Тэма 1. Культура старажытнай Беларусі. 4 page

Date: 2015-10-07; view: 515.

Жоңғар шапқыншылығы әлсіреген сайын Ресейден бойын аулақ салуға тырысты. 1740 жылы Хиуаны басып алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ Иранның Нәдір шаһынан ығысып, тастап шығуға мәжбүр болды. Әбілқайыр үш жүздің билеуші, қадірлі билерімен, белгілі батырларымен, саяси қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынас жасады. өзінен жас, беделі өсіп келе жатқан Абылаймен әр кезде түсінісе білді. Абылайдың бір әйелі Қарашаш — Әбілқайырдың қызы. Кіші жүз ханы ретінде оның саясатында қайшылықтар да бар. Қазақдаласын отарлаудың плацдармы болған Ор бекінісін салуды өзі ұсынды (1735). 1737—38 жылғы башқұрт халқының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы туысқан екі елдің қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен “орысшылдығы”, қазақ даласына жайылып кеткен атағы кейбір сұлтандарға ұнамады. Солардың бірі — Орта жүздің сұлтаны Барақ Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырмен кен далада кездесіп қалып, оны өлтіреді. Ханның серіктері де сол жерде қаза тапқан. Әбілқайырдың моласы Қабырға өзенінің Ұлқұяққа құятын тұсында, Торғай 80 шақырым жерде. Кейін бұл ара Хан моласы аталды.

3.ЖЕЛ­ТОҚСАН ОҚИҒАСЫ (1986 Ж.)

1986 жылғы жел­тоқсан оқиғасы­на жыл­дар бойы қор­да­ланған осын­дай се­беп­тер түрткі бол­ды. Ор­та­лықтың өктемдік әре­кет­тері мен де­мок­ра­ти­ялық прин­циптері ара­сын­дағы қай­шы­лықтар, шо­винистік са­ясат т. б. қалып­тасқан жағдай­лар на­разы­лықтың негізгі се­беп­тері бол­ды.На­разы­лық сыл­та­уы. 1986 жы­лы 16 жел­тоқсан­да Қазақстан ком­му­нистік пар­ти­ясы­ның Ор­та­лық Ко­митетінің V пле­нумы бол­ды. Пле­нум­да Қазақстан­ды көп уақыт бойы басқарған Д. Қона­ев­ты ор­ны­нан бо­сатып, мем­ле­кет бас­шы­лығына рес­публи­ка халқына бей­та­ныс Ульяновск об­лы­сы пар­тия ко­ми­етінің бірінші хат­шы­сы болған Г. В. Кол­бин тағайын­далды. Ел бас­шы­лығының ауыс­ты­рылу­ына ар­налған бұл пле­нум 18 ми­нутқа ғана со­зыл­ды. Ор­та­лықтың бұл әре­кеті ба­рып тұрған са­яси қателік және ха­лық мүддесін мүлде еле­ме­ушілік бол­ды. 1986 жы­лы 17 жел­тоқсан­да Ал­ма­ты қала­сын­да рес­публи­ка бас­шы­лығының ауыс­ты­рылу­ына қар­сы­лық ретінде жас­тар толқуы басталды. Мұндай на­разы­лықтар басқа қала­лар­да да өтті. На­разы­лықтың бас­ты қозғаушы күші сту­дент­тер, жас­тар бол­ды. Жас­тар толқуы бейбіт жағдай­да Ал­ма­ты көше­лерінде бас­талды. Жас­тар ше­руі құқық бұзу­шылық, ұлтшыл­дық си­пат­тан ал­шақ еді. Тек ле­ниндік ұлт са­яса­тының бұрма­лан­ба­уы әр ұлтқа өз бас­шы­сын қою ке­рек де­ген сөз жа­зылған тақтай­лар ұстап жүрді. Де­монс­тра­ци­яны тоқта­ту мақса­тын­да КСРО-ның кейбір өңірлерінің ішкі әскер бөлімдері әкелінді.Осын­ша­ма ірі күштер са­пер күрегі, үй­ретілген ит­тер, су шашатын ма­шина­лар, сойыл­дар т. б. қару­лар көмегімен де­монс­тра­ци­яны тоқтат­ты. Қоғам­дық тәртіп сақшы­лары өрес­кел қаты­гездікке ба­рып, көп адам­дардың қаза та­бу­ына жол берілді. Рес­публи­ка бас­шы­лары бұл жағдайға көз жұма қара­ды.Ше­руге қатысқан­дарды тер­геу ісі өте қатал, заңсыз жүргізілді. Тер­геу ка­мера­лары­на, қала­ның сыр­ты­на әкетілген­дердің са­ны 8,5 мың бол­ды. Көпте­ген жас­тар оқу орын­да­рынан, ком­со­мол­дан шығарыл­ды. Оқу ор­ны­нан 271 сту­дент, ком­со­мол­дан 787 адам шығарыл­ды.Жел­тоқсан оқиғасы­на қатысқан­дардың ішінен Қай­рат Рысқұлбе­ков, Ер­бол Сы­пата­ев, Ләззат Аса­нова, Сәби­ра Мұха­мет­жа­нова сияқты жас­тар жа­зықсыз өктем биліктің құрбан­да­ры бол­ды. Біраз уақыт­тан кейін сол кез­де айып­талған 99 адам­ның 46-сы ақтал­ды. 1987 жылғы КОКП Ор­та­лық Ко­митеті Ал­ма­тыдағы 1986 жылғы жел­тоқсан оқиғасын «қазақ ұлтшыл­дығының көрінісі» деп бағала­ды.Жел­тоқсан оқиғасы КСРО-ның ыды­ра­уын тездетті. Кейіннен пар­тия жел­тоқсан оқиғасын­да жіберілген қате­лерді мойын­да­ды. КОКП ОК-ның жел­тоқсан­дағы жас­тар ше­руін қазақ ұлтшыл­дығы деп кінәлау қате де­ген қаулы шығар­ды. КСРО ха­лық де­путат­та­рының I съезінде ақын, қоғам қай­рат­кері М. Ша­ханов жел­тоқсан­дағы ор­та­лықтың жүргізген іс-әре­кетін қат­ты сы­нап, тұңғыш рет мінбе­де сөз сөй­леді. Бұл жел­тоқсан шын­дығын ашу­дағы алғашқы қадам бол­ды.

