Кесте толтыру 5 page

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: ауызекі шығармашылық туралы, тарихты жазудағы орны жайында мәлімет бере отырып, халқымыздың ауызша шығармаларын насихаттап, шежіренің маңызын, қырларын ашу.
• Дамытушылық: өз ойларын еркін жеткізе білу дағдыларын қалыптастыру, тілдік қорларын дамытуға жәрдемдесу, танымдык ой-өрістерін дамыту.

• Тәрбиелік: халықтың бай шығармашылық өнеріне деген құрмет сезімін қалыптастыру, тарихи-шығармашылық дәстүрге баулу, тарихи әңгімелер арқылы қызығушылықтарын арттыру.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: география

Көрнекілік: Ш. Уәлиханов, М. Ж. Көпейұлы портреттері.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. II. Үй тапсырмасын сұрау.

Үй тапсырмасын тексеру мақсатында сұрақтар беремін:

1. Дала әуендері дегенді қалай түсінесіңдер?

2.«Адам дүниеге әнмен келіп о дүниеге әнмен аттанады» деген сөздің мағынасын түсіндір.

3. Әншілер мен күйшілер бұрынғы кезде неліктен халыққа өте жақын болған?

4. Қазақтың қандай ұлттық музыка аспаптарын білесің? Оларды неден жасайды?

5. Күйлерді қандай күйлер деп бөледі? Неге олай атайды?

6. Қазақтың әнші, күйшілерінің ішінен кімді ерекше атайсың? Оның себебін түсіндір.

Дәптерлеріне жазған әншілер мен күйшілердің шығармаларын тексеріп шығып, бірнеше оқушыға оқытып бағалап отырамын.

Үй тапсырмасын қорытындылап, өткен сабақтан алатын өнегелеріміздің көп екенін ескертіп өтемін.

II. Жаңа сабак.

Сабақтың тақырыбы мен жоспарын тақтаға жазып, мақсатымен таныстырып өтемін. Сабақты түсіндіруде төмендегідей жоспар құрып аламын.

Сабақ жоспар:

1. Ауызша тарих - ежелгі дүние айнасы.

2. Көне мұралар.

3. Шежіре

Жоспар бойынша түсіндірмес бұрын оқушыларға сұрақ қоямын.

Тарихты біз қалай оқып, білеміз?

Оқушылардың жауабын тыңдаған соң одан әрі толықтырып өтемін.

Тарихты біз негізінен үш түрлі дерек арқылы біле аламыз:

1. Заттай дерек (археологиялық зерттеу).

2. Жазбаша дерек.

3. Ауызша дерек (аңыз, өңгіме, жыр, фольклор т.б.).

Сабақты ретімен түсіндіреді. Ауызша тарих - бізге дейін жеткен рухани мұра. Біздің ата-бабаларымызда тарихты, өткен оқиғаны ауызша айту дәстүрі өте ерте кезден қалыптасқан, және де оны үнемі дамытып отырған.

Ауызша тарих:

š эпос,

š аңыз,

š шежіре т.б.

Ауызша деректер жазу пайда болғанға дейінгі кезде адамдардың тарихын, өз білгендерін, бастарынан кешкендерін кейінгі ұрпаққа қалдырудың ең басты құралы болған. Өте ерте кездегі тарихи оқиғалардың көбі дерлік бізге ауызша тарихи деректер арқылы жеткен.

Ең алғаш жаратушы туралы аңыздар пайда болса, кейіннен батырлар туралы эпостық жырлар дүниеге келген.

Ауызша тарихты зерттеуде Ш. Уәлиханов, М. Көпейұлы, М. Тынышбяев сияқты белгілі ғалымдар мол үлес қосқан. Халық аузындағы аңыздарды, жырларды, шежірелерді жинақтап, қағаз бетіне түсірумен айналысқан ғалымдар бірқатар нәтижеге жеткен. Мысалы, Ш. Уәлиханов «Манас» эпостық жыры мен «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» жырларын қағаз бетіне түсірген.

Тас бетіне түсірілген тарих ретінде белгілі Орхон-Енисей жазулары, ондағы Күлтегін, Бумын қаған, Тоныкөк құлпытастардағы жазу бүгінгі күнге дейін жеткен ірі тарихи мұра. Әлемге әйгілі «Одиссея», «Илиада», «Манас» т.б. жыр-поэмалар алдымен ауызша тарап кейіннен барып қағазға түсірілген.

