чекмаров, Кобезев және т.б.болды. Революцияны қолдайтын күштер басым болған жерлерде кеңестер большевиктер жағына түгелдей шықты. Сырдария обл-да Кеңес өкіме-ң орнауы, оның саяси-экономикалық және әкімшілік орталығы Ташкент қаласында 1917 ж 28 қазанда Кеңес өкіметі құрылғаннан кейін іске асты. Семейде өкімет билігі кеңестің қолына 1918 ж ақпанның 16-нан 17-не қараған түнде көшті. Кеңес өкіметі наурыз айында Жаркентте, Аягөзде, Талдықорғанда, сәуірдің бас кезінде Лепсіде орнады. Сөйтіп, 1917 ж қазан айынан бастап 1918 ж наурыз айына дейін Кеңес өкіметі Қазақстанның көп жерінде жеңіске жетті.

60. Алашорда үкіметінің және Түркістан автономиясының құрылуы.1917ж 21-26 шілдеде Орынборда болған «Бүкілқырғыздық» съезде «Алаш» партиясықалыптасып, басшы органдарын саййлады.Оның құрамына Ә.Бөкейханов, Ахмет Б, М.Дулатов, Елдос Омаров, М.Шоқай, М.Тынышбаев. Халел, Досмұхамедов, Жанша Досмұхамедов, Халел Ғаббасов т.б. кірді. Бұл партияның сол жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен 2 съезінде қазақтың автономиясы-Алашорда Үкіметі –Ұлт кеңесі құрылды. «Алаш» партиясының бағдарламасы бекітілді: Ол негізгі 10 бөлімнен тұрды. 1) Ресейдің демок-қ феде-я болып жариялануы 2) Ресей құрамында Қазақ ұлт автономиясын құру 3) Халықтар арасында тең құқықтық орнату 4) дін туралы, дінді мемлекеттен ажыратып шығарту 5) елдегі билік және сот туралы 6) елді қорғау, әскер және халықтық милиция құру, 7) халықтың табысына қарай салық салу 8) жұмысшылар туралы 9) ғылым және білім туралы 10) жер мәселесі. Жаңа құрылған үкіметтің құрамына 15 адам, Халық кеңес төрағасы Әлихан Б бекітілді. Бұл үкіметтің негізгі мақсаты ұлттық бірлікті жаңдандыру болды. Сөйтіп қазақ елі ғасырлар бойы мыңдаған асыл азаматтары басын тіккен биік арманы ұлттық мемлекетті қалпына келтіру ісі-Алаш қозғалысы, Алашорда үкіметімен бірге тоталитарлық өктемдік пен империялық зомбылықтың шабуылына көміліп, тарих қойнауында қала берді.

61. Азамат соғысы жылдарындағы Қазақстан (1918-1920 жж.).1917 ж Қазан революциясының жеңісі алғашқы күндерден бастап, соның ішінде қанаушы тап өкілдерінің қарулы қарсылығын тудырдды. 1918 ж 23 наурызда Орал казак орыстары Гурьевте бүлік шығарды. Олар генерал Толстовтың бұйрығымен жұмысшы және содат депутаттары Кеңесінің 9 мүшесін сотсыз атты. 1918 ж мамырдың аяғында Антанта мемлекеттерінің көмегімен Сібірдегі Чехословак корпусының офицерлері мен солдаттыры бүлік шығарды. Бұл 1 д/ж соғыс кезінде Ресейге тұтқынға түскендер болатын Сонымен 1918 ж жазында Қазақстанның көп жерін интервенттер мен ақ гвардияшылар басып алды. Кеңес елі үшін ең басты майдан –Шығыс майданы еді. 1918 ж аяғы мен 1919 ж басында Ә.Т.Жангелдин мен А.Иманов Торғайда екі атты әскер эскадронын, әскери оқу және пулемет топтарын, Ырғызда атты әскер эскадорын құрды. Осы шаралардың бәрі Қазақ-ң азамат соғысы майдандарында интервенттер мен ақ гвардияшыларға шешуші соққы беруге жағдай жасады. 1918 ж күзде 1 және 4 Қызыл Армия бөлімдері шабуылға шыты. 1919 ж көктемде М.В.Фрунзе басқарған қызыл әскер отрядтары Қазақстанның солт.аудандарына, ал В.И.Чапаев басқарған 25 дивизия оңт.батыс аудандарына соғыс жүргізіп, Колчак әскерлерінің Деникин әскерлерімен қосылуына жол бермей, оларға күйрете соқы берді. Колчак армиясының жеңілуі, солт.шығыс Қазақстанның азат етілуі Орал майданының жойылуына септігін тигізді. 1919 ж шілдеде Орал қаласы азат етілді, 1920 ж 5 қаңтарда Гурьев , ал 8 қаңтарда Доссор мұнай кәсіпшілігі жаудан тазартылды. Нәтижесінде 1920 ж наурыз айында азамат соғысының Қазақстандағы ең соңғы Солт.Жетісу майданы жойылды.

62. Азамат соғысы жылдарындағы “Алаш-Орда” үкіметінің қызметі. 1917 ж 21-26 шілдеде Орынборда болған «Бүкілқырғыздық» съезде «Алаш» партиясықалыптасып, басшы органдарын саййлады.Оның құрамына Ә.Бөкейханов, Ахмет Б, М.Дулатов, Елдос Омаров, М.Шоқай, М.Тынышбаев. Халел, Досмұхамедов, Жанша Досмұхамедов, Халел Ғаббасов т.б. кірді. Бұл партияның сол жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен 2 съезінде қазақтың автономиясы-Алашорда Үкіметі –Ұлт кеңесі құрылды. «Алаш» партиясының бағдарламасы бекітілді: Ол негізгі 10 бөлімнен тұрды. 1) Ресейдің демок-қ феде-я болып жариялануы 2) Ресей құрамында Қазақ ұлт автономиясын құру 3) Халықтар арасында тең құқықтық орнату 4) дін туралы, дінді мемлекеттен ажыратып шығарту 5) елдегі билік және сот туралы 6) елді қорғау, әскер және халықтық милиция құру, 7) халықтың табысына қарай салық салу 8) жұмысшылар туралы 9) ғылым және білім туралы 10) жер мәселесі. Жаңа құрылған үкіметтің құрамына 15 адам, Халық кеңес төрағасы Әлихан Б бекітілді. Бұл үкіметтің негізгі мақсаты ұлттық бірлікті жаңдандыру болы.

63. Қырғыз (Қазақ) АКСР-нің құрылуы және оның тарихи маңызы.Қазақстанда жаңа экономикалық саясатты жүргізуде Кеңестердің рөлі күшейді. Оларға шаруалар қауымының сенімі арта бастады. Бұл тұста кеңестерді нығайтуға байланысты біраз жұмыстар жүргізілді. 1921 ж уездер мен губернияларда Кеңестер съезі болып өтті. 1921 ж 4-10 қазанда Қазақ АКСР Кеңестерінің 2 съезі болып өтті. 1922 Ж Кеңестер сайлауы өтті. Қазақ АКСР Орталық атқару комитетінің тұнғыш қызыл керуені 1922 ж Ә.Жанкелдиннің басқаруымен ел аралауға шықты. 1922 ж 30 желт-да Мәскеуде өткен Кеңестердің Бүкілодақтық бірінші съезі Кеңестердің Социалистік Республикалар Одағы құрылғанын жариялады. Басқа да автономия-қ Кеңес республикалары сияқты Қазақ Акср-да Кеңестік Ресей Федерациясы құрамында Одаққа кірді. 1925 ж сәуірде Қызылордада республика кеңестерінің 5 съезі өтті. Съезде халықтың байырғы тарихи атауы қалпына келтіріліп-қазақ халқы, ал республиканы –Қазақ АКСР-і деп атау туралы қаулы қабылданды.

64. Жаңа экономикалық саясат және оның Қазақстандағы ерекшеліктері.Қазақстанда азамат соғысы аяқталғаннан кейін, экономикалық және әлеуметтік саяси жағдай Ресейдің орталық аудандарымен салыситырғанда ауыр болды. Қазақстанда жаңа эконо-қ саясатты іске асыру 1921 ж Қазақ Акср Орталық атқару комитетінің азық-түлік салығына көшу туралы шешімі негізінде жүргізілді. Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда аз болды. Алайда, жаңа экономикалық саясатты іске асыру барысыннда көптеген қиыншылықтар да кездесті. Атап айтқанда, Еділ өзені бойының, Солтүстік және Батыс Қазақстанның халықтары күшті қуаңшылық болуына байланысты аштыққа ұшырады. Қазақстанда аңа экономикалық саясат негізінде өнеркәсіпті қалпына келтіру 1925 ж аяқталмай қалды және ол жалпы одақтық деңгейден едәуір төмен болды. Республикада өнеркәсіпті қалпына келтіру 1927 ж дейін созылып, 2 жылға кешігіп аяқталды. Өлкедегі өнеркәсіп салалары, соның ішінде өндіргіш күштердін дамыту нашар жүрді, ірі ауыр өнеркәсіп ошақтары болмады, өнеркәсіпте негізінен тұтыну құралдарын, шикізат өндіру жетекші орын алды.

65. ХХ ғ. 20-жылдардың І-жартысындағы жер-су реформалары және оның маңызы мен мәні. 20-шы ғ басындағы жер су реформаларының ерекше маңызды рөлі болды. Мұның өзі жер мәселесіндегіпатша өкіметінің отаршылдық саясатының зардаптарын жою бағытында іске асырылған шаралар еді. Патша өкіметі алған ерлер қазақ еңбекшілеріне қайтарылып берілді. 1921 ж ақпан айында жер су реформасы Түркіс-ң көптеген аудандарында жүргізілді. Қазақ шаруалары бұрынғы жайылымдарын алды. Ауылда әлеуметтік өзгерістер мен жер су реформаларын жүзеге асыру үшін бұқаралық ұйым қосшы одақтарықұрылды. Оның жарғысы кедейлердің таптық сана сезімін арттыру, олардың мүдделерін қорғау және Кеңес өкіметіне көмектесу сияқты мақсаттарды іске асыруды көздеді. Қосшы одақтарын құруда және оның практикалық қызметінде, сондай ақ Оңтүстікте жер су реформаларын жүргізуде Ж.Бөрібаев, О.Жандосов, А.Розыбакиев т.б. қоғам қайраткерлер көрнекті қызмет атқарды. 1921 ж наурызда Жетісуда 17 мыңнан астам мүшесі бар Қосшы одағының 99 ұясы жұмыс істеді.

66 1924-1925 жылдардағы Қазақстан мен Орта Азиядағы ұлттық-территориялық межелеу.Орта Азия Кеңес республикаларын ұлттық-мем-к жағынан 1924 ж жүргізілген межелеу республика өміріндегі маңызды оқиға еді. Ұлттық жерлердің межеленуі нәтижесінде Түркістан АКСР-нің құрамындағы Жетісу және Сырдария облыстарының жерлері Қазақ Акср-іне қарайтын болды. Қазақ жері мен халқын біртұтас ұлттық мемлекетке біріктірудің республика үшін зор әлеуметтік және экономикалық маңызы болды. Атап айтқанда өлкенің өндіргіш күштерінің дамуына қолайлы жағдай жасады. 1925 ж ақпанда жаңа қазақ жерлерінің бірігуіне байланысчты Қазақстан облыстық партия комитеті өлкелік болып қайта құрылды. Сол жылдың аяғына таман Республика партия ұйымында 30 мыңнан астам партия мүшесі мен партия мүшелігіне кандидаттар есепте тұрды. Кәсіподақтардың қатары өсті. 1925 ж қаңтардан қыркүйекке дейін кәсіподақтарға мүше болып 20 мыңға жуық жұмысшы мен қызметші, соның ішінде 6 мыңнан астам қазақ еңбекшісі өтті. Республикадағы кәсіподақ мүшелерінің саны 10 мыңнавн асты.

67. ХХ ғ. 20-жылдарының екінші жартысындағы егістік және шабындық жерлерді қайта бөлу, ірі байларды тәркілеу саясаты. Жаңа экономикалық саясаты республикада дәйекті түрде жүзеге асыру өзінің игі нәтижелерін берді. Кооперативтік қозғалыс одан әрі дамыды. Өндірістік кооперацияның негізгі үш түрі болды:
1.Коммуна - өндірісті қоғамдастыру.
2.Артель – жердің, малдың бір бөлігін, ауылшаруашылық машиналарын, құрал – саймандарды біріктіру.
3.ТОЗ – жер бірлесіп өңдеу мен шөп шабу жөніндегі серіктестік. Шаруалар ұжымдастыру түрлерін таңдағанда негізінен ТОЗ – ды қалады. 1927 жылғы қазанның 1 – іне қарай Қазақ КСР – інде кооперация шаруа қожалықтарының 23,1% - ін қамтыды. Сол уақытқа қарай 1074 тұтыну қоғамы жұмыс істеді, оның 312 – і ауылдарда болды, қазақ даласының жекелеген түпкірлерінде 140 факторий құрылды. Қазақ шаруалары 1072 ұжымдық шаруашылықта, соның ішінде 101 коммунада, 17 артельде, жерді бірлесіп өңдейтін 294 серіктестікте (ТОЗ–да) ынтымақтастық пен өзара көмек мектебінен өтті. Жаңа экономикалық саясат негізінде республикадағы мал саны артты: 1929 жылы 10,5 млн. – ға жетті. Ауыл мен қыстақтарда орташалар шаруашылықтары көбейіп, орташалардың кедейлермен одағы нығая түсті. Патриархат көшпелі халықтың мәдениеті артты. Алайда бұл ұзаққа созылған жоқ. Өлкелік партия ұйымының басшылығына келген Ф. И. Голощекин «ауылды кеңестендіру» ұранымен ауылда тап күресін шиеленістіру бағытын таңдап алды. Шабындық және егістік жерді қайта бөлу науқаны ауылдағы жағдайды ауырлата түсті. 1926 жылғы көктемде кедейлер байлардың иелігіндегі 1,3 млн. га шабындық және 1,25 млн. га егістік жерді тартып алды. Индустрияландыру бағыты азық – түлік қорлары проблемасын күн тәртібіне қойды. 1928 жылы қаржы мен жұмыс күшін ауыл шаруашылығын өнеркәсіпке ауыстыру жүйесін қалыптастыру процесі басталды. «Барлық формадағы кооперацияны барынша дамыту саясатын» ұжымдастыру бағытына көшіру көзделді. 1928 жылғы қаңтар – ақпан айларында И. Сталин Сібірге сапарға шықты. Осы жылы 3 ақпанда болған Омбы округтік комитетінің мәжілісінде астық дайындау барысында төтенше шаралар қолдануға рұқсат етті. Ф. Голощекин ауыл мен қоныстарға 4800 уәкіл жіберіп, 31 мың шаруа жазаға тартылды. 1928 жылғы 1 қазан – 1929 жылғы 1 желтоқсан аралығы – 277 шаруа атылды. 1928 жылғы 27 тамыз – «Аса ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды кәнпескелеу және жер аудару туралы» декрет жарияланды. Декретте бай – феодалдар өздерінің мүліктік және қоғамдық ықпалымен ауылды кеңестендіруге кедергі жасайды деген ұстаным негізге алынды. 657 бай жер аударылып, 145 мыңы тәркіленіп, олардың ауылшаруашылық құралдары – 877 колхозға, 24. 491 жеке шаруашылыққа бөлініп берілді. Тәркілеу заңды бұзу арқылы жүзеге асырылды:
1. Орташалар байлар қатарына жатқызылды.
2.Тәркілеуге жататын нормаға дейін жеткізу үшін жекелеген отбасы шаруашылықтары әдейі біріктірілді.
3.Қанаушы элементтермен қатар дәулетті және орташа шаруашылықтар да тәркіленді. Сөйтіп, бай – кулактар қатарына темір шатырлы үйі немесе 2 аты болғандар да енгізілді. Ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастыру (коллективизация) бағыты көзделіп, бай – кулактары тап ретінде жою міндеті алға қойылды. Ұжымдастыру бай – кулактарды тәркілеуден басталды.