1.ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ

Түркілер тарихы - Қытай жылнамашыларының жазып алған ежелгі түркі аңызына сүйенсек, Шығыс Тянь Шань – Турфаннан басталады. Түркілердің шығу тегін Қытай жылнамашыларының айтуынша кейінгі ғұндар тайпасы.

Түрік қағанаты (551–603 жж.) «Түрік» деген ат алғаш рет 542 жылы аталады.546 жылы тирек (телэ) тайпалары Моңғолияның оңтүстік және орталық аудандарын мекендеген аварларға (жкань-жуань) қарсы жорық жасайды. Осы кезде күтпеген жерден түріктердің қағаны Тумынның (Бумын) басқаруымен түріктер теле әскерлеріне шабуыл жасап, жеңіп, 50 мың әскерін тұтқынға алады. Осыдан кейін түріктер күшейіп, енді бұрын өздері тәуелді болып келген аварларға (жуань-жуань) қарсы шығады. 552 жылы көктемде түріктер аварлардың ордасына шабуыл жасап, оларды жеңеді, авардың қағаны Анағұй өзін-өзі өлтіреді. Осы кезден бастап Бумын түрік қаған деген атағын алады. Бумын 553 жылы қайтыс болады. Бумын өлгеннен кейін, таққа оның інісі Қара-Еске отырады. Ол Орхонның жоғарғы жағында аварларды екінші рет жеңеді. Қара-Ескеден кейін, оның мұрагер інісі Еркінді-Мұқан деген атпен қаған болады. Оның ел билеген кезі 553–572 жылдар. Мұқанның тұсында аз уақыт ішінде (553–554 жж) түріктер шығыста қайлар, қидандар және оғыз-татар тайпаларын, солтүстікте Енесей қырғыздарын, Жетісу жеріндегі түргенттерді өздеріне қаратты. Бұл жылдары түріктердің батысқа қарай жасаған жорықтары күшті болды. Оларды Тумынның басқа бір інісі Естемі жүргізді. Кейін тарихи деректерде оны Батыс түріктерінің түпкі атасы және Батыс Түрік қағанатының негізін қалаушы деп атайды. 563 жылы Түрік қағаны Силзибул (Естемі) Эфталит мемлекетін басып алуға кіріседі. 571 жылы Естемі қаған Солтүстік Кавказды басып алды, сөйтіп Керчь түбегіне (Боспорға) шықты. Оның баласы Түріксанф Керчті басып алып, 576 жылы Қырымға шабуыл жасады. Бірақ Естемі өлгеннен кейін, 582–593 жылдары Түрік қағанатында билік үшін қырқыс басталды. Өз ішіндегі алауыздық пен әлеуметтік қайшылықтар қағанатты қатты әлсіретті. Елде мал індеттері, жұттар мен ашаршылық орын алды. Түрік қағанаты шекараларына шығыстан Қытайдың Сүй әулетінің (581–618 жж.) шабуылы күшейді. Бұл жағдайлардың барлығы 603 жылы Түрік мемлекетінің екі дербес қағанатқа – Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінуімен аяқталды.

2.АБЫЛАЙ ХАН – (Әбілмансұр, Са­балақ, Абы­лай сұлтан, Абы­лай баһадүр) қазақтың белгілі ұлы хан­да­рының бірі. Ол 1711 жы­лы, кезінде Ор­та Ази­яның бірне­ше қала­сының би­ле­ушісі «қанішер Абы­лай­дың» ба­ласы «Көркем Уәлидің» шаңырағын­да дүни­еге кел­ген. Әбілмансұрдың әкесі Уәли Түркістан­ды би­леген кезінде, шайқас­тардың бірінде қазаға ұшы­раған. Жау қолы­нан туған-ту­ыс, үй іші бірдей қыры­лады. Хан­ның сенімді көмекшілерінің арқасын­да Әбілмансұр аман қалған екен. Осы қырғын­нан жас хан­за­даны Ораз ата­лық дейтін адам алып шығып, көшпелі қазақ ішінде жан сақтай­ды. Абы­лай өзінің шыққан тегін, өзінің хан тұқымы­нан екенін жа­сырып кел­ген

Үйсін Төле бидің түйесін бағып жүріп, Са­балақ де­ген ат ала­ды. Төле би үсті-ба­сының тоз-то­зы шыққан, ша­шы өскен оған осы есімді қойған екен-мыс. 1729 жы­лы жоңғар­лармен болған Аңырақай шайқасын­да Са­балақтың аты шығып, алғаш көзге түседі. 1733 жы­лы болған соғыс­тардың бірінде жеңіске же­теді. Са­балақ ор­таға «Абы­лай» деп ұран­да­тып шығып, қал­мақтың ба­тыры Ша­рыш­ты жек­пе-жекте өлтіреді. Қал­мақтың қас ба­тырын жеңген Са­балақтың аты қазақ да­ласы­на та­рап, енді оны «Абы­лай» деп атап ке­теді. Осы шайқастан кейін Абы­лай­дың шыққан тегі мәлім бо­лып, қазақтың ха­ны Әбілмәмбет «тақ сенікі» деп тағын ұсынған екен. Абы­лай рес­ми түрде 1771 жы­лы, тек Әбілмәмбет қай­тыс болған­нан кейін ғана таққа оты­рады. Абы­лай өз за­маны­ның көре­ген де ақыл­ды са­ясат­кері, жаужүрек ба­тыры, өткір ой­лы, да­рын­ды дип­ло­маты болған. Ол со­нымен қатар мұсыл­мандық білім алған, са­уат­ты да ай­бын­ды би­ле­уші болған. 1730 жы­лы Абы­лай хан көрші ел­дермен келісімдер­ге қаты­сып, қазақтар­дың бар­лық әске­ри жо­рықта­рын басқара­ды. 1740-1750 жыл­да­ры Абы­лай жоңғар­лармен бейбіт келісімге келіп, жоңғар­лар қазақтарға Сыр­да­рия маңын­дағы қала­лар­ды қай­та­рып бе­реді. 60-жыл­да­ры ол Ре­сей және Қытай­мен дип­ло­мати­ялық бай­ла­ныс­тар ор­на­тады. Осы­лай­ша Абы­лай қазақтың жерін көршілерінен қорғап қалу са­яса­тын ұстан­ды. Абы­лай хан­ның көре­ген және ше­бер дип­ло­мати­ялық са­яса­тының нәти­жесінде XVI­II ғасыр­дағы көшпелі эт­ностар­дың ішінде қазақтар ал­дыңғы орынға шықты.Абы­лай хан Қазақстан­да және одан тысқары жер­де да­рын­ды қол­басшы, зер­делі са­ясат­кер ретінде та­ныл­ды. Ол қазақ хан­дығын қуат­ты мем­ле­кет­ке ай­нал­ды­руды мақсат етті.1754–1755 жыл­да­ры Қытай Жоңғари­яны жаулап алып, Қазақстан­ның ше­кара­сына жақын­дай­ды. Қазақтар Абы­лай­дың бас­та­уымен жеңілген жоңғар­ларға көмек көрсе­теді.Абы­лай елді ұлыс жүйесімен басқару­ды енгізді.Ор­та­лық билікті күшей­ту­де Абы­лай хан­ның жа­саған екінші бір ша­расы өз дәуіріндегі бе­делді, та­лант­ты же­ке тұлғаларға сүйену бол­ды. Абы­лай хан­ды XVI­II ғасыр­дағы ұлы жы­ра­улар Бұқар жы­рау, Үмбе­тей, Тәтіқара, ба­тыр­лардан Қабан­бай, Бөген­бай, Ма­лай­са­ры, атақты би­лер Ұлы жүздегі Төле би және Ор­та жүздегі Қазы­бек би мен Кіші жүздегі Әй­те­ке би­лер үнемі қол­дап отыр­ды

Абы­лай хан­ның көре­гендікпен жүргізген ішкі және сыртқы са­яса­ты ба­рысын­да Қазақ хан­дығы қуат­ты, біртұтас мем­ле­кет­ке ай­нал­ды

1781 жы­лы Абы­лай хан Түркістан­да қай­тыс бо­лып, Қожа Ах­мет Йас­са­уи ке­сенесінде жер­ле­неді

3. Қазақстанның егемендік алуы (1989–1992жж)

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі 1990 жылы 25 қазанда республикамыздың мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады.

1990 жылғы желтоқсанда Ресей, Украина, Белоруссия, Қазақстан республикаларының жетекшілері өзара төрт жақты шарт жасау жөніндегі келісімге қол қойды. Бұл келісім бойынша олар өздерінің Одақтық шартқа қарсы қоятын талаптарының бар екендігін ашып айтты. Республикалар бұрынғы федерацияның орнына, енді конфедерация түріндегі одаққа бірігу жөнінде талап қойды. Ол бойынша Орталықтың шешуіне сыртқы саясат, халықаралық мәселелер, сыртқы сауда, мемлекеттік банк және финанс, елдегі қорғаныс мәселелерін шешуді қалдырып, қалған мәселелердің барлығын жергілікті жерлерде шешу дұрыс деп есептелінді..Қазақстанның атынан Н. Ә. Назарбаев КСРО Жоғары Кеңесінің кезектен тыс сессиясында жаңарған Одақ енді федерация түрінде болуы мүмкін емес, тек конфедеративтік шарт негізінде болуы керек деп ашық айтты, яғни бұл тек тең құқықты республикалардың достық одағы болуы мүмкін деп көрсетті. Республикалардың бұл ұсынысы 1991 жылғы 19 тамыздан кейінгі оқиғаның артынша тәжірибе жүзінде іске асырыла бастады, бұрынғы бірыңғай одақтың орнына тәуелсіз мемлекеттер достастығы қалыптасты. Олар көптеген саяси, әлеуметтік-экономикалық мәселелерді өздері шешетін болды. Тәуелсіз мемлекеттер достастығы бойынша әскери, сыртқы және т. б. аса маңызды халықаралық мәселелерді бірігіп шешу міндеті ғана қалды. Тамыз уақиғасынан кейін Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы, оның құрамдас бөлігі Қазақстан Компартиясы (1991 ж. Қыркүйек) тарихи аренадан кетті. Өкілеттіктер республика парламентінің 1991 жылы 20 қарашада қабылдаған «Қазақ КСР-да мемлекеттік өкімет билігі мен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР Конституциясына өзгерістер мен қосымшалар енгізу туралы» Заңы бойынша берілді. Заң негізінде Республиканың мемлекеттік басқару органдарында өзгерістер жасалды. Прокуратура, Мемлекеттік қауіпсіздік, Ішкі істер, әділет, Сот органдары қайта құрылды. Қазақстанның мемлекеттік Қорғаныс комитеті жаңадан ұйымдастырылып қызметіне кірісті.1991ж. 1 желтоқсанда Қазақстан тарихында тұңғыш рет республикада жалпы халықтың қатынасуымен Президент сайлауы өткізілді. Дауыс беру қорытындысы бойынша Н. Назарбаев Президент болып сайланды. Сол жылғы 10 желтоқсанда Елбасы жарлығымен Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының атауы Қазақстан Республикасы болып өзгертілді. 1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің жетінші сессиясында парламент депутаттары «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Заң қабылдады.Республиканың мемлекеттік тілі – қазақ тілі, ал орыс тілі ұлтаралық байланыс тілі болып белгіленді. Сөйтіп, 1991 жылғы 16 желтоқсан республика тәуелсіз күні ретінде бүкіл әлемге танылды.1992 жылы 3 наурызда Қазақстан біріккен Ұлттар Ұйымына кірді.Өзінің тәуелсіздігін алған Қазақстан Республикасын дүниежүзінің ондаған елі таныды. Біздің елді алғашқылардың бірі болып Түркия, сол сияқты АҚШ, Германия, Франция, Ұлыбритания және т. б. ірі-ірі мемлекеттер мойындады.

1. БАТЫС ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ.Түрік қағанаты ыдырап, 2 бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық түркілер мемлекеті (603 - 704). Батыс Түрік қағанатының негізін Торо қаған қалаған деген ғылыми дерек те бар. Аумағы Алтай, Сібір жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзендерінің төменгі ағысына дейінгі аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен Батыс Түрік қағанатының негізгі аумағы ежелгі үйсін жері, Жетісуөңірі болған. Батыс Түрік қағанатының халқы “он оқ елі” (он оқ бұдұн), “бес арыс дулу”, “бес тайпалы нушеби” деп те аталған. Қағанаттың құрамына әр кезеңде қарлұқтар, Енисей қырғыздары, шығылдар (шігілдер), чомулдар (шөмекейлер), тухсилер, т.б. енді. Батыс Түрік қағанатының мемлекет басшысы - қаған жоғары билеуші әрі әскербасы саналды. Ол мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси істерінің бәріне басшылық жүргізді, ру басшыларын тағайындады. Қарапайым халық “қара бұдұн”, ал әлеум. құрылымның ең төм. сатысының тәуелді тобы “тат” деп аталған (қ. Тат).Батыс Түрік қағанатында көшпелі мал шаруашылығы басым сала болды. Сонымен бірге Іле, Шу, Талас өзендері бойында егін ш. дамыды. Ежелден егіншілікпен айналысқан. Орталық Азия мен Шығыс Түркістандағы аймақтар да Батыс Түрік қағанатына қараған. Ұлы Жібек жолының Батыс Түрік қағанатын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ықпал жасады.Құлан,Навакет,Суяб,Тараз,Меркі,Испиджаб қалалары сауда, қолөнер орталықтары ретінде әйгіленді. Қағанаттың халықаралық экономикалық және саяси байланыстар аясына тартылуына соғдылық көпестер үлкен рөл атқарды.Жетісуда егіншілік мәдениеті, құрылыс өнері, түрлі қолөнер кеңінен дамыды. Түркілер теңге соғуды игерді. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Батыс Түрік қағанатында жазба мәдениет дамып, әдеби дәстүр қалыптасты. Батыс Түрік қағанаты Шегуй (610—18) мен Түн жабғу (618—30) қағандар тұсында күшейіп, мемлекеттің шекарасы кеңейе түскен. Шегуй қаған шығыстағы шекараны Алтайға дейін жеткізіп, бүкіл Тарым жазығы мен Памиргедейінгі аймаққа өз билігін жүргізген. Шегуйдің інісі Түн жабғу қаған мемлекеттің батыстағы шекарасын кеңейту саясатын жалғастыра отырып, өзінің қысқы тұрағын Суябқа көшіріп, ал Мыңбұлақдеген жерді жазғы қонысына айналдырған.630 жылы түріктерАрменияға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Толассыз жүргізілген жорықтар мен алым-салықтардың ауыртпалығына наразы болған халықтың бой көтерулерін сыртқы жаулар өз пайдасына пайдаланып отырған. Кейбір тайпалар Таң империясы қол астына өтіп кетіп отырған. Таң империясы оларға барынша қолдау көрсетіп, басшыларына шен-шекпен, мансап беріп, әскери күшке айналдырып, қағанатқа қарсы жұмсады. 704 жылы Батыс Түрік қағанатының орнына Түргеш қағанаты құрылды.

7.ТҮРГЕШ ҚАҒАНАТЫТ (704-756 жж.) Түргештер дулы тайпа құрамының ішіне жатады, түргештердің өзі - қара және сары түргеш болып бөлінгені белгілі. (Кейбір тарихи деректер бойынша, "сары" және "қара" деген тайпа бөліктері этниқалық емес, саяси жағынан қарастырғаны жөн. Демек, Сақал қаған болған кезде түргеш кағанаты екіге бөлініп кетеді. Біревінде Сақал өзі қаған болған, ал екіншісінде халықты басқарған Сулық. Сақалға бағынатын халықты "сары түргеш" деп атаған, ал Сулыққа бағынған халықты - "қара түргеш".) Түргеш қағанаттың саяси өмірі тарихта Орта Азияға шапқыншылық жасаған арабтармен тығыз байланыстырады. 7-ғ. бас кезінде Араб түбегінде Араб мемлекеті қалыптасты. Ислам мемлекеттік дінге айналады. Осы дінді таратушы Мұхаммед 632 ж. қайтыс болғаннан кейін, арабтар ислам дінін тарату үшін жаулаушылық соғыстар бастады. Арабтар Орта Азияға жаулауы басталған кезде, Қазақстан мен Орта Азияның басым бөлігі Батыс Түркі қағанаты қол астында болды. Арабтарға қарсы күресте Жетісуда өкімет басына келген түргештер болды. Оның негізін салған Үш-еліг қаған (699-706 жж.). Оның ордасы Шу бойындағы Суяб қаласы болды. Екінші (кіші) ордасы Іле өзені жағасындағы Күнгіт қаласында орналасты. Үш-еліг-қаған елді 20 түтіктікке (еншілікке) бөлді, оның әрқайсысының 7 мыңнан әскері болды. Үш-еліг-қаған Қытай империясымен және Согд мемлекетімен саяси бірлестік құрып, арабтарға қарсы күреседі. Түргеш қағанатында Үш-елігтен кейін оның мұрагері болып, баласы Сақал-қаған (706-711) таққа отырады. Оның кезіңде Түргеш мемлекетінде ішкі бірлік болмайды және қағанат үнемі арабтармен, қытайлармен күрес жүргізіп отырды. Түргеш қағанаты Сулық қаған (715-738) тұсында күшейді. Оның тұсында түргештер екі майданда күрес жүргізді. Батыстан арабтар, шығыстан Тан әулеті кұш көрсетті. Елшілік жолымен (неке байланысы) және әскери шаралар арқылы Сулық шығыстан келетін қатерді болдырмады. Бұл жағдай түргештердің батыста белсенді әрекет етуіне мүмкіндік туғызды. 723 жылы Ферғана қарлұқтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, түргештер арабтарды жеңеді. Сулықты арабтар Абу Мұзахим (Сүзеген) деп атайды. 737 жылы Сулықты өз қолбасшысы Баға-Тархан өлтіреді. Оның қазасынан кейін "сары" түргештер мен "қара" түргештер арасында өкімет билігін алу үшін күрес басталды. 746 жылы Жетісуға Алтай мен Тарбағатайдан қарлұқтар келіп қоныстанады. Арабтармен, сондай-ақ өзара қырқыстардан әлсіреген түргештер қарлұқтарға белсенді қарсылық көрсете алмайды. Мұны Қытай империясы пайдаланды. Оның Шығыс Түркістандағы уәлилары 748 жылы өз әскерін Суяб қаласына аттандырады да, оны басып алады. Шаштың иесі дарға асылады. Оның баласы арабтардан көмек сұрап келеді. 751 ж. Тараз жанындағы Атлах қаласы маңында арабтар мен қытай әскері арасында зор шайқас болады. Шайқас бес күнге созылады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртындағы қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытайлар толық жеңіледі. Тан әскері Жетісуды, Шығыс Түркістанды тастап кейін шегініп кетеді. Арабтар Шашқа қарай кетеді. Бірақ ішкі қырқыс Түргеш мемлекетін әбден тұралатып тастады. 756 жылы түрік тілді қарлұқ тайпаларының әрекетінен түргеш мемлекеті құлады.