Ауызша тарих айтудың бір түрі ол - шежіре. Шежіре Қазақ халқының шығу тегін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келе жатқан көне ғылым. Кейінгі кезде XIX ғасырдың аяғында шежіре қағаз бетіне түсіріле бастады. Шежірені зерттеуде, оны кейінгі ұрпаққа жеткізуде М.Көпейұлы, М.Тынышбаев, Ш.Құдайбердиев сияқты ойшыл ғұламалар көп еңбек сіңірген.

Оқулықпен жұмыс.

Тақырыпты бірнеше оқушыларға дауыстатып оқытып сыныппен бірігіп талдаймыз.

Қорытынды кезең:

Сұрақтар:

1. Ауызша тарих дегенді қалай түсінеміз?

2. Ерте кездегі тарихи оқиғалар қазіргі кезге қалай жетті?

3. Қандай көне мұралар, жыр-эпостарды білесіңдер?

4. Шежіре дегеніміз не?

5. Қазақ халқында ауызекі шығармашылық қалай дамыған?

Оқушылардың жауабын толықтыра отырып тақырыпты қорытындылаймын.

Бағалау:

Үй тапсырмасы.

1. 42-параграфты оқу.

2. Эпостық жырларды тыңдап немесе оқып келу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: оқушыларды Қазақ халқының бұрынғы кездегі наным-сенімдерімен, дінімен, жал-пы рухани мәдениетімен және ерте кездегі наным-сенім түрлерінің пайда болу тарихымен таныстыру.
• Дамытушылық: дінге деген оқушылардың жан-жақты көзқарастарын қалыптастыру, дін және наным-сенімдердің адам баласының рухани өмірінде алатын орнын анықтауға үйрету, ежелгі наным-сенімдерді нақты түсіне білу қабілетін дамыту.
• Тәрбиелік: халқымыздың ежелден келе жатқан рухани мәдениетіне құрметпен қарауға үйрету, діни сенімдердің адам баласына пайдалы жақтарын анықтауға көмектесу, имандылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: география

Көрнекілік: «Қағбаның» суреті, карта, т.б.

Сабақтың барысы: I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын қайталау.

Өткен сабақты пысықтау мақсатында үйге берілген тапсырма тексеріледі. Халықтың ауызекі шығармашылығы жайында оқушыларға бірнеше сұрақтар қойып жауабын аламын. Үйде оқып не тыңдап келген эпостық жырларын бір-екі оқушыға оқытып талдатамын. Бұдан кейін үй тапсырмасын қорытындылай отыра жаңа сабаққа көшемін. Сонымен қатар өткен сабақты өтілетін жаңа оқу материалымен байланыстыра кетемін.

III. Жаңа сабақ.

Жаңадан өтілетін сабақтың тақырыбы мен жоспары алдын ала тақтаға жазылады.

Сабақ жоспары:

1. Ежелгі діни түсініктер.

2. Қазақ халқының алғашқы сенімдері.

Алдымен тақтаға «Дін»деп жазып бұл туралы оқушылардың не ойлайтындарын дәптер бетіне бір-екі сөйлеммен түсіруді тапсырамын.

Содан оқушыларға жазғандарын оқытып, олардың ішінен кейбіреуін бір сөзбен тақтаға жазып қоямын. Оқушылардың жазғандарына шолу жасай отыра жаңа сабақты түсіндіріп етемін.

Дін ежелден келе жатқан рухани түсініктердің бірі. Адам баласы алғаш жаратылғаннан бастап табиғаттан тыс жаратушы бар деп ойлап, сол белгісіз күштерге сенген. Алғашқы кезде адам баласының наным-сенімі олардың кәсібіне және қоршаған ортасына байланысты болған. Алғашқы адамдар көптеген табиғат күштерінің алдында дәрменсіз болды, сондықтан табиғи күштерге табыну да кең орын алды. Бірақ адамдар осының бәрін бір Жаратушының ісі деп ойлады.

Сонымен дін адам баласының жаратушыға табынуы, оған деген нанымы болып табылады. Алғашкы діни түсініктер ерте заманда, яғни тас дөуірінде пайда болған.

Ол кездің бір қызығы адамдар жаратушыны ағаштан немесе тастан ойып жасаған. Оны түл деп атайды.

Тас дәуірінде адамдар сонымен қатар табиғат күштеріне және отқа табынған. Қола дәуірінде адамдардың діни түсініктері одан әрі дамиды.

Ерте кезде қазақ халқында да түрлі наным-сенімдер орын алған.

Z Қазақстан жеріндегі алғашқы жүйелі діни наным -Заратуштралық. Оның негізін б.з.б. II ғасырда (3500 жылдай бұрын) алғашқы діни-философиялық ағымды таратушы Заратуштра (Зәрдүш) қалаған. Бұл діндегі жоғары құдай - Ахурамазда. Қасиетті кітабы - «Авеста». Бұл дінді алғаш рет сол кездері Қазақстан жерін мекендеген тайпа арийлер қабылдаған.