68. Қазақстандағы индустрияландыру және оның әлеуметтік-экономикалық салдарлары.Қазақстанда халық шаруашылығын қалпына келтіру аяқталғаннан кейін елді индустрияландыру бағыты іске аса бастады. Индустрияландыру өндіріс құрал жабдықтарын жасайтын, халық тұтынатын тауарларды шығаратын зауыт, фабрикаларды салумен тығыз байланысты болды. Индустрияландыру Қазақстан еңбекшілерінің өмірлік мүдделеріне қайшы келген жоқ. Оның дамуы, біріншіден, ұлттық жұмысшы табының қалыптасуына, 2-ден жұмысшылардың өнд-к техни-қ дәрежесін көтерге, 3-ден Қазақстанның өнеркәсіптік деңгейін биіктетуге, сол арқылы көлік, ауыл шару-н және басқа да салаларды жаңа техни-қ негізде қайта құруға, сөйтіп халықтың материалдық жағдайын, әл ауқатын көтеруге мүмкіндік беруге тиіс еді. Қазақ-ң индустриялық дамуына бағыт ұстауына байланысты бұл мәселеде ұлы державалық шовинистік және жергілікті ұлтшылдық психология мен пиғылдардың да бой көрсеткенін айту керек.

69. Қазақстандағы күштеп ұжымдастыру және оның зардапты салдарлары.

70. Қазақстандағы 1929-1930 жж. шаруалар көтерілістері Коммунистік сипаттағы тоталитарлық мемлекеттің негізін қалаған В.И.Ленин мен әкімшілдік-әміршілдік жүйені тікелей қалыптастырған И.В.Сталиннің тұсында 46,6 миллион адам құрбан болыпты. “Ұлы Октябрь” төңкерісінің жетекші-басшысы, кешеге дейін “халықтар көсемі” деп жырлап келген Лениннің тұсында оның 4 миллионы құрбан болған екен де, “халықтардың сүйікті қамқоры” Сталиннің тұсында 42,6 миллион адам қаза болған

Голощекин ұжымдастыру саясатын халықты қорқытып, үркітумен жүргізе бастады.
1928-1930 жылдары Қазақстанда, әсі­ресе, солтүстіктегі аудандарда егін шық­пай қалды, астық тапшылығы көбейді. Ал 1929-1930 жылдардың қысы да қоғамдық малды қынадай қырып салды. Астық жинау, ет дайындау жөніндегі жоспарлар өсе түспесе азайған жоқ. Мұның бәрі шаруаның тұрмысын күйзелте берді. Дегенмен халық­қа, әсіресе, қазақ халқына ауыл шаруашылы­ғын жаппай ұжымдастыру, көшпелі халықты бірден отырықшыландыру жөніндегі соқыр саясат тым ауыр тиді. Ф.Голощекин қазақ сахарасында “Кіші Октябрьді” жүзеге асыру ниетімен 700-ге жуық байдың бар малын тартып алды.
Қалың ел көшіп келе жатқан жолындағы қонған жеріне күштеп қоныстандырылды. Не суы,не нуы, не баспанасы жоқ шөлде мал түгілі адамдар қырыла бастады. Қалада да, далада да алба-жұлба, аш-жалаңаш босқын­дар көбейіп кетті. Баяғы қоғамдастырыл­ған 40 миллион мал жем-шөбі, су-суаны, күнделікті күтімі болмағандықтан жаппай ақ сүйекке ұшырап, 1932 жылдың аяғында оның 4 миллиондайы ғана қалды. Өзегі талған халық, сірә, “Асыра сілтеу болмасын, аша тұяқ қалмасын” деген голощекиндік ұранды нақ осы тұста мәтелге айналдырып жіберсе керек.
“Бала-шағаларымды аштық апатынан аман алып қаламын ба?” деген үмітпен арып-ашқан қазақтар (олардың панасыз қалған балалары) лек-легімен шұбырып, өнеркәсіп орындарының, поселкелердің, көптеген қалалардың (Алматы, Әулиеата, Шымкент, Ақтөбе, Қызылорда, Семей, Қарсақбай, Қарағанды, Балқаш, Ақмола, Петропавл, т.б.) теміржол стансаларының төңірегінде сеңдей соғылып, сандалып жүрді. Бұл қалалар мен поселкелерден ересектер мен балалардың мәйітін күн сайын қала сыртына алып кетіп жатты.

71. ХХ ғ. 20-30 жж. Қазақстандағы көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтарды отырықшыландыру және оның зардаптары.1920 ж аяғында Қазақстанда көшпелі және жартылай көшпелі қазақтарды отырықшыландыруға бағытталған шаралар іске асырылды. Мұның өзі бастапқыда кейбір жеңілдіктер беру арқылы бірте-бірте жүргізілетін болып белгіленгенмен, шынтуайтқа келгенде, күштеп отырықшыландыру әдісі белең алды. Көптеген жерлерде көшпелі шаруашылықтар бір жерге иіріліп, киіз үйлерден көшесі бар қалашықтар құрылды. 10-15 күннен кейін ондағы адамдар жан жаққа ешкімді тыңдамай қашуға мәжбүр болды. 1930-31 ж осындай зорлап отырықшыландыру зобаланыңа ұшыраған мал шаруашылығымен айналысатын 25 ауданнан 35 мыңнан астам шаруашылықтар республикадан тыс жерлерге көшңп кеттң.

72. 1932-1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық және оның зардаптары.1932-33-ші жылдардағы, қазақ халқының айтарлықтай бөлігін жусатып кеткен Ашаршылық – ел тарихындағы ең қасіретті оқиғалардың бірі болып саналады. Барлық пәле Совет өкіметінің Қазақстандағы мал атаулыны тәркілеу туралы шешімінен бастау алады. Бұл кезде қазақ жұртының төрттен үші көшпенді болатын және олардың бар тіршілігі төрт түлікке байланысты еді, ал малдан айрылған жағдайда аштан өлуге тиіс-ті.
Малды тәркілеу 1929 жылдан бастап қарқын алады. 1932 жылға қарай қазақтар мал атаулыдан тақыр-таза қалыпты. Сөйтіп, ғаламат ашаршылық басталады.
Халық туған жерін тастап, шұбыра босқындыққа түседі. Шекараға жақын, шамасы жеткен жұрт көршілес Қырғызстан, Өзбекстан, Түркіменстан, тіпті, Қытай мен Моңғолияға қашады. Алайда, алысырақ аймақтағы елдің ешқандай шарасы жоқ еді. Орталық Қазақстан аймағы айрықша ауыр шығынға ұшырапты.
Совет заманында-ақ алғашқылардың бірі болып осы 30-шы жылдардағы архив құжаттарына үңілуге мүмкіндік тапқан тарихшы Талас Омарбековтың айтуынша, Ашаршылық кезінде 2 миллион 300 мың қазақ өлген.

İлкідегі қараша айында украиндардың Голодомор ашаршылығына арналған, Мәскеуде өткен конференцияда ресейлік тарихшылар осы апат кезінде Қазақстан бір жарым миллион адамынан айрылды деп атап көрсетті.

Қазақ зиялыларының айтуынша, Ашаршылық кезінде Қазақстандағы басқа этникалық топтармен салыстырғанда, қазақтар әлдеқайда артық жапа шекті және көршілес Орталық Азия республикаларында мұндай дәрежедегі қайғы- қасірет болған жоқ. Қазақ зиялылары Ашаршылық себебін тек Совет өкіметінің ұжымдастыру саясатының сәтсіздігіне жаба салуға болмайды деп біледі. Бұл зиялылардың көпшілігі аталмыш Ашаршылық – нағыз геноцид деп есептейді. Бірақ Қазақстан өкіметі, сыңайына қарағанда, бұл көзқарасты қолдамайтын тәрізді.

Ашаршылық қасіретіне ұшырамай өткен бір де бір қазақ шаңырағы болмаған, әрбір отбасының ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келе жатқан өзіндік тарихы бар.

1932-33-ші жылдардағы, қазақ халқының айтарлықтай бөлігін жусатып кеткен Ашаршылық – ел тарихындағы ең қасіретті оқиғалардың бірі болып саналады. Барлық пәле Совет өкіметінің Қазақстандағы мал атаулыны тәркілеу туралы шешімінен бастау алады. Бұл кезде қазақ жұртының төрттен үші көшпенді болатын және олардың бар тіршілігі төрт түлікке байланысты еді, ал малдан айрылған жағдайда аштан өлуге тиіс-ті.
Малды тәркілеу 1929 жылдан бастап қарқын алады. 1932 жылға қарай қазақтар мал атаулыдан тақыр-таза қалыпты. Сөйтіп, ғаламат ашаршылық басталады.

Халық туған жерін тастап, шұбыра босқындыққа түседі. Шекараға жақын, шамасы жеткен жұрт көршілес Қырғызстан, Өзбекстан, Түркіменстан, тіпті, Қытай мен Моңғолияға қашады. Алайда, алысырақ аймақтағы елдің ешқандай шарасы жоқ еді. Орталық Қазақстан аймағы айрықша ауыр шығынға ұшырапты.

Совет заманында-ақ алғашқылардың бірі болып осы 30-шы жылдардағы архив құжаттарына үңілуге мүмкіндік тапқан тарихшы Талас Омарбековтың айтуынша, Ашаршылық кезінде 2 миллион 300 мың қазақ өлген.

İлкідегі қараша айында украиндардың Голодомор ашаршылығына арналған, Мәскеуде өткен конференцияда ресейлік тарихшылар осы апат кезінде Қазақстан бір жарым миллион адамынан айрылды деп атап көрсетті.

Қазақ зиялыларының айтуынша, Ашаршылық кезінде Қазақстандағы басқа этникалық топтармен салыстырғанда, қазақтар әлдеқайда артық жапа шекті және көршілес Орталық Азия республикаларында мұндай дәрежедегі қайғы- қасірет болған жоқ. Қазақ зиялылары Ашаршылық себебін тек Совет өкіметінің ұжымдастыру саясатының сәтсіздігіне жаба салуға болмайды деп біледі. Бұл зиялылардың көпшілігі аталмыш Ашаршылық – нағыз геноцид деп есептейді. Бірақ Қазақстан өкіметі, сыңайына қарағанда, бұл көзқарасты қолдамайтын тәрізді.

Ашаршылық қасіретіне ұшырамай өткен бір де бір қазақ шаңырағы болмаған, әрбір отбасының ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келе жатқан өзіндік тарихы бар.

73.ХХ ғасырдың 20-шы жылдарындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірі

.Қазақстанда азамат соғысы аяқталғаннан кейін, экономикалық және әлеуметтік саяси жағдай Ресейдің орталық аудандарымен салыситырғанда ауыр болды. Қазақстанда жаңа эконо-қ саясатты іске асыру 1921 ж Қазақ Акср Орталық атқару комитетінің азық-түлік салығына көшу туралы шешімі негізінде жүргізілді. Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда аз болды. Алайда, жаңа экономикалық саясатты іске асыру барысыннда көптеген қиыншылықтар да кездесті. Атап айтқанда, Еділ өзені бойының, Солтүстік және Батыс Қазақстанның халықтары күшті қуаңшылық болуына байланысты аштыққа ұшырады. Қазақстанда аңа экономикалық саясат негізінде өнеркәсіпті қалпына келтіру 1925 ж аяқталмай қалды және ол жалпы одақтық деңгейден едәуір төмен болды. Республикада өнеркәсіпті қалпына келтіру 1927 ж дейін созылып, 2 жылға кешігіп аяқталды. Өлкедегі өнеркәсіп салалары, соның ішінде өндіргіш күштердін дамыту нашар жүрді, ірі ауыр өнеркәсіп ошақтары болмады, өнеркәсіпте негізінен тұтыну құралдарын, шикізат өндіру жетекші орын алды.

74. Қазақ зиялыларының қуғын-сүргін жылдарындағы тағдыры 20 ж соңында республиада саяси жағдайды ұшықтыру мен күдікшілдік жаппай сипат алды. Орталықта троцкийшіл-зиновьевшіл оппозициясымен және «оңшыл оппортунистермен» күрестің күшеюі ұлт республи-да ұлт азаттық қозғалысының өкілдерін жазалау түрінде көрініс тапты. 1928 ж аяғында буржуазияшыл-ұлтшфлдар» деп аталғандардың ішінде бұрынғы Алашорда қайраткерлерінің ішінен 44 адамға жалған айып тағылып, қамауға алынды. Олардың қатарында Ахмет Б, М.Дулатов, М.ЖҰМАБАЕВ, Ж.Аймауытов, Х.Ғаббасов және басқалар еді. ҚҰРАМЫНДА м.Тынышбаев, Х.Досмұхамедов, Ж.Ақпаев, К.КЕмеңгеров және басқалары бар ұлттық интеллигенцияның басқа тобы 1930 ж қыркүйек-қазанда ұсталды. Кешікпей олардың ішінен 15 адам Ресейдің Орталық қара топырақты облыстарына жер аударылды. Бұлардың барлығы дерлік 1937-1938 ж атылды. Жалпы 1929-31 ж қазақ интеллигенция өкілдерінің оң мыңнан астамы жаппай жазалауға ұшырады, Сөйтіп, 20-шы ж аяғынан бастап сталиндік тоталитарлық идеологиялық аппараты қазақ халқының зердесін жоюға, оның басында тұрған ұлттық интеллигенция ның көрнекті өкілдерін құртуға бағыт алды. Тоталитарлық жүйенің нығая түсуімен байл-ы «Алаш» партиясына қатысқандарды, сондай-ақ республикадағы әлеу-к-экон-қ құрылыстардың қарқыны мен әдістері туралы мәселеде өзінің көзқарасы бар бірсыпыра басшы қызметкерлерді саяси қудалау күшейе түсті.

75. ХХ ғасырдың 30-шы жылдарындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірі..Қазақстанда азамат соғысы аяқталғаннан кейін, экономикалық және әлеуметтік саяси жағдай Ресейдің орталық аудандарымен салыситырғанда ауыр болды. Қазақстанда жаңа эконо-қ саясатты іске асыру 1921 ж Қазақ Акср Орталық атқару комитетінің азық-түлік салығына көшу туралы шешімі негізінде жүргізілді. Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда аз болды. Алайда, жаңа экономикалық саясатты іске асыру барысыннда көптеген қиыншылықтар да кездесті. Атап айтқанда, Еділ өзені бойының, Солтүстік және Батыс Қазақстанның халықтары күшті қуаңшылық болуына байланысты аштыққа ұшырады. Қазақстанда аңа экономикалық саясат негізінде өнеркәсіпті қалпына келтіру 1925 ж аяқталмай қалды және ол жалпы одақтық деңгейден едәуір төмен болды. Республикада өнеркәсіпті қалпына келтіру 1927 ж дейін созылып, 2 жылға кешігіп аяқталды. Өлкедегі өнеркәсіп салалары, соның ішінде өндіргіш күштердін дамыту нашар жүрді, ірі ауыр өнеркәсіп ошақтары болмады, өнеркәсіпте негізінен тұтыну құралдарын, шикізат өндіру жетекші орын алды.

Қорытып айтқанда 30-ж тоталитарлық жүйе Қазақстанның қоғамдық саяси өмірінің барлық саласында бекіді. Ол елде күшпен ұжымдастыру және 1937-38 ж саяси жазалау дәуірінің қайғылы оқиғаларымен ұштасты. Республикадағы «леу-к экон-қ өзгерістер, Қаз-ға Одақтас республика дәрежесін беру, мәдени құрылыстағы, халық ағарту ісіндегі және ғылымдағы табыстар сталиндік әміршіл-әкімшіл жүйенің тек қатаң идеологиялық қыспағында іске асты.

76) Қазақ АКСР-нің одақтық Республика болып қайта құрылуы. Қазақ КСР-нің 1937 жылғы тұңғыш конституциясы. 1922 жылы 30 желтоқсанда Мәскеуде өткен Кеңестердің Бүкілодақтық бірінші съезі Кеңестердің Социалистік Республикалар Одағы құрылды.

1936 жылы желтоқсанда қабылданған Кеңестер Одағының жаңа Конституциясы КСРО ға тікелей қарайтын жатын жаңа одақтас республикалардың құрылуы заң жүзінде іске асырылды. Осы уақытқа дейін Одақтың құрамында жеті республика болса, енді олардың саны он бірге жетті. Қазақстанның саяси әлеуметтік өміріндегі өзгерістер, оның Одақтас республикаға айналуы Қазақ Кеңес Социалистік Республикасының Конституциясын қабылдауды қажет етті. Осыған орай Орталық Атқару Комитеті құрған Конституциялық комиссия жасаған Конституциялық Заң жобасы 1937 жылы 9 ақпанда Республика еңбекшілерінің талқылауына ұсынылды. Баспасөзде, ұжымдарда талқыланған Конституция жобасын 1937 жылы наурыздың 21­26 аралығында болған Қазақстан Кеңестерінің төтенше оныншы съезі қарап бекітті.

Конституция Қазақ Кеңес Республикасының жұмысшы, шаруалар табының социалистік мемлекеті екенін, оның саяси негізін еңбекшілер депутаттары кеңесі құрайтынын, сол арқылы билік солардың қолында топтастырылатыны көрсетілді. Республикадаға ең жоғарғы мемлекеттік орган төрт жылға тікелей сайланатын ҚКСР Жоғарғы Кеңес өзінің Президиумын және Үкіметті Халық Комиссиарлар Кеңесін құрады делінді.

Онда Қазақстанның Одақ құрамына егеменді ел ретінде ерікті кіретіні, жерінің тұтастығы мен бөлінбейтіні, Қазақ КСР азаматтарының КСРО азаматы болып танылатыны туралы айтылды. Конституцияда тұрғылықты халықтың өз тілімен еркін пайдаланып, ана тілінде мектеп, мәдени ошақтар мен мемлекеттік мекемелер ашуға ерікті екені көрсетілді.

77) ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Қазақстанның мәдени өмірі.

Жиырмасыншы жылдардың екінші жартысынан бастап И.В.Сталиннің басқаруымен қалыптасқан тоталитарлық жүйе Қазақстанның мәдениетінің дамуына үлкен кеселін тигізді. Қ.стан мәдениет саласында Коммунистик партя саясатына сәйкес жұмыс істеуге тиіс болды. Әсіресе бұл білім беру саласында көрініс тапты. Бұл кезде шығарылған оқулықтар партия комсомол және пионер ұйымдарға жас ұрпақтың санасы мен мінез құлқына Станилизмнің догмаларын тықпалады. Тоталитарлық жүйенің кұшеюі халыққа жоғары білім беру саласында да өз әсерін тигізді. Ғалымдарды, жоғарғы оқу орындары қызметкерлерін қудалау мен жазалау шаралары жиырмасыншы жылдары басталды. Сталин өлгенге дейін жүргізілді. Нәтижесінде отызыншы жылдардың орта кезінде А.Байтұрсынов, С. Асфендияров, Х.Досмұханбетов, Т.Жүргенов, О.Жандосов және басқа да кқрнекті қоғам қайраткерлерлің педагогтердің өмірі қиылып кетті. 1928ж. араб әрпі латын әрпімен, ал 1940ж. кириллица мен (орыс әрпі) күштеп алмастырылды. 1920-30ж. араб әрпімен шыққан басылымдарды пайдаланғандар қудалауға ұшырайтын боды. Медреселер, мешіттер жаппай жабылды.

Қазан революциясынан кейін тоталитарлық жүйенің үстемдігіне оның қайшылықтарына қарамастан Қазақстан мәдениетіде алға ілгерілеушілік болды. 1921ж. маусымда болған Қ.стан пария ұйымының бірінші конференциясы республикадан шыққан сауатты қызметкерлердің көбін мүмкіндігінше саяси ағарту жұмыстарына жіберілді. 30 ж. қарсанында Қазақ орталық атқару комитеті жиырма мұшенің он екісі қазақ ОАК пленумының 151 мүшесінің 81қазақ, 32 өздер атқару комитетінің төрағаларының он тоғызы қазақ болып, Қазақ өздері мен губерниялардың техникалық ақпараттардың жиырма пайызын, өлкелік мекемелер қызметкерлерінің он үш пайызын құраса олардың арасында шала сауаттылар аз болмаған. Мәдени ағарту жұмыстарының ошақтары кітапханалардан, мұражайлардан, театрлардан, жұмысшы клубтардан, халық университеттерінен, көшпелі және жартылай көшпелі аудандардағы қызыл отаулар құрылды. Республикада мерзімді баспасөз және кітап шығару ісі дамыды. Степная правда қазіргі (Казахстанская правда), Еңбекші қазақ газеттері, Қазақ журналы шыға бастады. (25жылы 31 газет, 13 қазақша). 1919 ж. 26 желтоқсанда Ленин РКФСР халық арасындағы сауатсыздықты жою туралы халық комиссарлар кеңесінің заңына қол қойылды. Бұл құжат бойынша 8-50 аралығында оқу жазу сауатын ашуға міндетті болды. 23-24 ж. бастап бастауыш және жеті жылдық мектеп 15% өсті. 1925 жылдары республикада он төрт педагогоикалық техникум және бірнеше халық ағарту институ жұмыс істеді. 29 жылы мал дәрігерлік, зоотехникалық отызыншы жылы ауыл шаруашылық институты, 31 жылы медицина институты ашылды. 1941 жылы республикада жоғарғы оқу орындар саны 20-ға жетіп оларда 10,4 мың студент оқыды. 1921 жылы тамыз айында академиялық орталық құрылды. 1940 жылдар қарсаңында 110 ғылыми зерттеу институттары мен мекемелері жұмыс істеді. Қазақстан көркем мәдениет дам көріністерінің бірі кино өнерінің дүниеге келуі. Ең алғашқы кино 1930 ж. Түркісіб деректі кинокартинасы болды. Одан кейін Жұт 1931 ж., Қаратау сыры 1933 ж. түсірілді. 1938 ж. Ленфильм шығарған дыбысты Амангелді көркем фильмі жарыққа шықты.

79) Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан. Қазақстан – майдан арсеналы.

Ұлы Отан соғысы жылдарында ел басына төнген қаһарлы қатер миллиондаған кеңес адамдарын басқыншыларға қарсы күреске жұмылдырды. Қазақстан өзiнiң барлық мүмкiндiктерiн – адамдар, өндiрiстiк қуаттар, табиғат байлығы мен рухани қорын майдан талабына бағындырды. 1939 жылғы санақ бойынша Қазакстанның халқы 6,2 миллион адам болды. Оған соғыстың алдында және соғыс жылдарында майдан шептерiнен көшiрiлген, сондай-ақ, жер аударылған халықтар қосылып, тұрғындар саны 1740-қа артты. Соғыстың алдында әскери қызметте жүрген 178 000 қазақстандықты қоспағанда, соғыс жылдарында Қызыл Армия қатарына 1 196 164 қазақстандық шақырылды. Еңбек армиясы мен құрылыс бөлiмдерiне 700 000 адам шақырылды. Майданға Қазақстанның әрбiр төртiншi азаматы аттанды. Партия ұйымдарының үштен екiден астамы және республиканың 250 мың комсомолы майдан даласында жауға қарсы ерлiкпен шайқасты.
Армия қатарына шақырылған қазақстандықтардың көпшiлiгi Қазақстан аумағында құрылған әскери құрамалардың қатарын көбейттi. Олар 12 атқыштар және 4 атты әскер дивизиясы, 7 атқыштар бригадасы, оған қоса басқа да әскер түрлерiнiң 50-ге тарта жекелеген полктары мен батальондары болды және оларға қосымша 3 атты әскер дивизиясы және 2 атқыштар бригадасы қазақтың ұлттық құрамасы ретiнде құрылды. Олардың қатары, негiзiнен, ерiктiлермен толықтырылды және жартысынан астамын партия, комсомол мүшелерi құрады. Майданға дейiн олар республикалық бюджетпен және тұрғындардың ерiктi түрде қосқан қаржысымен қамтамасыз етiлдi.Қазақстан бүкiл соғыс бойына майдан үшін офицерлер дайындау ісін бір сәт те тоқтатқан емес. Жалпыға бiрдей дайындық бөлімдерінде, Осоавиахимде комсомолдық және спорттық ұйымдардардағы алғашқы жауынгерлiк даярлықтарда пулеметшiлер, минометшiлер, мергендер мен теңiзшiлер, медбикелер мен басқа да жауынгерлiк мамандықтар бойынша 2 миллионға жуық мамандар дайындалып шығарылды. Қазақстанда құрылған отыздан астам әскери оқу орындарында 16 мың офицерлер дайындалды. 20 мыңнан астам шәкiрттер соғыстың қиын кезiнiң өзiнде Қызыл Армияның сержанттар мен қатардағы жауынгерлерiнiң қатарын толықтырып отырды.
Республикадағы кеңестiк, партиялық және әскери қызметкерлердiң арасында өздерiн жоғары маман ретiнде көрсеткен белсендiлер аз болған жоқ, олардың қатарында Н. А. Скворцев, Ж. Шаяхметов, Н. Д. Оңдасынов, П. Б. Алексеев, М. Т. Погребецкий, Я. С. Черныйларды атап өтуге болады.Сталинград шайқасы кезiнде Батыс Қазақстанның Орал өзенiне дейiнгi аймағы Сталинград майданының тылдағы ауданы деп есептелдi. 1942 жылдың қыркүйек айында бұл аумақ соғыс жағдайында деп жарияланды. Ал Орал мен Гурьевте мемлекеттiк, партиялық және әскери органдардың билiгiн бiрiктiрген қорғаныс комитеттерi құрылды.
Осы кезеңде немiс әуе күштерi Қазақстан аспанын шарлайтынды шығарды. Олар Едiл қыратына баратын жалғыз темiржол желiсi Урбах-Жоғарғы Басқыншақ-Заплавноенiң Қазақстандағы бөлiгiн барынша қатаң түрде бақылауға кiрiстi. Немiстiң бомбалаушы ұшақтары сонда Шұңғайға 24, Сайқанға 36, Жәнiбекке 40 рет шабуыл жасап, бомба тастады. Сондықтан да кеңес қолбасшылығы темiр жолдың қазақ бөлiмшесiн қорғауға әуе кеңiстiгiн бақылайтын төрт байланыс және хабарландыру батальонын, 2 зениттiк артиллерия полкін және әуе қорғанысы күштерiне қарсы шабуылға шығатын 3 әуе шабуылшылары полкін ұстап отырды. Аспаннан жаудың 30 бомбалаушы ұшағы атып түсiрiлдi.Батыс Қазақстанның қалалары мен ауылдарын әуе шабуылынан қорғауды майданның арнайы қызметi өз мойнына алды.Соғыстың алғашқы күнiнен бастап Қазақстан жалпы майданның ең қуатты тiрегiне айналды. Бұл, әсiресе, жау қолында қалған, өндiрiстiк қуаты көшiрiлген қалалардың, Кеңестер Одағының өнеркәсiбi мен ауыл шаруашылығының жалпы одақтық экономикаға қосар үлесiн толықтыру үшiн қажет болды. Сөйтiп, қарбалас кезеңнiң өзiнде бұрыннан бiзге бейтаныс өндiрiстердi игерiп, экономиканың жаңа салаларын жолға қою сияқты соны мiндеттер қойылды.Қазақстандықтар бұл iске өте белсене кiрiстi, әсiресе, Қарағанды шахтерлерiнiң еңбегi ерекше. Донбастан ауып келген жұмысшылармен бiрге соғыстың 4 жылының iшiнде Қарағанды 34 миллион тонна көмiр өндiрдi. Мұның өзi осы кен орны ашылғаннан бергi 86 жылдың iшiнде шығарылған көмiрдiң мөлшерiнен әлдеқайда асып түстi. Сол еңбек ерлерiнiң арасында «Қарағанды көмiр» комбинатының бастығы Г. Г. Спицин, көмiр комбайнының инженер-конструкторы С. С. Макаров, шахта директоры Т. Күзембаев және А. Г. Стаханов, шахтерлар Ж. Мұқанов, Б. Нұрмағамбетов, И. Нуров және тағы да көптеген кеншілер болды.Орал-Ембi мұнай өндiретiн ауданында сұйық отын өндiру 39 пайызға көтерiлдi. Осы салада Р. Есқараев, Н. Құрманалиев,
С. Әжiбаев сияқты мұнайшылар аса жоғары көрсеткіштерге қол жеткізді.
Соғыс жылдары Қазақстан одақ көлемiнде мыс (30 %) пен қорғасын (85 %) өндіруден жетекшi орынға ие болды. Шығыс-Қоңырат молибден, Жездi марганец, Дондағы хромит кенi, Ақшатау молибден-вольфрам және Текелiдегi полиметалл комбинаттарын iске қосқаннан кейiн, Қазақстан бүкiл одақта молибденнiң 60, металл қосындыларының 65 және жартылай полиметалдық кендерiнiң 79 пайызын бере бастады. Сол жылдары Қазақстанда 460 завод пен фабрика, кенiштер мен шахта, жекелеген өндiрiс орындары пайдалануға берiлдi. Олардың қатарында Ресейден көшiрiлiп әкелiнген 107 кәсiпорын болды. Соның арқасында металл өңдейтiн, машина жасайтын ондаған заводтармен қатар, танкке қарсы қолданатын қарулар, бомба, оқпан жасайтын және торпедамен қоса танктiң автоматты огнеметтерiн шығаратын, радиостанциялар мен рентген аппараттарын жасайтын, шағын метражды двигательдер шығаратын және де әскери техника мен оған қажеттi басқа да қажеттi құрал-жабдықтарды дайындайтын кәсiпорындар ашылды. Осы әскери өнеркәсiптiк кешендердi салуда ерен еңбек еткендердiң қатарында өндiрiстiң мықты ұйымдастырушылары А. Қойшығұлов, Д. А. Қонаев, П. Х. Резчик, Н. К. Пышкин, алдыңғы қатардағы инженерлер мен жұмысшылар И. А. Аристов, Г. А. Бариков, Л. Я. Селеменова, Я. И. Феферулер болды.
Металл өңдеу мен машина жасау саласында республиканың жалпы өнiм шығаруы 1940 жылғы 16 % салыстырғанда 1945 жылы 35 % көбейдi. Қазақстанның жалпы индустриялық қуаты соғыс жылдарында 37 пайызға дейiн өстi.Ауыл шаруашылығында да еңбек ету мен өмiр сүру жағдайы күрт өзгердi. Жалпы еңбеккерлердiң 70-80 % тек қана әйелдер болды. Жылына 400 еңбеккүннен аса жұмыс істейтін колхозшы әйелдердің саны үш есе көбейiп, 1940 жылғы 20607-нiң орнына 1945 жылы 94202-ге дейiн жеттi. Сол жылдары мал шарушылығы мен егiс даласында, тракторлар бригадасында жанқиярлықпен еңбек еткендердiң санын айтып жеткiзудiң өзi мүмкiн емес. Олардың ең үздік дегендерінің бірқатарын атап өтуге болады: Ш. Берсиев, Ы. Жақаев, Ким Ман Сам, А. Дацкова, Ж. Мұқашев, И. Кудлай, П. Ангелина.1941-1945 жылдардың аралығында колхозшылар мен совхоздардағы машина-трактор станциялары еңбеккерлерiнiң ерен еңбегiнiң нәтижесiнде майданға бiздiң елiмiзден 5 829 мың тонна нан, 734 мың тонна ет, сондай-ақ өнеркәсiпке қатысты көптеген шикiзаттар мен жабдықтар жiберiлдi.
Соғыстың аса қиын жағдайының өзiнде денсаулық сақтау мен бiлiм беру саласындағы мемлекеттiк жүйенi сақтап қалуға, кейбiр кездерде тiптi оны дамытуға қол жеткiзiлдi. Мысалы, 20-дан астам жоғары оқу орындарына тағы да жаңадан төртеуi қосылды. Сөйтiп, студенттердiң саны 10,4 мыңның орнына 15 мыңға дейiн көбейдi. Әсiресе, Ресей мен Украинадан келген ғалымдардың арқасында ғылыми мекемелер көбейiп, iлiмге жақсы жағдай жасалды. Республика геологтары соғыс жылдарының өзiнде 500 жаңалық ашып, 150 кен көздерiн зерттеп, жаңадан пайдалануға бердi. Сол ауыр жылдары жаңадан 12 ғылыми зерттеу институттары ашылып, ғылыми қызметкерлердiң саны 152-ден 860 адамға дейiн көбейдi. Осының өзi КСРО Ғылым академиясының бөлiмшесi болған Қазақстан ғылымын дамытып, 1946 жылы оны Қазақ КСР Ғылым академиясы деңгейiне көтеруге дейiн жеткiздi.

80) 1941-1945 жж. соғыс майдандарындағы қазақстандықтардың ерліктері.

Соғыстың алғашқы күнiнен бастап Қазақстан жалпы майданның ең қуатты тiрегiне айналды. Ел ішінде майдандағы жауынгерлер мен офицерлерге, олардың отбасыларына көмек көрсету, азат етiлген аудандардың экономикасын көтеруге қолғабыс ету сияқты түрлі патриоттық бастамалар кең қолдау тауып жатты. Қазақстандықтардың майданға тек қана ерiктi түрде берген көмегiнiң өзi армияның қарулы күшiне 4 700 миллион сом болып қосылып, бүкiл Одақтың екi апта бойындағы соғыс шығындарын өтеуiне жетiп отырды. Қазақстан халықтарының ұл-қыздары ерлiкпен белсене қатысты. Бiздiң 300 жерлесiмiз Батыс Еуропа елдерiнiң фашизмге қарсы күштерiнiң қатарында шайқасты. Қазақстандықтардың қатарынан үш партизан – А. С. Егоров пен Н. В. Зебницкий және Ф. Ф. Озмитель жауға қарсы күрестегi ерлiктерi үшiн Кеңестер Одағының Батыры атағына ие болды. Ал Қасым Қайсеновке алғашқылардың қатарында «Халық қаһарманы» деген құрметтi атақ берiлдi.Бiрақ соғыс пен халық тағдырын майдан даласындағы ұрыстар шештi. Асқан ерлiгi және соғыс өнерiндегi ғаламат жанқиярлығы үшiн Отанның ең жоғары мәртебесi – Кеңестер Одағының Батыры атағына 11 649 жауынгер, офицерлер мен генералдар ие болды. Олардың 497-сі – Қазақстанда туған немесе Қазақстанның әскери комиссариатынан майданға шақырылғандар. Герман басқыншылырына қарсы соғыста көрсеткен ерлiгi үшiн 1941 жылдың 22 шiлдесiнде Алтын жұлдыздың ең алғашқы иегері болған адам – 19-танк дивизиясының командирi генерал-майор К.А. Семенченко. Ал соңғысы 1942 жылы жоғары атаққа ұсынылған Б. Момышұлы едi, бiрақ ол атақ батырдың өзi қайтыс болғаннан кейiн, 1990 жылдың 11-желтоқсанында берiлдi.
Кеңестер Одағы Батыры атағын алған қазақстандықтардың ішінде Қарулы Күштердiң барлық түрлерiнiң және әскери есеп мамандарының өкiлдерi, қатардағы жауынгерден бастап, корпус командирiне дейiн болды. Олардың арасынан төртеуi бұл жоғары атақты екi реттен алды, 11 жерлесiмiз Даңқ орденiнiң үш бiрдей дәрежесiмен марапатталды. Олар – бомбалаушы ұшқыштар Т. Я. Бигельдинов, Л. И. Беда, И. В. Павлов және сынақшы ұшқыш С. Д. Луганский. Соғыс кезiндегi мiндеттi түрде болатын қайта құруларды бастан кеше отырып, қазақстандық 12 дивизия Жеңісті армия қатарында қарсы алды. Олардың бесеуi бiр орденге, төртеуi екi орденге, тағы екеуiнiң әрқайсысы екi-екiден ордендерге ие болды. 5 дивизия Гвардиялық атағын алды. Рейхстаг үстiне Жеңiс туын қадау құрметіне 1943 жылы Қостанайдың Старая Русса ауданында 151-атқыштар бригадасы негiзiнде жасақталған Кутузов орденді Идрицк 150-атқыштар дивизиясы ие болды. Бұл дивизия көршiлес басқа да әскери бөлiмдердiң қолдауымен тарихи мiндеттi тамаша орындап шықты. Оның 756-атқыштар полкiнiң барлаушылары М. Егоров пен М. Кантария Рейхстаг ғимаратының күмбезiне Жеңiс туын орнатты, сөйтiп, оған «Берлин дивизиясы» деген құрметтi атақ берiлдi.Фашистiк Германиямен соғыста 55 миллион боздақ құрбан болды. Әсiресе, Кеңестер Одағы халықтары орны толмас адам шығынын тартты. Бiз майдан даласында 8668,4 мың офицерлер мен жауынгерлерден айрылдық, уақытша басып алынған аумақтарда, концлагерлер мен каторгалық жұмыстарда 18 миллион бейбiт тұрғындар жау қолында қаза тапты. Бiздiң республикамыздың да адам шығыны зор болды. Бұл соғыста Қазақстан 602 939 адамнан айрылды. Әрбiр екiншi қазақстандық майдан даласынан қайтып оралмады. Кеңес Одағы халқының фашистiк Германияны жеңген аса зор құрбандығы осындай. Бiрақ бұл жеңiстiң аса маңыздылығы – КСРО халықтарының тек өздерiн қорғап қалғанында және болашақ дамуға ғаламат құрбандықпен жол салғанында ғана емес, жалпы адамзат баласын аман алып қалғандығында. Сондықтан да сұрапыл соғыста қайтпас қаһармандығымен, қайсарлығымен жеңіске жеткен ата-бабамыздың даңқы арта берсін демекпіз.

81) Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1953 жж.).

Соғыстан кейінгі жылдары Кеңестер Одағында экономикалық саясатты жаңартып, жаңа экономикалық даму жолына түсу мәселелері төңірегінде әр түрлі пікірлнр айтылды. 1947 жылға дейін Сталин халық шаруашылығының даму бағытына байланысты дәйекті шешім қабылдамады. Ұлы Отан соғысының аяқталуымен Кеңестер Одағы мен Батыс мемлекеттері арасында орын алған алшақтық Сталиннің соғыстың алдыңғы жылдары қалыптасқан экономикалық жүйені қалауына әсер етті. Ендігі жерде кеңестік басшылар социалистік экономиканы нығайту негізі ретінде бірнеше бағыттарды белгіледі. Олар: ауыр өнеркәсіп, әскери өнеркәсіп кешенін дамыту; Одақтық республикалар экономикасын орталықтан басқару; еңбеккерлердің еңбек етуге ынтасын арттырудың орнына мәжбүрлеу әдістерін қолдану.

Соғыстан кейінгі алғашқы 1946 жыл ауыл шаруашылығы үшін қиын жыл болды. Соғыстың ауыр зардаптары салдарынан Молдавия, Украина, орта қаратопырақты аудандарда, Төменгі Поволжьеде және т.б. аудандарда аштық орын алды. Қазақстанда орта есеппен 1 га-дан 4ц.астық алынып, астық салынбаған аудандардағы шығындар Қазақстан астығы арқасында толықтырылды. Ауыл шаруашылығындағы қиыншылықтардан арылу мақсатында 1946 жылдың желтоқсанында КСРО Министрлер Кеңесі КСРО-ның шығыс аудандарында егін егетін жер көлемін ұлғайту жөнінде қаулы қабылдады. Осы қаулы негізінде егін егетін жер көлемін 10 млн.ға көбейту көзделді. 1950 жылы 1946 жылмен салыстырғанда Қазақстандағы егістік көлемі 1 млн. 173 000 га.артады.

Ауыл шаруашылығы жұмысшыларының еңбекақысы өте төмен болды. Өйткені, мемлекеттің ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алу бағасы өте төмен болды. Мысалы, астық бағасы өз құнының сегізден бір бөлігін ғана жапты. 1946 жылы мемлекет 1 колхозға 143000 сом ақша жұмсаса, 1950 жылы 170000 сом ақша жұмсаған. Сондықтан колхозшының айлық еңбекақысы 40 сом болды.

1953-1964 жылдары КОКП ОК-нің бірінші хатшысы және Министрлер Кеңесінің төрағасы Н.С.Хрущев тұсында ауыл шаруашылығының қатаң басшылығынан, орталық жоспарлауды колхоздар мен совхоздардың тәуелсіздігімен ұштастыруға бағытталған талпынушылық байқалды. Оның негізі 1953 жылы КОКП ОК-нің қыркүйек Пленумының шешімдері болып табылады. Ұлттық табыс ауылдық жерлердің пайдасына бөліне бастады, салық саясаты өзгерді, ауылшаруашылық өндірісін сатып алу және дайындау бағалары көтерілді. Сталиндік қатаң бақылаудан бас тарту көп ұзамай-ақ өз нәтижесін бере бастады.

Бірақ та бұл кезеңдегі аграрлық саясат тұрақты болмады. 1954 жылдан бастап тез арада ауыл шаруашылығының тарихта болмаған дамуын қамтамасыз ету үмітімен Қазақстанға тікелей қатысты тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны басталды. Қазақстанға тікелей басшылығы бұл бастаманы қолдай қоймады. Осыған байланысты, 1954 жылы 11 ақпанда өткен Қазақстан КП ОК-нің Пленумында бірінші хатшы Ж.Шаяхметов, 2-хатшы Л.И.Афонов босатылып, олардың орныныа орталықтан жіберілген Р.К.Пономоренко және Л.И.Брежнев сайланды. Жергілікті жердің қазақ басшылары сынеға ұшырап, үш айдың ішінде тың өлкесіндегі алты облыстың 1-хатшылары ауыстырылды.

82) Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдардағы Қазақстан өнеркәсібінің дамуы (1946 - 1953 жж.).Ұлы отан соғысы жеңіспен аяқталғаннан кейін Қ.стан еңбекшілері бейбіт құрылысқа қайта оралды. Соғыс Қ.стан экономикасына да үлкен зардаптарын тигізді. Өнеркәсіп өнімдерінің әсіресе бұқара халық көп қолданатын тауарлар өндіру түрлері қатты қысқарды. 1945 ж. КСРО Қарулы Күштерінің едәуәр бөлігінің запасқа шығару есебінен Қ.станға 104 мың солдат пен офицер, ал 1947 жылдың 1­ші қаңтарына қарай 188,2 мың адам келді. Өнеркәсіпте 8 сағаттық жұмыс күні қалпына келтірілді. 1946 ж­ғы. 18 наурызда қабылданған төртінші бесжылдыққа арналған жоспар бойынша соғыстан бүлінгенаудандарды қалпына келтіру, өнеркәсіпті соғыстан бұрынғы дәрежесіне жетіп, оны одан әрі асып түсіру міндеті белгіленді. Республикада ауыр индустрияны жедел дамыту, сондай ақ, жеңіл және тоқыма өнеркәсібін одан әрі өркендету көзделді. Қ.станға бөлінген күрделі қаржы көлемі одақ бойынша 3-ші орынға шықты.Мұндағы қаржы кәсіпорындарды қалпына келтіруден гөрі бұрынғыларын кеңейтіп, жаңа кәсіпрындар салуға бағытталды. Төртінші бесжылдықта бүкіл елде өнеркәсіп өнімі 1940 ж­мен салыстырғанда 40 %­ға өсетін болып белгіленсе, Республикада ол 2,2 есеге арту көзделді. Қ.стан халқы соғыстан кейінгі төртінші бесжылдық жоспардың көрсеткіштерін орындауға құлшына кірісті. Бұл кезде, әсіресе ауыр өнеркәсіптің қара металлургия және түсті металлургия саласы ойдағыдай дамыды. 1950 ж. металлургиялық процестердің тұйық цикілімен жұмыс істейтін Қарағанды металлургия зауытының құрылысына арналған дайындық жұмыстары басталды. Өскеменде қорғасын мырыш комбинатының құрылысы одан әрі жалғасты, 1947 ж. ол алғаш рет мырыш берді.Балқаш мыш қорыту зауытының қуатын арттыру жөніндегі жұмыстар одан әрі жүргізілді. Жезқазғанда аса ірі мыс балқыту комбинатының объектілерінің кешенін салу жалғастырылды. Текелі қорғасын мырыш комбинатының екінші кезегін іске қосуға әзірлік басталды. Шымкент, Риддер қорғасын зауыттары мен жұмыс істеп тұрған басқа да кәсіпорындар қайта құрылып кеңейтілді.Төртінші бесжылық тапсырмаларын орындау барысында өнеркәсіп салаларында жаңа техника түрлері енгізіліп отырды. Қарағанды өнекәсіп бассейнінде жұмыс істейтін алты жаңа шахта іске қосылды. Саран учаскесі пайдалануға берілді. Көмір ашық әдіспен қазылатын Екібастұз кен орны пайдалана бастады. Бесжылдық аяғына таман көмірді шабу мен қопару және оны темір вагондарына тиеу толық механикаландырылды. Бірқатар мұнай кәсіпшілерінің, соның ішінді Қаратон, Мұнайлы және басқа кәсіпшіліктердің іске қосылуын мұнай өндіруді 1950 ж. соғысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда 52 %-ға көбейту мүмкіндік берді.1950 ж.электр қуатын өндіру 1945 ж. қарағанда 2,3 есе өсті.Бесжылдық тапсырмасы бір жарым есе артық орындалды. Өскемен жылу электр орталығының бірінші кезегі, Алматы құлама су электр станцияларының 6,7,8 ГЭС­тері, Тишин ГЭСі, Құлсары ЦЭСі т.б. іске қосылды.Химия өнеркәсібінде «Қаратау» кен химия комбинатының, Жамбыл суперфосфат зауытының бірінші кезектері бірінші кезектері пайдалануға берілді. Ауыр өнеркәсіптің тез дамуы және оның жаңа салаларының құрылуы жеңіл және тамақ өнеркәсібінің одан әрі дамуына өз әсерін тигізді. Семейде тері илеу зауыты, Петропавлда тігін фабрикасы өнім бере бастады. Шымкентте мақта мата комбинаты салынды. Бесжылдықтың аяқ шеңінде республика жеңіл өнеркәсібінде 65 кәсіпорын істеді. Тамақ өнеркәсіпте көптеген жаңа кәсіпорындар салынды. 178 май зауыты, 6 тоңазытқыш, 3 сыра қайнататын, макарон фабрикасы сіке қосылды. 4-ші бесжылдық қорытындысы бойынша Қ.стан өнеркәсібінің жалпы көлемі 2,3 есе, оның ішінде көмір шығару 2,5; мұнай 1,5; газ 1,9; электр қуатын өндіру 4,1 есе артты.Соғыстан кейін көлік пен жол қатынасы одан әрі дамыды. Темір жолға едәуір өаржы бөлінді. Теміржолмен жүк тасу 1945 ж-мен салыстырғанда екі есе артты. Тас жолдарының желісі ұлғайды, автомобиль көлігінің жүк тасу айналымы 1940 ж-мен салыстырғанда 1950 ж. 1,9 есе өсті. Егер 1945 ж. өнеркәсіпте 304 мың адам жұмыс істесе, 1950 жылы ол 366 жетті.Сайып келгенде, өнеркәсіпті қалпына келтіру оны жаңа деңгейге көтеру ауыл селоны қанау есеінен іске асты.

83) Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірі (1946-1953 жж.).Қ.станның экономикасын бейбітшілік жағдайға бейімдеп қайта құру еңбекшілердің қоғамдық саяси белсенділігі жағдайында жүргізілді. Республиканың қоғамдық саяси өмірінде Қазақ КСР ның мемлекеттік Гимінің 1946 жылы 26­шы шілдеде енгізілуі зор оқиға болды. Оның текстін ақын жазушылар Ғ. Мұхамедханов, Ә. Тәжібаев және Ғ. Мүсірепов, музыкасын компазиторлар М. Төлебаев, Е. Брусиловский және Л.Хамиди жазды. Гимннің осы музыкасын Егемен Қ.станның жаңа гимнінде де өзгеріссіз сақталып қалды.Соғыстан кейінгі жылдары Коммунистік партия халық шаруашылығын дамытуға және әлеуметтік мәдени міндеттерді орындауға мемлекеттік және қоғамдық ұйымдарын барынша тартқанымен, олардың қоғамдық өмірде, халықпен жұмыс істеудегі дербестігі шектелді.Қ.станның мәдениеті, әдебиеті, ғылымның одан әрі дамуына ХХ ғ. 50-ші ж­ң басында өзінің шырқауына жеткен тоталитарлық социализм идеологиясы әсіресе тигізді. Республика компартиясы Орталық Комитетінің 1947 ж. наурызда өткен пленумы төменгі партия ұйымдарынан Қ.стан арихын жазудағы, әдебиет пен өнердегі саяси қателер мен ұлтшылдық бұрмалауға қарсы большевиктік сынды кеңінен өрістетіп, БК|б|П Орталық Комитетінің идеологиялық мәселелере жөніндегі қаулыларын сөзсіз орындауды талап етті. Соғыстан кейінгі жылдарда Қ.станда пісіп жетіліп келе жатқан қоғамдағы жаңа өзгерістер әкімшіл әміршіл жүйенің қудалауымен тұншықтырылып тасталды. Халық шаруашылығын қалпына келтіру жылдарында республика жазушыларының шығармалары ҰЛЫ Отан соғысына арналған. Ғ. Мүсіреповтың «Қазақ солдаты», Ә. Нүрпейсовтың «Курляндия» т.б. Осы жылдары Әуезовтың «Абай жолы», С. Мұқановтың «Ш.Уалиханов»сияқты тарихи шығармалар жарық көрді.1946 ж. Қ.стан Ғылым академиясы құрылып, республикада ғылым мен ғылыми зерттеу мекемелерінің дамуында елеулі рөл атқарды. Онда 500 жуық асперанттар жұмыс істеді. Жалпыға бірдей жетіжылдық білім беру туралы Заң одан әрі жүзеге асырылды. 1952 ж. Қ.станда жалпы білім беретін 9 мыңдай мектеп, 125 техникум мен арнаулы орта оқу орны жұмыс істеді, бұларда 1,5 млн. адам оқыды. Қорыта келе сталиндік тоталитарлық жүйенің үстемдігі нәтижесінде көптеген қарама қарсылықтар, елеулі көлеңкелі жақтар орын алды. Бұл республикада демократиялық қатынастардың тежелуіне, қазақтың ұлттық мәдениетінің одан әрі дамуына үлкен зардаптарын тигізді.

84) Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру және оның әлеуметтік-экономикалық салдарлары.

1954 жылдан бастап тез арада ауыл шаруашылығының тарихта болмаған дамуын қамтамасыз ету үмітімен Қазақстанға тікелей қатысты тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны басталды. Бұрынғы Кеңестер Одағы, оның ішінде Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны 3 кезеңнен тұрады: 1) 1954-1955 жж. 2) 1956-1958 жж. 3) 1959-1965 жж. Тың игеруТың игеру жылдарында негізінен солтүстік облыстарда жүздеген совхоз орталықтары салынды. Әміршіл-әкімшіл басшылыққа совхоздар тиімді болғандықтан, тың игерудің алғашқы жылында ғана 300 жаңа совхоз ұйымдастырылса, 1955 жылдың соңына қарай олардың саны 631-гежетті. 1956 жыл Қазақстан алғаш рет миллиард пұт астық алып, Ленин орденімен марапатталды.

Орталық басгылық 1956 жылдың ақпан айында өткен КОКП-ның ХХ съезінде Қазақ КСР-нің алдына жаңа міндет – астық өндіруді 5 есе арттыру міндетін қойды.

Қазіргі таңда экономистер тың және тыңайған жерлерді игермей-ақ, астық өндіру кезіндегі астықты аударғандағы әр гектардан 1 ц.өсірсе, бұл тың игеру нәтижесімен теңескен болар еді – деген пікірде.

60-жылдардағы ауыл шаруашылығының жағдайы қайтадан ауырлап, өзінің өсу деңгейін тоқтатқан болатын. Себебі, жаңадан игерілген жерлер өз мүмкіндіктерін сарқыды, колхозшылар мен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің материалдық жағдайы төмен боғандықтан еңбекке ынтасы болмады.

Cоғыстан кейінгі жылдары Қазақстан шикізат көзі ретінде қаралып, соғыстан зардап шеккен аудандарды қалпына келтіру базаларының біріне айналды. Оның соғыстан кейінгі даму жоспары 1946 жылы 18 наурызда Жоғары Кеңестің бірінші сессиясында бекітілген « 1946-1950 жылдары халық шаруашылығын қалпына келтіру және одан әрі дамыту заңымен» белгіленді.

85) 1965-1985 жж. Қазақстан мәдениеті мен ғылымы1962-1963 оқу жылдары 8 жылдық білім беруге көшу, 11 жылдық еңбек политехникалық мектептерін құру шарасы көзделді. 1970 ж. экономикадағы ірі агрокешендер құру кезеңінде «болашағы жоқ» ауылдар жойылып, шағын комплектілі мектептер жабылды.

· 1970 ж. 10.154 мектепте 3 млн. 226 мың оқушы оқыды.

· 1986 ж. 8.728 мектепте 3 млн.348 мың оқушы оқыды.

­ 1970 ж. жалпыға бірдей орта білім беруге көшу науқаны өріс алды.

­ 1972 ж. республикада жалпыға бірдей орта білім беруге көшудің соңғы кезеңі басталды.

­ 1980 ж. басы жалпыға бірдей міндетті орта білім берудің жүзеге асқандығы жарияланды.

­ 1986 ж. 10 қараша «Жалпы білім беретін орта мектеп жұмысын одан әрі жақсарту шаралары туралы» қаулы шықты.

1960-80 ж. аралығында 27 жоғары және 100 ден астам орта арнаулы оқу орындары ашылды.

· 1965-66 ж. 39 жоғары оқу орнында 144,7 мың студент оқыды.

· 1985 жыл­55 жоғары оқу орнындам 273,3 мың студент оқыды.

· 1985 жыл­246 орта арнаулы оқу орнында 272,6 мың адам оқыды.

Қазақстандық ғалымдарының ғылыми зерттеулерді дүние жүзіне танымал болды:

· Д.В. Соколовский­ катализаторларды электрохимиялық әдіспен зерттеуді тұңғыш бастаушы.

· Социалистік Еңбек ері, академик У.М. Ахмедсафин гирогеология және гидрофизика ғылымдарын ұйымдастырушы.

· М.А. Айтхожин өсімдік жасушаларындағы информосомаларды тапқаны үшін марапатталған Лениндик сыйлық иегері.

1970 ж. «Гүлдер», «Дос Мұқасан», «Айгүл» ансамбльдері құрылды. Қазақ киносының Ш. Айманов, М. Бегалин, С.Қожықов секілді ірі қайраткерлерінің қатысуымен жасалған фильмдер кино өнерінің таңдаулы туындылары. Алматыда Мемлекеттік өнер мұрайжайы, Қазақ КСР мұражайы, Қазақ ұлт аспаптар мұражайы ашылды. 1978 ж. 12 томдық «Қазақ Совет энциклопедиясын» шығару аяқталды. 1978 ж. республикада 19 мыңнан астам кітапхана болды. Қазақстан тарихы қатты бұрмаланды. Тарихшылар тек Кеңестік жетістіктерді зерттеуге жұмылдырылды. Мәдени дамуда табыстар мен қайшылықтар қатарласа жүрді. Кеңестңк насихат ұлттық мәдениеттің гүлденуі туралы, тұтас алғанда кеңес мәдениетінің интернационалдануы жөніндегі тезисті үнемі қуаттап жатты.

86) ХХ ғасырдың 70-80 жж. бірінші жартысындағы Қазақстан өнеркәсібі дамуының негізгі тенденциялары.

Қоғамдық саяси ахуалдың өзгеруі экономикалық реформаларды іске асыруды тежеді. Тежеліс тетігінің өзегі сөз бен іс арасындағы алшақтық. 70 ж. ғылым мен техниканы тұтастырып, ғылыми өндірістік бірлестіктер құру мәселесі көтерілді. Мұндай бірлестіктерде ғалымдардың, конструкторлардың, инженерлердің, жұмысшылардың еңбегі бір орталыққа тоғыстырылды. Өндірістік және ғылыми өндірістік бірлестіктер көбейді: 1971 ж.­28, 1985 ж.­162. Осындай бірлестіктер мен бірлесе жұмыс істейтін кәсіпорындар саны артты: 1971 ж.­97, 1985 ж.­ 610. Бірақ тәжірибе нәтижесі күткендей болмады. Оның себептері: КСРО да ҒТР негізінде түбегейлі өзгерістер жүргізу қажеттігі сөз жүзінде мойындалғанымен, іс жүзінде бұрынғы басқару әдістерін қолдану жалғаса берді.

90 ж. ортасында КСРО Батыс Еуропа елдері және АҚШ пен салыстырғанда әр өнімге шаққанда қуат пен шикізатты 2­3 есе көп жұмсалған.

· Республика өндірісінде көмірдің 50­60%­ы; мұнайдың 70­ы, темірдің 11,5%­ы рәсуә етілген.

· Әр түрлі себептермен жұмысқа шықпай қалушылардан уақыт бос жоғалды.

· Өнімді шек қойылмастан жалпы көлемді жоспарлау сақталды.

· Республика басшылығы алып аумаққа әуестенушілкке қолданды. Нәтижесінде ірі аймақтық өндірістік кешендер тұрғызылды: Павтодар­Екібастұз; Маңғыстау, Қаратау­Жамбыл; Шымкен­Кентау.

· Соның ішінде Қазақстандағы ең ірі территориялық өндірістік кешен­ Маңғыстау.(1970).

· Жоспарларға түзетулер енгізу сақталды. 1981­85 ж. әр түрлі министрліктер мен ведомстволардың жоспарлары 300 реттен астам түзетілді.Директивалық жоспарлау экономикаға орасан зор нұсқан келтірді. Осындай экономикалық дамудағы кемшіліктерге қарамастан 70­ж. өнеркәсіп жетекші орын алды. 170­тен астам өнеркәсіп кәсіпорны мен цехтар бой көтерді: Лисаков кен­байыту комбинаты; Шерубай­Нұра шахтасы; Талдықорған аккумлятор зауыты.

Павлодар облысында Екібастұз отын энергетика кешені, Ертісте Шүлбі СЭС­і құрылыс басталды.

1975 ж. қарай барлық кәсіпорындар энергетикасымен қамтамасыз етілді. Минералды тыңайтқыштар өндіру 1,8 есе, сары фосфор 2,5 есе өсіп, фосфор өнеркәсібі КСРО бойынша алдынғы қатарға шықты.

1970­75 жылдары өнеркәсіпті өркендетуге 40,8 млрд.сом жұмсалды (32%). 4970­85 ж. өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі екі есе, машина жасау, химия өнеркәсібі 3 есе өсті.

Өнеркәсіп өндірісінің көлемі жөнінен республика одақ бойынша 3 орында болды. 70­80ж. алып кәсіпорындар түріндегі шикізат салаларын дамытуға бағыт ұстау халық тұтынатын тауарлар, тамақ және жеңіл өнеркәсіп өндірісі дамуының жеткіліксіз болуына әкеп соқты. Нәтижесінде, халық тұтынатын азық түлік емес тауарларың 60%ы шеттен әкелінді.

87) ХХ ғасырдың 70-80 жж. бірінші жартысындағы ауыл шаруашылығындағы дағдарыс көріністері.

70­80 ж. ауыл шаруашылығы жөнінде ауқымды шешімдер қабылданды: Материалдық базаны нығайту, Мамандандыру мен шоғырландыру, Қаражат көлемін арттыру. 1971­85 жылдар ауыл шаруашылығына 18 млрд. сом күрделі қаржы жұмсалды. Бірақ бұл күткен нәтиже бермеді. Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру төмендей бастады: 1871­75 ж.­13%; 11 бесжылдықта­0,4%.

1964­85 ж. мал шаруашылығы құлдырады: 4.2 млн.­ірі қара; 55 млн. қой­ешкі; 5,1 млн.­шошқа өлім жетімге ұшырады. Ауылшаруашылық өнімдерін жоспармен сатып алу интенсивтендіру жолындағы тосқауылға айналды. Бұл түрлі тәсілдер арқылы сығып алынатын азық түлік салғыры болып шықты. Жалпы өндірілген еттің бестен бір бөлігін төрттен бір бөлігіне дейінгі мөлшері одақтық қорға жіберілді. 1970­85 жылдары республика жыл сайын одақтық қорға 300 мың тонна ет жіберді. Пайда 9 млрд.сом, шығын 18­87 млрд. сом болды.

Ауылшаруашылық өнімдерін сатып алу, бағаларын көтеруге ұмтылу айтарлықтай нәтиже берген жоқ. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың өз өнімдеріне өздері баға белгілеу құқығы тыңайтқыштардың, техниканың, құрама жем түрлері құнының бақылаусыз өсуін туғызды. Ауылшаруашылығы өнімдері бағасы екі есеге артса, оларға арналған өнеркәсіптік өнімдерінің бағасы 2­5 есеге көтерілді. 70 ж­ы экономиканың аграрлық саласы басқарудың әкімшілік әдістері күшейді. Колхоздардың өзін өзі басқаруындағы демократияландыру процесі тежеліп, партия және әкімшілік органдардың тарапынан бақылау күшейе түсті.Колхоздар мен совхоздарды механикаландырылған агро­өнеркәсіптік интеграциялау туралы КОКП ОК­нің 1976 ж.шешімі. Әр түрлі шаралар пайдаланылды, алайда еш нәтижесіз. Ауыл шаруашылығы дағдарысқа ұшырау бастады. 80 ж­ң ортасында азық түлік өнімдерімен шектеулі қамтамасыз еу жүйесі енгізілді. Ауыл шаруашылығының тиімділігінің төмендеуінің басты себебі шаруалыр өз еңбегінің жемісін өздері көре алмады.

88) ХХ ғасырдың 70-80 жж. бірінші жартысындағы Қазақстанның қоғамдық -саяси өмірі.

1960 ж.ортасынан 1980 ж. ортасына дейін кезең тоқырау жылдары. Жаңашыл үрдістер әлсіреді; Қоғамдық құрылыс ұстанымдары мен түрлері тоқырауға ұшырады. Бетбұрыстар кезеңі басталды.Социализм жүйесі елдерінде социализмді бірте бірте жетілдіру идеясы туындады.

· 1967 жыл Қазан төңкерісінің 50 жылдығына арналған мәжілісте Л.И. Брежнев еліміздегі тарихи жолдың басты қорытындысы кемелденген социализмнің орнатылуы деп мәлімдеді.

· 1977 жылғы мамыр­ КСРО Конституциясының жоюасы бүкілхалықтық талқылауға ұсынылды. Нәтижесінде 400 мыңға жуық ұсыныс келіп түсті. Ал 7 қазанда КСРО Конституциясы қабылданды.

Коммунизмге өтер жолдағы кезең кемелденген социализм, ал КСРОның саяси негізі халық депутаттары Кеңестері деп танылды. Бұл кезеңнің экономикалық жүйесін мемлекеттік және колхоздық кооперативтік меншік түріндегі социалистік меншік құрайды.

1978 жылғы 17 наурыз Қазақ КСР Конституциясының жобасы бүкілхалықтық талқылауға түсті. 1978 жылғы 18 сәуір Қ.стан Компартиясы ОК­і жаңа конституция жобасын мақұлдап, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс жетінші сессиясының қарауына ұсынылды. Осы жылдың 20 сәуір­ Қазақ КСР жаңа Конституциясы қабылданды. Республикадағы ең жоғарғы заңды билік органы Жоғарғы Кеңес. Атқарушы Билік Министрлер Кеңесі. Екеуі де партиялық бақылау жағдайында жұмыс істеді. Келеңсіз құбылыстар ұлтаралық қатынастарда да байқалды:

· Ана тілін оқытуды жақсарту жөнінде бірден бір қаулы не шешім қабылданды.

· Орыс тілін оқыту сапасын арттыруға көбірек көңіл бөлінді.

­ 1963 жыл Мәскеуде қазақ студенттерінің тұңғыш бейресми бірлестігі «Жас тұлпар» құрылды.

­ Ұйымдастырушысы Мұрат Әуезов.

­ 1974­77 ж. Х. Қожахметов қазақ халқын қайта түлету мақсатында «Жас қазақ» ұйымын құруды ойластырды.

Саяси жүйенің идеологиясы мен жаттанды догмаларына сай келмеген өз көзқарастарын әдебиет пен өнерде бейнеленген зиялылар қудалауға ұшырады.

Кеңестік қоғамның саяси жүйесіне тән белгілер:

1. демократияны шектеу;

2. еңбекшілерді меншік пен билікке жақындатпау;

3. адамның жеке басын аяқасты ету;

4. қоғамдық ұйымдардың партиялық мемлекеттік аппаратпен тұтасуы;

5. Сөз бен іс арасындағы алшақтық.

Бұл жағдай кеңес адамдарының бойында самарқаулық, сенімсіздік, маскүнемдік секілді жағымсыз қылықтар туғызды. Тоқырау кезеңінің идеологиясындағы басты бағыттардың бірі орыстандыру саясаты. Хрущевтік брежневтік әкімшілік тарихи жаңа қауымдастық кеңес халқын жасауды көздеді.

89) ХХ ғасырдың 70-80 жж. бірінші жартысындағы Қазақстанның әлеуметтік жағдайы.

Экономикалық саясаттың басты міндеті халықтың әл ауқатын көтеру деп есептелді. Кеңес адамдарының тұрмыс деңгейі жақсара бастады:

· Жан басына шаққандағы нақты табыс 2,6 есеге өсті; төменгі жалақы 70 сом;

· Колхозшылардың кепілді еңбек ақысы өсті (100­ден 210 сомға);

1971­89 жылдар жұмысшылар мен қызметкерлер табысы 123,7 сомнан 233,7 сомға өсті.

Мемлекет ақшаның құнсыздануын халықтан жасырды:

ü 1970­86 жылдар­ нақты жалақы 20% төмендеген.

ü 1985 жылғы 1 сом 1960 жылғы 54 тиынға тең боды.

Ø орташа зейнетақы 51,1 сомнан 93,2 сомға көтерілді. 1971 жылы колхозшылар үшін де зейнетақы белгілеу тәртібі енгізілді.

Ø 1970­80 жылдары 887,7 мың пәтер тұрғызылып, 3 млн.нан астам адам қоныстандырылды.

Осы мәліметтер халықтың тұрмыс дәрежесі үнемі өсіп келеді деген ой туғызады, ал іс жүзінде халық тұрмысы 30­40 жылдармен салыстырғанда ғана жақсарды. Денсаулық сақтау саласының көрсеткіштері 20­25 жылдар деңгейінде қалып қойды. Дамыған капиталистік елдерден халықтың материалдық тұрмыс дейгейінің елеулі түрде артта қалушылығы күшейді. Оның себептері: әлеуметтік саланы дамытудағы қалдықты ұстанымның сақталуы; тауарлар сапасының нашарлауы; ақы төлеудегі теңгермешілік; қоғамдық меншіктің өктемдігі.

Тұрмыс дейгейінің төмендеуінің зардаптары: Қазақстан халықтың тұрмыс дәрежесі бойынша Одақтың көрсеткіштерден артта қалды; еңбекке немқұрайлы қарау туындады; ұрлық, еңбек тәртібінің құлдырауы, маскұнемдік жаппай құбылысқа айналды, тауар зәрулігі күшейді. 1979 жылы Алматы қаласындағы жергілікті ұлт өкілдері 11% болды. Өнеркәсіпте істейтін қазақ жұмысшылары 12%.

90) М.Горбачевтің реформалары кезеңіндегі Қазақстан (1985-1991 жж.).

1985 жылғы сәуір айында Кеңестер одағы Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің пленумы болды. Онда Орталық партия комитетінің Бас хатшысы М.С. Горбачев баяндама жасап, қоғамды демократиялық бағытта қайта құру жөнінде шешім қабылданды. Бірақ бұл шешім тек сөз жүзінде қалды. Іс жүзінде ол кеңес қоғамын ыдыратуды тездетті. Оны Қазақстанның партия, кеңес органдары қызметінен байқауға болады.

Тоқырау жылдарында Одақтың барлық ауқымында, оның ішінде Қ.станда да басқару ісінде жағымпаздық, парқорлық, рушылдық, жершілдік сияқты көптеген келеңсіз құбылыстар орын алғаны белгілі. Бұл жылдары ұлт саясатында, әлеуметтік экономикалық және кадр мәселелерінде көптеген ауытқушылыққа жол берілді. Жалпы барлық кеңес қоғамында бұл кезде қоғамдық ойдың мәні өзгеріп, сөз бен істің арасында алшақтық, қайшылық кең өріс алды. Кадр мәселелерін шешу партия комитеттерінің тек бірінші басшыларының айтуымен, солардың таңдауымен жүретін болды. Оларда іріктеу тек туыстық, жерлестік, бастыққа берілгендік жағдайлар мен маңызды рөл атқарды.

91) 1986 ж. Желтоқсан оқиғасы: себептері мен сипаты.

1986 жылдарда Қ.станның жоғарғы органдарына орталықтан басшы кадрлар жіберу кеңінен орын алды. Оларды қызметке жібергенде жергілікті жердің пікірі, республиканың тарихи жағдайы, оның салт дәстүрі есепке алынбады. Мұндай жағдай 1986 жылғы 16 желтоқсан күні Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы Д.А. Қонаевтің орнынан алған кезде айырықша көзге түсті. Пленум мәжілісі небәрі 18 минутқа созылды. Осы уақыт ішінде 22 жыл Қазақстан Компартиясын басқарған Д.А. Қонаев қызметінен алынып, оның орнына Мәскеу жіберген Г.В. Колбин сайланды.

Мұның өзі қайта құру мен демократиядан үлкен үміт күтіп отырған республика халқының, соның ішінде қазақ жастарының наразылығын туғызды. Пленум өткеннен кейін екінші күні Орталық Партия Комитеті үйі алдындағы алаңға өздерінің Пленум шешімімен келіспейтіндігін білдіру үшін жұмысшы және студент жастар, оқушылар және т.б. жиналды. Олардың қолдарында ұстаған ұрандарының арасында «Әр халықтың өз ұлттық көсемі болу керек» деген ұран болды. Мұндай көсемнің Қ.станда тұратын орыс халқы өкілдерінен де мүмкін екендігі айтылды. Міне осындай күрделі жағдайда Г.В. Колбин партия Орталық Комитетінің бюро мәжілісін шақыртып, оған С.М.Мұқашев, Н.Назарбаев, О.С. Мирошхин, Л. Даулетова т.б. қатысты. Бірақ олар алаңға шыққан жастардың жүрегіне жол таба алмады. Қазақ жастарының 1986 жылғы желтоқсандағы шеруінің түрі ұлттық болғанымен ұлтшылдық емес еді. Жүйе оны «Қазақ ұлтшылдығы» деп айтуға дейін барды. Осыған байланысты 1987ж. партия ұйымдарында тазалау басталды.

92) КСРО-ның ыдырауы. ТМД-ның құрылуы.

Қ.станның тәуелсіздік алуы бұрынғы кеңес қоғамында қалыптасқан ахуал қоғамдық жүйенің күйреуінің, Кеңестер Одағының ыдырау салдары нәтижесінде іске асты. КСРО ның құлауының басты себептерінің бірі ондағы орын алған экономикалық күрделі мәселелер, экономикалық дамуды артта қалушылық. Атап айтқанда, Одақ экономикасының технологиялық жағынан артта қалуы, сондай ақ өндіріс шығарған тауарлардың бүкіл әлемде бәсекеге түсу қабілетінің әлсіздігі еді. КСРОның экономикасының артта қалуы 1970 жылдан басталған тоқырау кезеңінде, халық шаруашылығы жоспарларының орындалмауынан өз көрінісін тапты. Экономиканың артта қалуы әсіресе ауыл шаруашылығы саласында өріс алды. Жалпы бүкіл Одақ бойынша 1970-85 жылдары тоқырау кезеңінде экономиканың басты көрсеткіштері өспеді, керісінше төмендеп кетті. КСРОның экономикасының артта қалуы Қ.станға да өз әсерін тигізбей қойған жоқ. Осы айталған кемшіліктер мен қайшылықтардың салдарынан 70-ші жылдардан бастап 80-ші жылдардың аяғына дейін Қ.стандағы жан басына шаққандағы ұлттық табыстың көлемі Одақпен салыстырғанда 12%-ға төмендеді.

Кеңестер Одағының құлауының саяси себептері туралы айтқанда, ондағы саяси идеологиялық бірлік пен біртұтастық сол сексенінші жылдардың соңы мен тоқсаныншы жылдардың басында ақ көзден ғайып болғанын ерекше атап көрсеткен жөн. Бұл кезде Кеңес Одағы елдерінде бұрын болмаған ұлт толқулары күшейді. Ақыр соңында ұлтаралық қайшылықтар тартысқа, ал тартыс қантөгіске әкеліп тіреді. Бұған мысал ретінде Қ.станда болған 1986ж. көтеріліс.

Сондықтан бірқатар ұлт республиалары Одақтан бөлініп шығу, өздерінің егеменді мемлекет болуы жөніндегі талаптарын қойды. Осының нәтижесінде 1988 жылдың қараша 89-ж-ң мамыр айлары аралығында Балтық жағалауындағы Эстония, Литва, Латва мемл.ң егемендігі туралы құжаттарын қабылдады. Сөйтіп КСРО дан шығып тәуелсіз емлекетке айналды. Осыдан кейін көп кешікпей ақ 1989-90 ж. егемендік туралы Декларацияны КСРОның басқа республикалары да қабылдады.

1991 ж. 8 желтоқсанда Белорусь, РСФСР және Украина республикаларының басшылары Мнск қаласында (Беловеж кездесу) кездесіп, мәлімдеме қабылдады. Онда саяси одақ тұйыққа тірелді, сондықтан республикалардың Одақтан шығуы объективтік процесс және тәуелсіз жеке мемлекет құру шынайы факті болып отыр деп көрсетілді. Мұның өзі бұрынғы Одаққа кірген барлық мемл.ң, жаңа достық Одағын ТМД құруға жол ашты. Бұл құрылым бұрынғы Одақ бойынша осы кезге дейін алынған халықаралық міндеттердің орындалуына кепілдеме береді, ядролық қарудың таралуына жол бермейді және оған біріңғай бақылау орнатуды қамтамасыз етеді деп көрсетеді.Бірақ бұл шешім басқа респ.ң наразылығын тудырды. Себебі заң б/ша Қ.стан, Орта Азия, Закавказье респ.ң келісімінсіз бұл үш республика егемендік туралы күрделі мәселені жеке шешуге тиіс емес еді. Сол себепті 1991 ж.12 желтоқсанында Ашхабад қаласында Орта Азия республикалары мен Қ.стан басшыларының кездесуі болып өтті. Онда ТМДға тек барлық респуб.ң тең құқықтық негізінде құрылушылық жағдайын мойындағанда ғана қосылуға болатындығы айырықша атап көрсетіледі.

1991 жылғы 21желтоқсанда Алматыда 11 республика өкілдері қатынасқан кездесу болды. Олар тең құқықтық жағдайда ТМД құрылғандығы жөнінде шартқа қол қойды. Онда жалпы бағыттағы көкейтесті саяси және әлеуметтік экономикалық мәселелер шешу көзделді.

93. Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін алуы.

Кеңестік жүйенің ауқымынан босап шыққан республикалар «кеңестік», «социалистік» деген атаулардан бас тарта бастады. 1991 жылғы желтоқсанның 10-ы Республика Жағарғы Кеңесінің сессиясында Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасын Қазақстан Республикасы деп өзгертілді. КСРО-ның ыдырау процесін тездеткен 1991 жылғы тамыз бүлігі 1991 жылдың қазанына қарай көптеген республикалардың өз тәуелсіздігін жариялауына септігін тигізді. 1991 жылы 16 желтоқсанда Республиканың Жоғарғы Қеңесінің жетінші сессиясында « Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы»Заң қабылданды. Осы күні Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялады. Сонымен, 1991 жылғы 16 желтоқсан Республиканың тәуесіздік алған күні.Қабылданған Заң бойынша Қазақстан тәуелсіз демократиялық құқылық мемлекет ретінде анықталды. Ол өз аумағында барлық өкімет билігін толығынан қолданады ішкі және сыртқы саясатты өз бетінше жүргізеді, республика барлық мемлекеттер мен халықаралық құқық принципі негізінде өз қарым-қатынасын орнықтырады. Қазақстан Республикасының шекаралары біртұтас бөлінбейді және оған қол сұғуға болмайды. Қазақстан Республикасының және оның атқарушы өкіметінең басшысы Президент болып табылады.Сонымен, Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздігінің жариялануы еліміз тарихындағы аса ірі маңызы бар оқиға болып табылады.

94. Қазақстандағы экологиялық мәселелер. “Невада-Семей” қозғалысы.1989 жылы ақпан айында алғашқы антиядролық қозғалыс құрылды. Олжас Сүлейменов басқарған бұл қозғалыс әлемді ұйқысынан оятып, адамдардың бейбіт өмір сүру құқығын талап етуіне жол ашты. Халықты дүние жүзінде аузынан от шашқан тажалды бітеу үшін көтерген "Невада-Семей" козғалысын бүгінде білмейтін адам жоқ. 1991 жылы 29 тамызда Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев Семей полигонын жабу туралы жарлыққа қол қойды. Бүгінгі таңда Қазақстандағы экологиялық жағдайдың ушығып тұрған ошақтары Арал мен Балқаш. Бұл көлдер тек қана Қазақстан емес әлем халқын алаңдатып отыр. Аралды құтқару мәселесіне тек эколог ғалымдар ғана емес, елім дейтін барша азаматтар атсалысуда. Елбасы Н. Ә. Назарбаевтың назарында әрқашан экологиялық проблемалар тұр. Осындай ағалар арқасында «Ароал-Балқаш» қоры құрылды. Дүние жүзіндегі ең беделді ұйымдардың бірі. 1989 жылы ақпан айында алғашқы антиядролық қозғалыс құрылды. Олжас Сүлейменов басқарған бұл қозғалыс әлемді ұйқысынан оятып, адамдардың бейбіт өмір сүру құқығын талап етуіне жол ашты. Халықты дүние жүзінде аузынан от шашқан тажалды бітеу үшін көтерген "Невада-Семей" козғалысын бүгінде білмейтін адам жоқ. 1991 жылы 29 тамызда Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев Семей полигонын жабу туралы жарлыққа қол қойды. Бүгінгі таңда Қазақстандағы экологиялық жағдайдың ушығып тұрған ошақтары Арал мен Балқаш. Бұл көлдер тек қана Қазақстан емес әлем халқын алаңдатып отыр. Аралды құтқару мәселесіне тек эколог ғалымдар ғана емес, елім дейтін барша азаматтар атсалысуда. Елбасы Н. Ә. Назарбаевтың назарында әрқашан экологиялық проблемалар тұр. Осындай ағалар арқасында «Ароал-Балқаш» қоры құрылды. Дүние жүзіндегі ең беделді ұйымдардың бірі. Ұлттық ақыл-ойдың Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов сынды кемеңгерлері дүниеге келген, Алаш жұртының рухани әрі мәдени орталығы болған Семей топырағы 40 жылдан астам уақыт бойы ядролық қару сынақтарының салдарынан экологиясы бұзылып, халқы теңдессіз зардап шекті. Тарихи деректерге көз жүгірсек, алғаш рет 1949 жылы сынақ жасалған кезден бастап 1989 жылға дейінгі аралықта 490 ядролық жарылыс жасалса, оның 117-сі жер бетінде жүзеге асқан екен. Осы сынақтарға қоса химиялық жарылғыш заттарды қолдану арқылы 175 жарылыс өткізілген. Жалпы Семей полигонында жасалған бұл сынақтардың жиынтық қуаты Хиросима қаласына тасталған атом бомбысынан 2,5 мың есе артық. Ал қолдан жасалған апаттың салдарынан зардап шеккен адамдардың саны 1,5 миллионнан асып отыр. Демек, осындай алапат қасіретке душар қылған Семей полигонының символикалық мән-маңызы өте зор болып отырғандығы шындық. Қазіргі таңда бұл өңір қырып-жою қаруы нысаны ретіндегі өмірін толығымен тоқтатып, оның қарусыздану әрі бейбітшілікті нығайтуға бет бұрған өңір ретіндегі танымалдығы артып келеді. Өйткені дәл осы өңірде 2006 жылы қыркүйектің 8-інде Қазақстан Республикасы мен Орталық Азия елдері арасында Ядролық қарудан азамат аймақ туралы шартқа қол қойылды. Бұның жаһандық әрі өңірлік қауіпсіздікті нығайтуға қосылған маңызды ұжымдық үлесті білдірудегі мәні ерекше. Сонымен қатар әлем жұртшылығына киелі қазақ жерін бірнеше ондаған жылдар ойсыз ойрандап, жер асты былай тұрсын, тіпті ашық ауада адамзат өміріне аса қатерлі атом сынағына тосқауыл болған «Невада-Семей» қозғалысы да осы жерде құрылған болатын. Қозғалыс ядролық сынақ нысандарының жабылуына ғана ықпал етпей, сонымен қатар ауқымы кең қызметтерімен экологияға, табиғатты қорғау мәселелеріне, халықаралық деңгейлерде адам құқығы проблемаларын шешуге де мұрындық бола білді

95. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдардағы экономикалық қайта құрулар және нарыққа көшудің қиындықтары.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында өз алдына ұлттық мемлекет қалыптасып, шаруашылық жүргізудің әкімшілік әдісімен аралас нарықтық қатынас қағидаларына ауысу үрдісі байқалды. Әрине, 90-жылдардың қоғамдық-саяси және әлеуметтік-экономикалық қиыншылығы мен ауыртпалығы аз болған жоқ. Әсіресе, өтпелі кезеңде орын алған қиындықтар зардабы ауыл шаруашылығына, бүкіл аграрлық секторға қолайсыз болды. Аграрлық дағдарыстың табиғаты, негізгі себептері мен одан шығу жолдары ғылыми және көпшілік әдебиетте аз жазылған жоқ. Осы өзекті әрі көкейтесті мәселе Республика Президентінің еңбектерінде, түрлі заң және атқарушы органдардың күнделікті іс-тәжірибелерінің күн тәртібінен түспегені белгілі. Бірақ ел экономикасының маңызды және өмірлік қажет саласының әлеуметтік мәселелерін, әкімшілік басқару жүйесінен нарықтық жүйеге көшуге байланысты аграрлық саланың тұрақты және тиімді даму бағыттарын анықтайтын теориялық және тәжірбиелік маңыздылығын одан әрі зерттеп, зерделеу керектігі ешбір күмән тудырмайды.

96. Қазақстанның БҰҰ-на мүше болуы. Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясатының қалыптасуы.егемендік алғанға дейінгі кезеңде Қазақ елі Ресей патшалығының құрамында, одан кейін, КСРО құрамында болғандығы тарихымыздан белгілі. Қазақ елі үшін жаңа кезеңнің баспалдақтары 1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялап, әлемдегі өзге мемлекеттермен терезесі тең дәрежеде дамуының алғашқы кезеңдерінде басталған еді. Қазақ елі егеменді мемлекет ретінде 1992 жылы Қазақстан БҰҰ-ға мүше болып қабылданды, осы жылы 29 қыркүйекте қа­зақтардың Бірінші дүниежүзілік құрылтайы ашылды.Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, прагматизмдігімен, сындарлы сұхбат жүргізуге талпынысымен және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Халықаралық аренада мемлекетіміз өзінің тарихи, геосаясаттық және экономикалық факторларына байланысты көп ғасырлар бойы сыртқы саясатын халықаралық ынтымақтастық, көршілес мемлекеттермен татуластық және олардың аймактық біртұтастығын кұрметтеу принципіне негіздеп жүргізіп келеді. Қазақстанның өзге мемлекеттермен тең құқылы және екі жаққа да тиімді қарым-қатынас құруға дайындығы оның бүгінгі күні дипломатиялық байланыс орнатқан шет мемлекеттердің санының көптігімен дәлелденіп отыр. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап біздің республика әлемнің 130 мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Көптеген себептерге байланысты Орталық Азия мен Қазақстан аймағы әлем саясатында қазіргі кезде ерекше назарға ие. Қазақстан екпінді даму қарқынының арқасында ipi трансұлттық корпорациялардың, өзге мемлекеттердің үлкен қызығушылығына ие. Бұл түсінікті де, Қазақстан Орталық Азиядағы географиялық сипаты бойынша ең ipi мемлекет болып табылады, оған қоса экономикалық даму қарқыны бойынша біздің мемлекет аймактағы көшбасшы. Осы ретте еліміздің болашақта даму мүмкіндіктерінің мол екендігін ескере кету керек. Бүгінгі күні қазақстандық сыртқы саясат басымдылығы ең алдымен Ресей, Қытай, АҚШ, ЕО, Орталық Азия аймағындағы көршілес мемлекеттермен, ислам әлемімен тең құқылы қарым-қатынас құруга бағытталып отыр. Бұл тұрғыда 2006 — 2007 жылдары аталмыш мемлекеттермен және аймақтармен ей жакты байланыс едәір алға басты. Ел мүддeciнe қатысты бірталай маңызды құжатқа қол қойылған мемлекет басшылығының Вашингтон, Мәскеу, Брюссель, Лондон, Пекин, Каир, Тегеран, Ташкент, Бішкек және тағы да басқа мемлекеттердің астаналарына ресми сапарларының қорытындылары да осыны айғақтай түсуде. Осылайша мeмлeкeтiмiздiң әлемнің жетекшi державалары мен көршілес ТМД мемлекеттepi арасындағы стратегиялық серіктестігі жаңа деңгейге көтерілді деуге болады.

97. 1995 ж. Қазақстан Республикасының Конституциясы, негізгі мазмұны. Қазақстан Республикасы
саяси тәуелсіздік алғаннан кейін,
1995 жылғы 30 тамызда Республикалық референдум өткізу (бүкіл халықтық дауыс беру) жолымен қабылданған еліміздің Негізгі Заңына он бес жыл толып отыр. Осыған орай мерейлі мереке дінаралық, ұлтаралық татулық берік орныққан Отанымыздың барлық өңірінде салтанатты түрде атап өтілуде. Біз енді Конституция сөзінің мағынасы, тарихы, қазақ елінің Ата Заңы туралы
ой толғасақ. Конституция дегеніміз не? Конституция термині латын сөзінен алынған. Ол латынша – constitio, мағынасы – белгілеу, ор- наластыру. Ал қазіргі түсінік бойынша, Конституция – мемлекеттің Негізгі Заңы. Ғылыми, са- яси, құқықтық тұрғыда Конституция материал-дық, нысандық мағынада өзіндік мән-маңызға ие.

1995 жылғы Конституцияға сай Қазақстан Республикасында конституциялық бақылаудың жаңа моделі – Конституциялық Кеңес белгіленген болатын. Бұл мемлекеттік органның басты мақсаты – Қазақстан Республикасы Конституциясының Республиканың бүкіл аумағында үстемдігін қамтамасыз ету, сонымен бірге ол билік тармақтарының бірде-біріне кірмейді. Конституциялық Кеңес өз өкілеттіктерін мемлекеттік органдардан, ұйымдардан, лауазымды адамдар мен азаматтардан дербес және тәуелсіз іске асырады, Қазақстан Республикасының Конституциясына ғана бағынады, ешбір саяси және өзге де себептерді негіз етіп ала алмайды. Қазақстан Республикасының Президенті, Парламент Палаталарының Төрағалары, Парламент депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірі, Премьер-Министр Конституциялық Кеңеске өтініш беру субъектілері болып табылады.

1995 жылғы Конституцияға сай Қазақстан Республикасында конституциялық бақылаудың жаңа моделі – Конституциялық Кеңес белгіленген болатын. Бұл мемлекеттік органның басты мақсаты – Қазақстан Республикасы Конституциясының Республиканың бүкіл аумағында үстемдігін қамтамасыз ету, сонымен бірге ол билік тармақтарының бірде-біріне кірмейді. Конституциялық Кеңес өз өкілеттіктерін мемлекеттік органдардан, ұйымдардан, лауазымды адамдар мен азаматтардан дербес және тәуелсіз іске асырады, Қазақстан Республикасының Конституциясына ғана бағынады, ешбір саяси және өзге де себептерді негіз етіп ала алмайды. Қазақстан Республикасының Президенті, Парламент Палаталарының Төрағалары, Парламент депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірі, Премьер-Министр Конституциялық Кеңеске өтініш беру субъектілері болып табылады.

98. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірі.1992 жылы қыркүйек-қазан айларында Алматыда дүние жүзі қазақтарының тұңғыш құрылтайы өтті. Әлемнің 13 елінен келген отандастарымыз қатарында үлкен қазақ диаспорасы бар Өзбекстан (870 мың) мен Ресейден (660 мың) келушілер көп болды. Барлық қатысушылар саны 800 адам болды. Құрылтайда Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 1992 жылғы 26 маусымда қабылдаған "Көшіп келу туралы” Заң негізінде қандастарымыздың елге оралуына мүмкіндік жасалғаны айтылды.Дүние жүзі қазақтарының құрылтайына қатысушылардың Қазақ халқына Үндеуі жарияланды. Онда: 30 қыркүйек – Ұлттық бірлік күні деп аталды. – Бүкіл әлемдегі отандастарымызды Қазақстанның экономикалық-әлеуметтік, мәдени-интеллектуалдық мүмкіншілігін молайтуға, бар қабілеті мен еңбегін туған ел игілігіне жұмсауға шақырды. 2002 жылғы 23 қазанда Түркістанда дүние жүзі қазақтарының екінші құрылтайы өтті. Оған 400-ге жуық адам қатысты. Бұл құрылтайда оралмандардың елге оралу мәселесі қаралып, көші-қон квотасының мөлшерін ұлғайту жоспары қарастырылды. 2003 жылы 5 мың отбасы, 2004 жылы 10 мың отбасы, 2005 жылы 15 мың отбасы елге көшіп келді, жылына 50-60 мың оралман оралады. 1993 жылы 17 желтоқсанда Қазақтардың дүние жүзілік қауымдастығының тұсау кесер салтанатыболды. Сол жылдың өзінде-ақ Қазақстанға Монғолиядан, Түркиядан, Ираннан және ТМД елдерінен 7,5 мың қазақ отбасы көшіп келді. 1992 жылғы 14 желтоқсанда Алматыда Қазақстан халықтарының тұңғыш форумы өткізілді. Форумда негізінен мынандай мәселелер қаралды: 1. Жаңа көзқарас тұрғысынан интернационализм мен тату көршілік қатынас жағдайлары талқыланды. 2. Президенттің Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығы алғаш рет академик М. Сүлейменовке, халық жазушысы Д. Снегинге, жазушы, аудармашы Г. Бельгерге тапсырылды.Қазақстандағы компартиялық жүйе.Қазақстанның егемендік алуы, КСРО диктатурасының құлайуы қоғамдық дамудың табиғи атрибуты боп саналатын көппартиялықтың өрістеуіне жол ашты. 1993 жылдың соңында Қазақстанда 4 саяси партия тіркелді. Олар – Социалистік партия, Қазақстанның республикалық партиясы, "Қазақстанның халық Конгресі” және Коммунистік партия. Қоғамдық қозғалыстардан – ядролық жарылысқа қарсы "Невада-Семей”, азаматтық "Азат” және "Қазақстанның халық бірлігі” одағы, 11 республикалық ұлттық мәдени топтар тіркелді.Сондай-ақ республикада 300-ден аса қоғамдық-саяси ұйымдар, 68 әр түрлі қорлар тіркеуге алынды. 1993 жылдың соңына қарай қоғамдық-саяси қозғалыстар берік саяси күшке айналды. 1994 жылғы желтоқсанда "Қазақстанның халықтық-кооперативтік париясы”, 1995 жылғы қаңтарда "Қазақстанның өрлеу партиясы”, 1995 жылдың басында "Қазақстанның аграрлық партиясы”, 1995 жылғы жазда "Қазақстанның демократиялық партиясы” құрылды. 1998 жылғы қарашада "Ақ жол” қоғамдық қозғалысы құрылды. Жетекшісі – Н. Оразалин. Мақсаты: Президент Н.Ә. Назарбаевтың саяси бағытын қолдау. "Қазақстан-2030” стратегиясын жүзегег асыру. Зиялы өкілдер мүдделерін қорғау. 1999 жылғы қаңтарда "Отан” партиясы құрылды. Төарғасы – Т. Терещенко. Бұл партия Н.Ә. Назарбаевтың Президенттікке кандидатурасын қолдау қоғамдық штабы негізінде құрылды. 1999 жылғы 14 қаңтарда "Қазақстанның отаншылар” партиясы құрылды. Жалпы 1999 жылы республикада барлығы 14 саяси партиялар мен 30-ға жуық саяси қоғамдық қозғалыстар, бірлестіктер құрылды. 2001 жылғы қарашада "Қазақстанның демократиялық таңдауы” атты қоғамдық-саяси бірлестік құрылды. 2000 жылы республикадағы ресми тіркелген партиялар саны –15. Елімізде саяси партиялардың және партиялық жүйелердің орнығуына, тәуелсіз баспасөздің дамуына көп көңіл бөлінді. Бұл жағдай республиканың өркендеуіне, қоғамның демократиялануына, реформаның тередеуіне, экономиканың және халықтың тұрмыс-тіршілігінің жақсаруына ықпал етті.

99. Қазақстан халықтарының Ассамблеясы. Ұлттық мәдени орталықтар.1 мамыр – Қазақстан халық тарының бірлігі күні. 1995 жыл дың наурызында дүние жүзіне үлгі болып отырған, ұлтаралық тату лық пен тұрақтылықтың феномені – Қазақстан халықтары Ассамблеясы құрылды. Бұл ешбір елде болмаған ерекше, саяси маңызы зор құрылым.
Ассамблея 365 мүшесі, 471-ден астам республикалық, өңірлік, облыстық, қалалық ұлттық-мәдени бірлестіктері 500-ге жуық кіші ассамблея мүшелерінің бастарын біріктіріп, біздің ортақ үйіміз – Қазақстанда шынайы достықты қамтамасыз етіп келеді. Бүгінде әрбір ұлтқа салт-дәстүрлерін жаң ғыртуға, мәдениеті мен әдебиетін дамытуға, тілінің жетілуіне қам­қорлық көрсетілуде. Осының бәрі Елбасының қоғам дағы азаматтық ынтымақтастық пен ішкі саяси тұрақтылықты сақтау стратегиясын дұрыс таңдап, ұлтаралық қаты настарды реттеудің тиімді тетік терін жасай білуінің арқасында мүмкін болуда.
Өзара түсіністік, ұстамдылық, әр түрлі ұлттар өкілдерінің рухани және мәдени құндылықтарына құрметпен қарау әдебі барлық этностарға ортақ жалпы халықтық идеалдар мен қасиеттерді қалып тас тыруға әсер етті. Нәтижесінде әрбір ұлт конституциялық-құқық тық заңнама негізінде өзіне тән этностық ерекшелігін сақтай отырып, Қазақстанның қоғамдық құрылымына үйлесті сіңісе білді.
Елбасының Қазақстан халқы на Жолдауында айтылған мәсе лелер қатарында ерекше көрсеті ліп кеткен бағыттың бірі — Қазақ стан халықтары Ассамблеясының рөлін нығайтуға байланысты “Қоғамдық келісімді және тұрақтылықты әрі қарай нығайту үшін Қазақстан халықтары Ассамблеясының рөлін арттыру” мәселесі. Бағыттың бұлай ата луының өзі өзіндік этносаралық және конфессияаралық келісімнің жетілдірілген моделі қалыптасқан Ассамблеяның ұлтаралық қарым-қатынасты нығайтудағы ерекше орган болып табылатындығын көрсетеді.
100. ҚР Президентінің “Қазақстан - 2030” Үндеуінің стратегиялық мақсаты, міндеттері, маңызы.1997 жылғы қазанда Прзеидент Н.Ә. Назарбаевтың "Қазақстан-2030” жолдауы жарияланды. Қаралған мәселелер:
1. Экономикалық дағдарыстан шығу жолдары.
2. Реформаларды аяқтау.
3. Алдыңғы қатарлы мемлекеттер қатарына қосылу.
4. "Қазақстан барысын” қалыптастыру.

Жолдауда болашаққа болжам, қазіргі жағдайға талдау жасалып, ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары, республиканың дамуының ерекшеліктері айтылды. Бұл бағдарламада еліміздің саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуының жақын арадағы және стратегиялық ұзақ мерзімдегі даму жолдары көрсетілген. Ұзақ мерзімдегі 7 басымдық:
1. Ұлттық қауіпсіздікті сақтау.
2. Ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамның топтасуын нығайту.
3. Нарықтық қатынастар негізінде экономикалық өсу.
4. Қазақстан азаматтарының денсаулығының білімі мен әл-ауқатын көтеру.
5. Энергетика ресурстарын жете пайдалану.
6. Инфрақұрым, көлік, байланысты дамыту.
7. Демократиялық кәсіби мемлекет құру.

101. Қазіргі кезеңде Қазақстандағы мәдениеттің дамуы.Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты халыққа арнаған дәстүрлі Жолдауында: «…еліміздің тәуелсіздігін баянды ету, қазақтың ұлт болып өркендеуіне жол ашу, оның тілі мен мәдениетінің кең құлаш жаюына мүмкіндік туғызу. Келер ұрпақтың жүзін жарқын ететін бұл мақсатқа біз асқан табандылықпен ел бірлігін сақтай отырып қана қол жеткізе аламыз», – деп атап көрсетті. Бұл – еліміздің өткені мен бүгінгісіне үңіліп, болашағын зерделейтін тарихшыларға, қоғамдағы өзгерістердің жай-күйіне немқұрайды қарай алмайтын әрбір азаматқа маңызды бағдар болса керек. Елбасының Жолдауы Астанадағы Мемлекет тарихы институты ғалымдарының өткен он тоғыз жылдық тарихты шынайы саралап, қол жеткен жетістіктер мен келер ұрпаққа сабақ болар кейбір «әттеген-айларды» жасырмай жазуда өзіндік серпін берді.

102. Қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы тіл мәселесі. ҚР Конституциясының 7-бабының маңызы мен мәні. Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына сәйкес 2020 жылы

Қазақстанда мемлекеттік тілді меңгерген азаматтардың үлесі 60 пайыздан 95 пайызға ұлғаюы тиіс.Алайда осы күнге дейін қабылданған бағдарламалардың іс жүзінде көрінбеуі мәселенің дұрыс жолға қойылмағанын көрсетеді дейді мамандар.Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына сәйкес 2020 жылы Қазақстанда мемлекеттік тілді меңгерген азаматтардың үлесі 60 пайыздан 95 пайызға ұлғаюы тиіс. Алайда осы күнге дейін қабылданған бағдарламалардың іс жүзінде көрінбеуі мәселенің дұрыс жолға қойылмағанын көрсетеді дейді мамандар. Қыркүйектің аяғында Алматыдағы Саяси шешімдер институтында 2020 жылға дейінгі қазақ тілін дамытуға арналған бағдарлама талқыға салынды. Жиналған мамандар 10 жыл ішінде Қазақстанның 95 пайызын қазақ тілінде сөйлету мүмкін бе деген сұрақ жауап іздеп әлек болды. Жиын бастан аяқ орыс тілінде өтіп, бағдарламаның ұтымды және кемшін тұстары талқыланды.7 бап

1) Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл қазақ тілі.

2) Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.

3) Мемлекет Қазақстан халқының тілдерінің үйрену мен дамыту үшін жағдай туғызуға қамқорлық жасайды.

103. Қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.Қазақстан қазір өзіндік саяси және экономикалық жүйесі бар, көптеген әлем елдері мойындаған егеменді, тәуелсіз мемлекетке айналды. Тәуелсіздік жағдайдағы сол жылдардың маңызды жетістігі – Қазақстан республикасы өзін бүкіл әлемге егеменді ел ретінде мойындатып, қазақ ұлтын, сондай-ақ, көпұлтты мемлекетімізді халықаралық деңгейдегі танытып бере алды. Мұнда бүгінгі таңда өзара татулық пен келісімде жүзден астам ұлттар мен этностар, этникалық топтар өкілдері тұрады. Дамыған, өркениетті қоғам құру, құқықтық мемлекет пен толыққанды азаматтық қоғам қалыптастырыу қай елде болмасын, сол мемлекетте ұлттар мен халықтардың татулығынсыз мүмкін емес. Қазіргі кезде әлемде 3000-ға жуық ұлттар мен ұлыстар өмір сүріп отыр. Олар екі жүзден астам мемлекетке біріккен. Әлемдегі мемлекеттердің басым көпшілігі бірыңғай бірұлтты емес, көп ұлтты. Әлемнің аймақтарының халқы барған сайын этностық құрамы, мәдениеті мен өмір салты бойынша әркелкілене (әр түрлі бола түсуде) түсуде. Бұл шаруашылық пен қоғамдық өмірдің интернационалданрылуының, халықаралық және ішкі мемлекеттік көші-қонның өсуі мен некенің санының артуының нәтижесі. Бұл заңды процесс болып табылғанымен, өкінішке орай көп жағдайда ұлтаралық шиеліністің күшеюіне, кейде тіпті қан-төгіске әкеленетін ашық дау-жанжалдарға да алып келіп ұрындыруда. Соған байланысты, ұлтаралық келісім мен татулық қазіргі таңда қоғамдағы көкейтесті мәселенің біріне айналып отыр. Қоғамдағы ұлтаралық келісім мен татулыққа ықпал негізгі факторлардың бірі – тіл жағдайы. Кез келген хылықтың тілі – оның салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, әдебиеті мен мәдениетін сақтауының негізгі болып табылады. Соған сәйкес біздің елімізде де тіл саясатына мемлекет тарапынан ерекше көңіл бөлініп отыр. Тіл саясаты Қазақстандағы ұлт саясатының маңызды тармақтарының бірі болып табылады. Қазақстан Республикасының бүгінгі таңда жүргізіп отырған тіл саясаты ең алдымен елдің әлеуметтік-саяси тұрақтылығына, қоғамдағы ұлтаралық, этносаралық келісімдерді нығайту бағытталған. Себебі, әр ұлттың тілі мен мәдениеті, даму жағдайлары белгілі бір мөлшерде халықтар арасындағы қарым-қатынастарға, байланыстарға да өзіндік әсерін тигізеді

104. 2010 жылғы ҚР Президентінің жолдауы – «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері»: мақсаты мен міндеттері.29.01.2010 Құрметті қазақстандықтар!
Ел тарихының ХХІ ғасырдағы аса бір күрделі кезеңі аяқталып келеді. Дүние жүзінің экономикасын тұралатқан жаһандық дағдарыс дауылы әлі басыла қойған жоқ. Алайда ол өзінің алғашқы алапат қуатынан айырылды. Біз тастүйін дайын болғандықтан, оның салдары біздің еліміз үшін соншалықты ауырға соққан жоқ.
Дағдарысқа дейінгі кезеңде біз Қытай, Үндістан және өзге де экономикасы қарыштап алға басқан мемлекеттер қатарында дамудың жоғары деңгейіне көтерілдік. Өйткені біз оған қалай қол жеткізуге болатынын білдік.
Бәрін дұрыс жоспарлап, сауатты іске асырғандықтан, біздің дамуымыз сәтті болды.
Біз жасампаздыққа жұмыла кіріскендіктен, дамудың даңғыл жолына түстік.
Толағай табыстарымен дүние жүзін мойындатқан Қазақстанның әлеуеті артып, экономикасы серпінді бола түсті.
Дамуымыздың маңызды алғышартына айналған Қазақстандық бірліктің өнегелі үлгісі ғаламшардағы мемлекет басшылары мен конфессия жетекшілерінен лайықты бағасын алды.
Осылайша Қазақстан қуатты да табысты мемлекетке айналып, өзінің бастамалары арқылы жоғары халықаралық беделге ие болды.
Жасампаздық қуатымен дүние жүзінде даңқы артқан Қазақстан әлемді өз жетістіктерімен таң қалдырды.
Сондықтан Қазақстанға Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына төрағалық ету мәртебелі миссиясы сеніп тапсырылды.
Біз жаңа онжылдығымызды әлемдік деңгейдегі осындай абыройлы тарихи оқиғамен бастадық.
Мен біздің алдағы барша жетістіктеріміз осындай жарқын болады деп сенемін.
Менің басты мақсатым – еліміздің алдағы онжылдықтағы экономикалық өрлеуін қамтамасыз етіп, жаңа мүмкіндіктерге жол ашу. Бүгінгі Жолдауым осыған арналған. «Қазақстан – 2030» стратегиясын орындай отырып, біз алғашқы онжылдыққа бағдарлама жасап, оны тәмамдадық. Ендігі мақсат – осы Стратегияның келесі онжылдығына қарай қадам жасау.

105. Европалық, қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) және Қазақстан.

Еуроатлантика және Еуразия аумағындағы жалпыға ортақ, бөлінбейтін және ұжымдық қауіпсіздікке арналған маңызды мәселелерді талқылау үшін Қазақстан астанасына ЕҚЫҰ ға мүше 55 мемлекет пен 12 серіктес елдің басшылары мен үкімет жетекшілері, 69 халықаралық ұйым жетекшілері, 500-ге тарта үкіметтік емес ұйым өкілдері мен 1000-нен аса журналистер келді.

Астана ЕҚЫҰ саммитінің өтуі бұл:

- Қазақстанның халықаралық беделі мен Мемлекет басшысының бейбітшілікті нығайту жолындағы ерен еңбегін мойындау

- Қ-ның халықаралық қауіпсіздікті нығайту, әлемнің алдағы дамуына қатысты көкейкесті мәселелер жөнінде жахандық үнқатысуды қамтамасыз етуге қосқан үлесін жоғары бағалау.

- Еліміздегі ұлтаралық татулық пен келісімнің бірегей молелінің, республиканың тәуелсіздік жылдарындағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жетістіктерінің нәтижесі мен танылуы.

- Қ-ның халықаралық танылымдағы арттыру, оның жетістіктерін, экон-қ әлеуеті мен мәдени ерекшелігін паш ету.

- Елдің қауіпсіздігі мен тұрақтылығынқамтамасыз етуге, тәуелсіздікті нығайтуға қосқан үлес.

- Қазақстан экономикаға инвестицияларды моайтудың, туризмді дамыту мен іскерлік байланыстарды кеңейтудің факторы.

- Орталық Азия өңіріндегі мәселелерді шешуге әлемдік қауымдастық назарын аударуға мүмкіндік.