2.«ЗАР ЗАМАН»

Қазақ әдебиетіндегі байырлық рух ХVІІІ ғасырда жоңғарлар мен қарсы күресте ХІХ ұлт азаттық күресте, (Махамбет, Нысанбай ) қайта көтерілгенмен, Қазақстанның Ресей құрамына өтуі нәтижесінде зар заман кезеңі басталды. Қазақ жеріне қол салған патша үкіметі халықты жарылқау үшін келмегенді. Жерінен айрылған халық әдеп – ғұрып пен қазақы мінезінен де айрыла бастады.Патга үкіметі енгізген жаңа әкімшілік шаралар қазақ болмысына тән еместі. Қоғамда болып жатқан өзгерістерге өзіндік көз қараста болған және сол бағытта жырлаған ақындарды М.Әуезов « Зар - заман » жыршылары деп атаған болатын және әдебиет тану тарихында да олар осылай айтылды. Бұл термин алғаш 1927 жылы енгізілген еді. Зар - заман кезеңінде ғұмыр кешкен орталық езгіге түскен қазақ халқының тағдырын мұң – зармен жырлаған ақындар шоғыры. Оның белгілі өкілдері : Дулат Бабатайұлы , Шортанбай Қоңайұлы, Мұрат Мүмкейұлы, Әбу бәкір Кердері, Аубан Асан , т.б. Мұхтар Әуезов Аблай хан тұсынан Абайға дейінгі жүз жылға ұластырып Нарманбетпен аяқталды (2,168 б.). зар – заман тұсынан қазақ әдебиеті жазбаша сипат алғанын отан көрсетеді. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы бұрынғы қалыптасқан құндылықтардың өзгеруі , елді басқару жүйесінің басқа санатқа ауысуы, отаршылдықтың белең алуы, халықтың қатты күйзелуі Зар- заман ақындарын тарих сахнасына шығарған. Олар халықтың жай күйін ойлаған үлт- қайраткерлері ретінде танылды. Олардың шоғырлары халықтың салт- дәстүрлерді қабығы бұзылмаған қалпында сақтауға , ұлттың – бітімімен ажырамауға үндейді.