Z Ұлы Жібек жолы арқылы қазақ жеріне христиан, будда, манихейлік діндер тараған.

Z Ежелгі түркі халқының діни нанымының негізі Тәңірге табыну. Тәңірді түркілер Көк деп білген. Көктен кейінгі сыйынатын күш отбасы мен балалардың қорғаушысы Ұмай құдай-ана, яғни Бай ана болып есептелген.

Z VII-VIII ғасырлардан бастап қазақ жеріне арабтар арқылы жаңа дін ислам діні ене бастаған. Азғана уақыттың ішінде ислам діні Қазақстанның көптеген жерлеріне тарап үлгерді.

Айтып болғаннан кейін оқушыларға төмендегідей кестені толтыртамын.

Осыдан кейін діннің адам баласына пайдасы туралы шағын әңгіме өткіземін. Онда мынадай мәселелерге көңіл бөлген дұрыс:

1. Дін Аллаһтың әмірі

2. Діннің тәрбиелік мәні.

3. Дін - бейбітшілік жаршысы.

4. Діни құндылықтар.

Мұнда бағыт бере отырып, көбінесе оқушыларды сөйлетемін. Оқушыларды көтермелеп отырамын.

Қорытынды кезең:

Сабақты бекіту максатында карточқаларды пайдаланамын.

Ондағы сұрақ үлгілері:

Z Дін дегеніміз не?

Z Табиғат күштеріне табыну дегеніміз не?

Z Алғашқы адамдардың наным-сенімдерінің түрлері қандай болған?

Z Адамдардың отқа табынғандарын неден байқауға болады?

Z Түркілердің алғашкы сенімі Тәңірге табынудың ерекшелігі неде?

Z Ең ежелгі діни сенім Зәрдүш қалай пайда болып, тараған?

Z Христиан, манихей діндері қалай тараған?

Z Ислам діні Қазақ жеріне қалай келді?

Бағалау: Үй тапсырмасы:§ 43. Тақырыпқа байланысты сөзжұмбақ құрастыру.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: оқушыларды халқымыздың материалдық мәдениетінің түрлерімен таныстыру, жалпы материалдық мәдениет туралы мәлімет бере отырып Қазақ халқының мәдениетінің өшпес құндылық екеніне көздерін жеткізу.
• Дамытушылық: материалдық мәдениет туралы түсініктерін кеңейту, мәдениетті жан-жақты қырынан тани білуге көмектесу, әлемдік мәдениет пен ұлттық мәдениетті байланыстыра отырып, оларға өз көзқарастарын қалыптастыруға көмектесу.
• Тәрбиелік: Қазақ халқының бай мәдениетіне деген құрмет сезімін дамыту, мәдениетке деген қызығушылықтарын одан әрі арттыру, материалдық мәдениеттің озық үлгілерімен таныстыра отырып эстетикалық тәрбие беру.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: география

Көрнекілік: киіз үй, ұлттық киім, қолөнер бұйымдарының суреттері.

Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. II. Үй тапсырмасын сұрау.

Үйге қандай тапсырма берілгенін оқушылардан сұрап, естеріне салады.

Осыдан кейін өткен сабаққа байланысты сұрақтар қоямын.

Сұрақтың үлгілері:

Z Дін қалай пайда болды?

Z Адам баласы алғашқыда неге табынған?

Z Адам баласы табиғат күштерінің алдында неліктен дәрменсіз болды?

Z Ежелгі түркілер неге табынған?

Z Заратуштралық дін тараған өлкені ата.

Z Ислам діні қазақ жеріне қалай тарады деп ойлайсыңдар?

Z Орта ғасырда қазақ жеріне басқа да діндер қандай жолмен тараған?

Сонымен қатар үйге берілген сөзжұмбақтарын тексере отырып, бағалап шығамын. Оқушылардың жауабын тыңдаған соң үй тапсырмасын қысқаша қорытындылап жаңа сабаққа кірісемін.

III. Жаңа сабак.

Жаңа сабақтын тақырыбы, жоспары тақтаға жазылып қойылады. Оқушыларға сабақтың мақсаты айтылады.

Сабақ жоспар.

1. Қазақ баспанасы.

2. Қазақтың ұлттық киімдері.

3. Ұлттық қолөнер бұйымдары.

Ең алдымен оқушыларға «Материалдық мәдениет дегеніміз не?» деп сұрақ қоямын. Оқушылар жауабын тыңдаған соң өз сөзіммен толықтырамын.

Мәдениетті екіге бөлуге болады:

1. Рухани мәдениет.

2. Материалдық мәдениет.

Жаңа сабақты түсіндіру.

Бұрынғы кезде көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қазақ халқының негізгі баспанасы киіз үй болған. Оныңщ ең басты себебі киіз үйдің көшіп-қону кезінде ыңғайлы, тез жиналып және құрастырылуы болды. Маусымдық көшу кезінде киіз үй бұйымдарын негізінен түйеге артқан.

Ерте заманда киіз үйді арбаға да бекіткен. Оны күйме деп атаған.

Киіз үйдің іші жазда салқын болумен қатар, үнемі таза ауа кіріп тұрумен ерекшеленген. Киіз үй 6, 8,12 қанатты болып бөлінген. Оның ішінде 12 қанатты киіз үй бай да дәулетті адамдарда болған. Мұндай үйлерді атпен жүріп тігетін.

Киіз үйдің бөліктері: кереге, уық, шаңырақ, есік. Бұлардың бәрі негізінен ағаштан жасалған. Киіз үйге жабатын киіздер: туырлық, үзік, гщндік. Бұның барлығын жасауда шикізат ретінде қойдың жүні пайдаланылған.

Қазақтың ұлттык, киімдері материалдык, мәдениеттің ірі жетістігі екені даусыз. Қазақ халқында ұлттық киім-дер жас шамасына қарай ерекшеленген. Ұлттык киімдер: тон, қамзол, шапан, тақия, бөрік, сәукеле, кимешек, бешпент т.б.

Бұдан әрі әр ұлттық киімнің қандай уақытта қолданылатыны жайында мәлімет беремін.

Бұрынғы кезде қазақ халқында қолөнер өте жоғары дәрежеде дамыған. Зергерлік бұйымдар жасауда шеберлер алтын, күміс, асыл тас, түрлі сүйектерді қолданған. Әсіресе әйелдердің сәндік бұйымдарын жасау кең тараған. Сырға, білезік, сақина, жүзік, алқа, шолпы т.б. сәндік бұйымдар Қазақ әйелдерінің көбінің тағатын әшекей заттары ретінде белгілі. Көшпелі халық үшін ат әбзелдерінің қажеттілігі өте жоғары болған. Ер-тұрман, сәнмен өрілген арқандар әр қазақтың үйінен табылатын. Жаугершілік кездері қазақ ұсталары қылыш, найза, семсер, дулыға, қанжар сияқты қару-жарақтарды да көптеп жасаған.

Жаңа сабақты түсіндіріп болған соң пысықтау үшін оқушыларға мәтінмен жұмыс жасатамын. Тақырыпшаларды оқушыларға дауыстатып оқыта отырып, бірлесе талдау жасаймыз.

Қорытынды кезең:

Сабақты қорытындылау мақсатында оқушыларға түрлі сұрақтар қоямын:

š Киіз үйдің қандай қасиеттері бар?

š Қазақтың қолөнер бұйымдарының қандай түрлерін білесің?

š Қазақ әйелдерінің ұлттык киімдерін ата.

š Қазақ қоғамында қолөнер шеберлерінің орны қандай болған?

Әр оқушының жауабын тыңдап, оны толықтырып отырамын. Оқушылар жауаптарынан кейін өткен сабаққа жалпылама шолу қорытынды жасаймын. Онда бүгінгі сабақта өткен басты мәселелерге тоқтала отырып, тақырыпты бекітемін.

Бағалау:

Ү й тапсырмасы:

1. 44-параграфты оқу.

2. Оқулықтағы сұрақтарға жауап беру.

Үшінші бөлімді қайталау үшін сұрақтар мен тапсырмалар.

1. Ортағасырлық Қазақстанның сәулет құрылыстарының қандай ерекшеліктері бар?

2. Наурыз мерекесі қашан және қалай тойланады?

3. Қазақ қоғамындагы шешендердің рөлі қандай болды? Қандай би-шешендерді білесіңдер?

4. Ауызша тарих айту дәстүрі дегеніміз не? Оның қазақ тарихын жазудағы маңызы неде деп ойлайсыңдар?

5. Ертедегі қазақ арасына тараган наным-сенімдер туралы не білесіңдер? Тәңіршілдік дегенді қалай түсіндің?

6. Қазақ киіз үйінің құрылысын сипаттпап беріңдер.

7. Киіз үйдің қандай іш жиһаздары бар? Оларды кімдер, қалай жасады?

8. Қазақтың қандай зергерлік қолөнер бұйымдарын білесіңдер? Олар неден жасалды?

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер