Рэалізацыя рэформы 1861 г.

Date: 2015-10-07; view: 648.

Правядзенне ў жыццёрэформы было пачата з утварэння хутка гіасля абвяшчэння «ГІалажэнняў» 19 лютага 1861 г. мясцовых органаў улады: мі- равых пасрэднікаў, павятовых міравых з'ездаў і губернскіх па сялянскіх справах устаноў. Міравыя пасрэднікі рэгулявалі адносіны паміж вызвале- нымі сялянамі і іх былымі ўладальнікамі. Павятовыя дваранскія сходы вы- лучалі кандыдатуры міравых пасрэднікаў са складу мясцовага дваранства, і па рэкамендацыі маршалкаў губернатары падавалі іх на зацвярджэн- не Сената. У якасці міравых пасрэднікаў назначалі патомных дваран- памешчыкаў, якія валодалі не менш за 150—500 дзес. зямлі. Пры недахопе іх міравыя пасрэднікі маглі выбірацца таксама з ліку мясцовых асабістых дваран, меўшы удвая большы зямельны цэнз у параўнанні з зазначаным. Улада міравога пасрэдніка распаўсюджвалася на міравы ўчастак, у які ўва- ходзіла пэўная колькасць валасцей'. На Беларусі ў пераважнай большасці выпадкаў ён складаўся з 5—7 валасцей. У сярэдзіне 60-х гадоў XIX ст. тут існавала 127 міравых участкаў, куды ўваходзіла 752 воласці. У другой пало- ве 70-х гадоў іх было 688².

Міравыя пасрэднікі валодалі шырокімі адміністрацыйнымі і судова- паліцэйскімі функцыямі. Яны абавязаны былі вырашаць спрэчкі, скаргі і непаразуменні паміж памешчыкамі і часоваабавязанымі сялянамі, правя- раць і зацвярджаць устаўныя граматы, кіраваць адвядзеннем, развярстан- нем і абменам сялянскіх і панскіх зямель, сведчыць выкупныя акты і ін- шыя дакументы, сачыць за спраўнасцю сялянскіх павіннасцей. Міравыя пасрэднікі ажыццяўлялі нагляд за дзейнасцю органаў сялянскага грамад- скага кіравання, зацвярджалі на пасадзе валасных старшын, сельскіх ста- раст і іншых сялянскіх службовых асоб, назначалі тэрмін склікання валас- ных сходаў, маглі самі склікаць сельскі сход, сведчылі прысуды аб выда- ленні з сялянскай грамады «шкодных і распусных членаў». Ім таксама было дадзена права рабіць заўвагі і вымовы прадстаўнікам сельскай адмі- ністрацыі, прысуджваць іх да грашовага штрафу (да 5 руб.) або арышту (да 7 дзён) і нават адхіляць ад пасады. Міравы пасрэднік разбіраў спрэчкі па ісках, што не перавышалі 30 руб. (патравы палёў і сенажацей, высечкі ле- су і інш.). У гэтым выпадку ён меў права прысуджваць асоб усіх саслоўяў або да маёмаснай кампенсацыі, або да грашовага спагнання (да 5 руб.). Вінаватыя з падатных саслоўяў маглі прысуджвацца ім да грамадскіх работ (да 6 дзён), арышту (да 7 дзён) або да пакарання розгамі (да 20 удараў)³. На пачатку 70-х гадоў XIX ст. са стварэннем міравых судоў на Беларусі, як і раней у цэнтральных губернях Расіі, судовыя функцыі міравых пасрэдні- каў перайшлі да новаўведзеных міравых суддзяў. тарэсы апалячанага памеснага дваранства, усюды былі ш. ''

з рускіх чыноўнікаў і афіцэраў'. Ім павялічылі забесняч'інн<; на 500 год, каб палепшыдь матэрыяльнае становішча і зрабіху, 1

лежнымі ад мясцовых памешчыкаў⁷.У 70-я гады ў сувязі са змо.нлй іш Ш г.і царскага самадзяржаўя да сялянства і дваранства Заходняга краг? сталі назначаць міравымі пасрэднікамі памесных польскіхдваряч, у % * *скай, Віцебскай і Магілёўскай губернях інстытут міравыхпасрэднікаў г_ІІА,скасаваны ў 1878 г. і, як да гэтага ў рускіх губернях, заменены 1

па сялянскіх справах установай з удзелам так званага нсадяеннага члец» што прызначаўся міністрам унутраных спраў па рэкамендацыі іуберн^». ра з ліку мясцовых дваран³. Частка паўнамоцтваў міравых пасрэднікаў Ш райшла да земскай паліцыі. Павятовыя ўстановы былі яшчэ цясной зья--- ны з памешчыкамі, чым міравыя пасрэднікі. На ўсходзе і ў цэнтрыБелару.сі павятовыя па сялянскіх справах установы функцыяніравалі да 1901 г. _а затым былі заменены інстытутам участковых земскіх начальнікаў⁴. у Ш ленскай і Гродзенскай губернях пасада міравога пасрэдніказахоўваласяда 1904 г., пасля ён таксама быў замешчаны земскім начальнікам⁵.

Пытанні ўзаемаадносін паміж сялянамі, памешчыкамі і органамі валас- нога кіравання, што канчаткова не вырашаліся міравымі пасрэднікамі, ао- мяркоўваліся павятовым міравым з'ездам. Ён разглядаў таксама скаргі на дзеянні міравых пасрэднікаў. Старшынёй павятовага міравога з'езда з'яў- ляўся павяпговы маршалак, а членамі — міравыя пасрэднікі павета і чыноў- нік, прызначаны губернатарам⁶.

Кіруючымі мясцовымі органамі па рэалізацыі рэформы былі губерн- скія па сялянскіх справах установы. Гэту ўстанову ўзначальваў губерна- тар, а членамі яе з'яўляліся губернскі маршалак, кіраўнік Палаты дзяржаў- ных маёмасцей, губернскі пракурор, 4 мясцовыя памешчыкі з дваран. Да паўнамоцтваў губернскай установы належалі разгляд скарг на дзеянні мі- равых пасрэднікаў і павятовых міравых з'ездаў, зацвярджэнне добраах- вотных пагадненняў паміж памешчыкамі і сялянамі аб памяншэнні сялян- скага надзела, размежаванне мясцовасцей губерні ў адносінах яго паме- раў, павелічэнне або паніжэнне павіннасцей сялян супраць устаноўленай нормы і інш.⁷ У перыяд паўстання 1863 г. на пасадзе членаў губернскіх па сялянскіх сгіравах устаноў на Беларусі зацвярджалі асоб, выкліканых з цэнтральных губерняў Расіі. Як і міравым пасрэднікам, забяспячэнне ім бы- ло павялічана на 500 руб. у год". Аднак у 70-я гады мясцовая адміністрацыя маўкліван згоды адпаведных міністэрстваў ужо прымала ў губернсжія і павятовыя ўстановы, у тым ліку па сялянскіх справах, добранадзейных чьшоўнікаў польскай надыянальнасці'. У першыя гады XX ст. на Беларусі, як раней у цэнтральных рэгіёнах Расіі,- са стварэннем інстытута эемскіх \-частковых начальнікаў губернскія па сялянскіх справах установы былі пера\твораны ў губернскія ўстановы, якія выконвалі адміністрацыйна- с\"довыя функцыі і з'яўляліся апеляцыннай інстанцыяй у межах губерні Яны разглядалі і вырашалі спрэчкі і пратэсты на судовыя рашэнні павято- вых з'ездаў, земскіх начальнікаў². У вьпгіку гэтай рэарганізацыі іх улада над сялянамі значна ўзрасла. 3 такімі паўнамоцтвамі губернскія ўстановы захоўваліся да Кастрычніцкай рэвалюцьгі.

Такім чынам, усе мясцовыя органы ўлады, пгго непасрэдна ажыццяў- лялі рэформу і кіравалі сялянамі, складаліся з памешчыкаў. Яны праводзілі палітыку пануючага класа дваранства, абараняючы яго інтарэсы.

Згодна з «Палажэннямі» 19 лютага 1861 г. фарміраваліся таксама орга- ны сельскага і валаснога сялянскага грамадскага кіравання, прызначаныя аказваць дапамогу міравым установам пры рэа.\ізацыі рэформы. Сяляне, якія раней належа.\і да аднаго маёнтка, складалі сельскую грамаду. У 1877 г. на Беларусі налічвалася 6386 сельскіх грамад. Пераважная болыпасць іх — грамады былых панскіх сялян³. Распарадчым органам сельскага кіравання з'яўляўся сельскі сход. Галоўным у яго дзейнасці былі размеркаванне аб- пічынных зямель па сялянскіх дварах і раск\адка ся.\янскіх падаткаў, зем- скіх і мірскіх збораў, натуральных павіннасцей. Сельскі сход загадваў так- сама звальненнем з грамады і прыёмам новых членаў, вызначэннем пазык з запасных хлебных магазінаў, дазволам сямейных падзелаў, добраўпарад- каваннем паселішчаў і да т. п. На сходзе з ліку сялян—гаспадароў дамоў на 3 гады выбіраўся сельскі стараста, які выступаў як кіраўнік сельскай гра- мады або сельскай абшчыны і як ніжэйшая службовая асоба дзяржаўнага кіравання. Ён склікаў сельскі сход, кіраваў абмеркаваннем гаспадарчых і іншых пытанняў, выконваў грамадскія прысуды і распараджэнні нача_\ьст- ва. Абавязкам старасты была «ахова добрапрыстойнасці, парадку» на тэ- рыторыі сельскай грамады. Пры неабходнасці на сходзе выбіраліся і на- меснікі старасты — зборшчыкі падаткаў, наг.\ядчыкі х\ебных магазінаў", палявыя і лясныя вартаўнікі і інш/

Нека,\ькі сумежных сельскіх грамад стваралі воласць (ад 300 да 2000 рэ- візскіх душ) і звычайна належалі да аднаго царкоўнага прыходу. У цэнтры воласці час ад часу склікаўся валасны сход. У ім прымалі ўдзел сельскія і валасныя службовыя асобы (валасны старшына і яго намеснікі, сельскія старасты, зборшчыкі падаткаў, засядацелі валасных праўленнііў, суддзі ва- ласных судоў) і выбарныя ад кожных 10 сялянскіх двароў (дзесяцідворныя), а ў заходніх і цэнтральных паветах Беларусі ў сувязі з адносна шырокім ужываннем парабкоўскай працы, акрамя таго, — ад кожных 20 парабкаў. Сход выбіряў с«і соойго асяроддзя по 3 гады н/ілнсіюм ствршмну, п тшц, кмрашпў гасялдарчыя і бытавыя ііі.ігпііііі, што •п.гп.ілісн ўсі-й |шп «.

* і

ласмы етаршыма мсг адкаанасдь «за захавйідао агулышгй п&рв/ііку, цііііццц добрдпрыстойнасці ў поласці», Вн склікаў наласт.ія сходы, йЖМЦіідШш м.м'лмл над старастамі і ііммымі ссльскімі службопымі »ісоб«імі, МйдваўЖ ласнымі грошовымі сродк.імі, мазІр&ў за смраўмым адбык'інн':м ГШ^ІййШ цсй, за утрымамнг'м дарог, мастоў і г. д, Пры наласмым старшьше млд к». кіраўміцтвам дзейнічала валасмое мраўломмс, куды ўв.іход'іілі ўсе сельс^ сторасты, вадасныя засядацелі, зборшчыкі мадатклў. Яно было дарадчуц орі гмым мры сгаршымо, вырашаючы калогіялыш, болым/ігцкі гол/ісоў, толугі нокаторыя мыт.мімі (выдаткавамно валасных сум, нродаж сялямск/ій ма^. масці задаўіі, зв<ільмоммо валасных місараў) ,

Вельмі важную ролю ў воласці іграў ггаёмны валасны нісар, но йШЙІ ку якога ляжала справаводства валаснога мраўлення і валасногд суда, Пры номісьмг'ммым, слабавольным валасным старшыне ўся маўната ўлады <, воласці мыходчілася ў руках нісара, У кожнай воласці быў адкрыты сялян- скі валасны суд. Ён выбіраўся мггогод валасным сходам у складзо ад 4 да Ш суддзяў, Вііласмы суд выраміаўспр.очкі і судошля справы паміж сялямаміпа ісках на суму да 100 руб., а таксама выносіў прысуд аб пакаранні іх Ш малаважныя правіннасЯ Г:п мог прысудзіць соляніна да грамадскіх работ (да 6 дзон), грашовага штрафу (да 3 руб.), арышту (да 7 дзён) або да пака* раш-ш розгамі (да 20удараў).

Сельскае і валасное кіравапне было абмежавана ў сваіх правах. Орга- ны яго падпарадкоўваліся ўрадавым чыноўнікам і мясцовай адміністрацыі, Сольскі стараста і валасны старшына павінны былі «выконваць без пярэ- чання ўсе лаконныя натрабаваіші міравога пасрэдніка, судовага следчага, зомскай паліцыі і ўсіх устаноўленых улад па прадметах іх ведамства»³. На сельскіх і валасных сходах большасць стараст і асабліва валасных стар- шып выбіралі з ліку «разважпых», пакорных сялян, стаўленікаў міравых паср.эднікаў. Адначасова з замепай апошніх у заходніх губернях адбьілася імоіы большасці валасных старшын. Сельскія і валаспыя службовыя асо- бы с кладалі пэўную апору ўлад на вёсцы. У прававых адносінах сялянсгва як непаўнапраўнае, падатковае саслоўе заставалася поўнасцю залежным ад адмініс/рацыі, ад улады дваранства. Лрычым гірыгнёт адміністрацыі над сялянствам уяўляў сабой «не просты прыгнёт, | прамое трэціраванне ся- ляп, як «подлай чэрні», якой уласціва быць у падпарадкаванні ў шляхетных памешчыкаў, для якой карыстанне аіульнымі грамадзянскімі правамі даец- ца толькі ў выглядзе асаблівай міласці,..»' У пачатковы перыяд правядзення рэформы найважнейшай функцмяй міравых пасрэднікаў, павятовых міравых з'ездаў і губернскіх па сялянск.іх справах устаноў былі складанне і ўвядзенне ў дзеянне ўстаўных грамат, якія фіксавалі памеры надзелаў часоваабавязаных сялян, павіннасцей за карыстанне імі, а таксама змяшчалі звесткі аб дарэформенным надзеле, развярстанні ўгоддзяў, перанясенні сядзіб, тэрмінах пераходу сялян з пан- шчыны на аброк і г. д. Складанне ўстаўных грамат — асноўны этап рэалі- зацыі рэформы, у выніку чаго сяляне практычна вызваляліся ад прыгон- най залежнасці. Складанне такога выключна важнага дакумента даручалі самім памешчыкам, для гэтага вызначылі гадавы тэрмін. Удзел сялян тут па закону лічыўся неабавязковым і перадаваўся на меркаванне памешчыка. Калі ён не падаваў устаўнай граматы ў прадугледжаны тэрмін, то яе абавя- заны быў скласці міравы пасрэднік.

Калі дакладныя даныя аб колькасці сялянскай надзельнай зямлі на мо- мант рэформы адсутнічалі, то плошчу яе можна было паказаць «прыблізна, па папярэднім, хоць бы прыкладным, хатнім вымярэнні»². Гэта расплыўча- тая фармуліроўка адкрывала вялікую прастору для розных злоўжыванняў з боку памешчыкаў. Міравым пасрэднікам для праверкі, зацвярджэння і ўвядзення ў дзеянне ўстаўных грамат быў устаноўлены двухгадовы тэрмін з дня апавяшчэння «Палажэнняў». Аднак на захадзе і ў цэнтры Беларусі праверка гэтага дакумента з'яўлялася неабавязковай у сувязі з тым, пгго меліся быць створаны спецыяльныя павятовыя праверачныя камісіі. У асабліва важных выпадках (змяненне памераў сялянскага надзела і павін- насцей, замена адных утодй,зяў друтімі, змяненне разраду і перанясенне сялянскіх сядзіб) устаўныя граматы зацвярджалі павятовыя міравыя з'ез- ды або губернскія па сялянскіх справах установы. Устаўную грамату аб- вяшчалі на сельскім сходзе. У выпадку пярэчанняў і скаргаў з боку сялян адносна памераў надзела міравы пасрэднік абавязаны быў зрабіць пры- блізнае вымярэнне зямлі з дапамогай землямера або «хатнімі сродкамі». Разам з тым ён меў права не пагадзіцца з думкай сялян і ўвесці ў дзеянне ўстаўную грамату без абмеру зямлі, грунтуючыся на сведчаннях паме- шчыка³.

Складанне і ўвядзенне ў дзеянне ўстаўных грамат на Беларусі супра- ваджалася шматлікімі парушэннямі «Палажэнняў» 19 лютага 1861 г. Скрозь не паказваліся памеры сялянскіх надзелаў, іх межы, тэрміны пераходу ся- лян з паншчыны на аброк, прадугледжаныя законам⁴. Працягвалася маса- вая адрэзка сялянскіх зямель⁵. Многія сяляне былі поўнасцю пазбаўлены надзела, некаторыя з іх пад націскам памешчыкаў, у сунячі з Ш

тэрыяльным становішчам (нядоімкі падаткаў і да т. п.) сш\ нммунюіц адмовіцца ад яго. Каб схаваць экспрапрыяцыю сялянсгіш, нек&орШ Ш мешчыкі прыпісвалі фальварковых парабкаў да сяляпскіх сем'яу, прыдатнай зямлі сельскай грамадзе часта адводзілі няўдобіцу ч пяснлнмй, балоцістай або камяністай глебай'. Нярэдка сялянам, нснблінч паветаў, надзелы адводзілі на адлегласці многіх вёрст ад сядзіб Н-і ных граматах нават не ўспаміналіся сервітутныя ўгоддзі, што ^нллл Ш чымасць памешчыкам пазбаўляць сялян права карыстання імі. Іх лазбаў, лялі пашаў, вадапояў для жывёлы, сенажацей, лясных участкаў,праваатрыманне паліва ў панскіх лясах'¹. Некаторыя памешчыкі перасялялі Ш лян, іншы раз цэлыя вёскі на горшыя або зусім непрыгодныя землі, ішф даючы за сабой найбольш урадлівыя, угноеныя зямельныя ўчасткі згаро.дамі, канаплянікамі⁵. У справаздачы Галоўнага камітэта аб устройстве сельскага стану за 60-я гады адзначана, што ў заходніх губернях устаўныя граматы «складаліся хатнім спосабам, без узгаднення з тым, што існавала ў натуры»⁶.

Масавыя правапарушэнні памешчыкаў на пачатковым этапе рэаліза- цыі рэформы прызнавала і мясцовая адміністрацыя. У цыркуляры вілен- скага генерал-губернатара М. М. Мураўёва губернатарам заходніх губер- няўад 11 жніўня 1863 г. зазначана, што, зыходзячы з атрыманых данясен- няў, устаўныя граматы «ў вельмі многіх мясцовасцях ... складзены да крайнасці няправільна і з яўнай мэтай абмежаваць усякую самастойнасць і развіццё незалежнага гаспадарчага жыцця сялян». Далей адзначаліся многія з названых вышэй злоўжыванняў дваран-землеўладальнікаў⁷.Узагадзе Мураўёва магілёўскаму і віцебскаму губернатарам ад 14 кастрыч- ніка 1864 г. ён вымушаны быўпрызнаць, што «незабяспечанасць быту ся- лян Беларускага краю (Усходняй Беларусі. — Рэд.) у большай частцы маёнт- каў адбываецца з прычыны дапушчаных па ўстаўных граматах адступлен- нях ад Палажэнняў 19 лютага 1861 г.»⁸ Мінскі губернатар у справаздачы за 1864 г. таксама афіцыйна прызнаў, што ў болыпасці маёнткаў губерні ў надзел сялянам па ўстаўных граматах няўдобныя землі залічылі за прыдатныя. Алрача таго, ва ўстаўных граматах пераважнай часткі павотаў увог/- ле адсутнічалі звесткі аб пашах, спецыяльна выдзеленых для сялянскай жывёлы'. Мінская губернская па сялянскіх справах установа на аснове звестак павятовых праверачных камісій зрабіла вывад, што «большай часткай паказаная ва ўстаўных граматах колькасць сялянскіх зямель аказ- ваецца няправільнай, а ўстаўныя граматы не заключаюць у сабе тапагра- фічнага апісання і звестак аб межах сялянскіх зямель»². Віцебскі губерна- тар у канцы 1863 г. канстатаваў, пгго многія са зволеных міравых пасрэд- нікаў беларускіх паветаў губерні склалі ўстаўныя граматы «з вялікімі няправільнасцямі»³.

У некаторых сельскіх грамадах Віцебскага і Полацкага паветаў удзель- ная вага сялян, поўнасцю абеззямеленых па ўстаўных граматах, дасягала 19—29%\ У Магілёўскай губ. колькасць сялянскай надзельнай зямлі па ўстаўных граматах, што ахоплівалі 60,4% рэвізскіх душ былых панскіх ся- лян, у параўнанні з велічынёй надзельнага землекарыстання напярэдадні рэформы паменшылася з 807 864 да 705 138 дзес., або на 12,7%⁵. Па Гро- дзенскай губ. (97% былых панскіх сялян) памеры сялянскага надзельнага землекарыстання пасля адмены прыгону, паказаныя ва ўстаўных грама- тах, адносна іх сапраўднай велічыні скараціліся з 681 433 да 614 642 дзес. (9,8%). Пры складанні і ўвядзенні ў дзеянне гэтых дакументаў каля 1/5 бы- лых панскіх сялян былі цалкам пазбаўлены права на атрыманне зямельна- га надзела⁶. Па звестках М. Б. Фрыдман, у Мінскай губ., за выключэннем Навагрудскага і Пінскага паветаў (90,4% рэвізскіх душ), плошча сялянскай надзельнай зямлі па ўстаўных граматах у параўнанні з памерамі яе напярэ- дадні рэформы паменшылася з 755 031 да 740 031 дзес. (2%)⁷. Аднак, уліч- ваючы адзначаныя вышэй заключэнні мінскага губернатара і губернскай па сялянскіх справах установы, абеззямеленне сялянства губерні ў адпа- веднасці з устаўнымі граматамі, трэба думаць, было значна болыным. У выніку абеззямелення сялянства і іншых злоўжыванняў памешчьікаў пры складанні і ўвядзенні ў дзеянне разгледжаных дакументаў на беларускай вёсцы ўзрасла парцэляцыя зямельных участкаў, пагоршылася якасць ся- лянскіх угоддзяў, больш шырокае распаўсюджанне атрымалі далёказямел- ле, раскіданасць надзелаў.

У той жа час многія памешчыкі павялічвалі памеры надзельных участ- каў з мэтай навязаць сялянам дадатковыя павіннасці, каб затым пры пера- ходзе іх на выкуп атрымаць болын высокую выкупную суму. Звычайна прырэзкі назіраліся ў маёнтках з малаўрадлівай глебай. Так, у 79 устаўных граматах Мінскага павета паказана зямлі на 3,5 тыс. дзес. больш, чым было ў салраўдным карыстанні сяляч. У Гродэенскай суб, н₀ 22 уст** тах надзелы853 (3,8%) сялянскіх дішроў павялічыліся з 11 імі _м г. зн, на 13,8%'. Прырэзку мялапрыгодыаЙ пясчанай I балоцктвй лянамдля атрымання больш оысокіх ныкунных плэцяжоў іт ішШШ&І больш частапрактыкавалі памошчыкі

абкладвалі часоваабавязаных сялян па устауных граматах болыц паншчыннымі ці аброчнымі павіннасцямі, чым да рэформы². плацяжы, фіксаваныя ў гэтых дакументах, землеўласнікі найвышэйшай нормы (3 руб. з дзесяціны).У большасці мясцовасцей* | ходняга краю яны былі не пад сілу сялянам .У цыркуляры мраь^р_ЙЧк камісіям гэтага рэгіёна ад 15 красавіка 1864 г. М. М. Мураўёў прызквў"' аброк, які ўносяць сяляне, «у многіх маёнтках празмерна... цяжкі і кпв^⁶ не адпавядае выгадам ад валодання зямлёй»⁴. Паводле прызнання рпп.Ж скага іубернатара, многія памешчыкі губерні няправільна падлічвалі ц** шчыну ва ўсгаўных граматах у памеры 7—9 чалавекадзён у тыдзень з д^ ра. Калежскі саветнік Крашынскі ў справаздачы мінскаму губернш сведчыў, што ў абследаваных ім 16 валасцях Мазырскага павета сяляа! былі абцяжараны болыпым аброкам параўнальна з адведзенымі надзелал? Нярэдка, згодна з устаўнымі граматамі, сяляне павінны былі плаціць пл. вышаны аброк або адбываць паншчынную павіннасць за малаўрадлівьц бедныя або зусім няўдобныя землі⁶. Паводле ўстаўных грамат маёнткаў Мосар і Чарніцы Полацкага і Даўгаполь Гарадоцкага паветаў, работнікі-ся. ляне абавязаны былі кругавой парукай уносіць аброк за малалетніх, саста. рэлых і нават памёршых⁷.

Значныя адрэзкі сялянскіх зямель, пагаршэнне якасці надзелаў, па- збаўленне лесу, сервітутных і агульных пашаў, павелічэнне павіннасцейпа ўстаўных граматах у спалучэнні з шырокім абеззямеленнем сялянства пе- рад рэформай ставілі яго ў кабальную залежнасць ад памешчыкаў, пры- вязвалі сялян да панскай гаспадаркі, забяспечваючы яе таннай рабочай сілай пад адпрацоўкі, і тым самым перашкаджалі развіццю капіталістыч- ных адносін на вёсцы. Таму сяляне Беларусі, як і ўсёй Расійскай імперыі, адносіліся да ўстаўных грамат недаверліва і варожа, ацэньваючы іх як спробы новага запрыгонення⁸.

Як паказана вышэіі, у сувяэі з паўсг&ннем 1863—1864 гг. у Атн> і ю Беларусі» атаксама масавым сл.\янскім рухам у ддкаі н& грдбежн іцкш ў»к>- _Бы рэформы царскі ўрад вымушаны быў стадь на шлях лавірамння, пайсцд на пэўньш ўступкі сялянам» каб прыцягнуць іх на свой бок. Уведзены вязковы выкуп, былыя прыгонныя прылінаны да разраду «сялян-ул&сшіміў», з паніжэннем аброчных. а затым выкупных плацяжоў.

Урадавым р>аспараджэннем ад 9 красавіка 1863 г. у Віленскай, Гродзен- скан, Ковенскан, Мінскай губернях, Дрысенскім і латгальскіх паветах Ві- цебскай губерні бы.\і ўведзены праверачныя камісіі. У кожным павеце стваралі па адной камісіі з 3 членаў: ад міністэрстваў унутраньгх спраў і фінансаў, мі|>авога пасрэдніка. Прадугледжваўся двухгадовы тэрмін іх дзеянняу. У шэрагу маёнткаў Заходняй і Цэнтральнай Беларусі праверач- ныя работы пачаліся ў жніўні 1863 г. У канцы кастрычніка таго ж года ві- ленскі генерал-губернатар атрымаў дазвол на сгварэнне дадатковых пра- верачных камісій у зазначаным рэгіёне <ша меры патрэбы і падшуквання здольных чыноўнікаў» . У маёнтках, пгго знаходзі\іся на аброку да 1 мая 1863 г., праверачныя камісіі павінны былі паніжаць яго на 10% параўналь- на з аброчнай павіннасцю сялян* вызначанай усгаўнан граматай. Разам з тым у названых маёнтках ім дазва,\ялі зацвярджаць высокі аброк (звыш 3 руб. з дзесядіны), вызначаны ва ўстаўнай грамаце губернскай па ся,\ян- скіх справах установай на аснове завышаных памераў інвентарнай аброч- нан павіннасні або ў сувязі з асабліва ўрад\івай глебай і спрыяльнымі ўмовамі збыт}" земляробчай прадукцыі. У Магі\ёўскай, беларускіх і рускіх паветах Віцебскай губерняў функцыі праверачных камісій выконва\і па- вятовыя міравыя з'езды.

Закон аб праверачных камісіях і інструкцыя, дадзеная ім для кіраў- ніцтва пры ацэнцы зямель, не прадутледжвалі абавязковых абмераў сялян- скіх надзелаў і здымання іх на план. Праўда, у сувязі з палітычнай абсга- ноўкан, якая ск\а.\ася ў Заходнім краі, М. М. Мураўёў у цырк\"\яры ад 15 красавіка 1864 г. абавязваў праверачныя камісіі праводзіць агляд і вы- мярэнне сялянскай зямлі. Але ўжо ў цырк}^г.\5фным прадпісанні ад 17 чэрве- ня гэтага года ён загадаў вымяраць надзелы толькі там, дзе ся,\яне выказ- валі сумненне ў правь\ьнасці паказанняў іх памераў па ўстаўных граматах. Ва ўсіх астатніх выпадках пры вызначэнні плошчы і меж надзельных зя- мельных участкаў, велічыні і якасці ўгоддзяў, як і сумы выкупу, фіксава- ных выкупнымі актамі, праверачныя камісіі кіраваліся толькі данымі ўстаў- ных грамат і вуснымі водгукамі памешчыкаў і сялян. Нават агляд надзель- ных зямель у абавязковым парадку праводзіўся толькі пры патрабаванкі аднаго з зацікаўленых бакоў. Сяляне маглі абскардзіць рашэнне праверач- нан каміссіі толькі тады, калі пастанова яе не была аднагалосна адобрана губернскай па сялянскіх справах установай². Усё гэта сур'ёзна перашкабеларускіх паветах Віцебскай губ. (выключаючы Дрысспскі) нр.ів«^ірачмыя работы былі праведзены ў 333 (38%) панскіх маёнтках, у якіх лічыл'ісм 25 273 (43,7%) рэвізскіх душы і 115 522 (45,6%) дзес. надзслыіай іямлі'. Пра- цу праверачных камісій ўскладнялі і запавольвалі недахоп грашовых і ма- тэрыяльных сродкаў, спешка, бюракратычныя інструкцыі, канцыляршчы- на, дзеянні вышэйшых і мясцовых органаўулады ў інтарэсах памешчыкаў.

Указам ад 19 красавіка 1866 г. віленскаму генерал-губернатару было дадзена права закрываць праверачныя камісіі на Беларусі і ў Літвс «на ме- ры заканчэння (іх) дзеянняў». Дадатковыя праверачныя работы пры на- дзяленні зямлёй абеззямеленых сялян, пропусках падворных участкаў ці асобных угоддзяў у выкупных актах, а таксама выпраўленне апошніх па заўвагах вышэйстаячых інстанцый ускладалі на павятовыя міравыя з'ездьГ. На пачатку 1867 г. міністр унутраных спраў П. А. Валуеў фактычна забара- ніўдадатковыя праверкі ў Заходнім краі. У маі 1868 г. на аснове яго прадпі- сання віленскі генерал-губернатар загадаў спыніць праверачныя работы ў маёнтках, дзе выкупныя акты былі ўжо зацверджаны Галоўнай выкупной установай. У верасні таго ж года ў сувязі з абмеркаваннем праекта дадат- ковых правіл правядзення праверачных работ яны былі спынены ва ўсіх панскіх маёнтках . Праверачныя работы узнавіліся пасля выдання закона ад 26 сакавіка 1869 г., які прадугледжваў хутчэйшае сканчэнне складання і ўвядзення ў дзеянне выкупных актаў, узгадненне іх з сапраўдным земле- карыстаннем сялян\

У другой палове 60-х гадоў XIX ст. рэакцыйная правячая групоўка пры царскім двары, да якой належалі П. А. Валуеў і яго пераемнік А. Е. Ціма- шоў, ідучы насустрач дамаганням памешчыкаў Беларусі і Літвы, імкнуліся перадаць ім надзельныя землі, вернутыя сялянам у выніку паўстання 1863—1864 гг. і сялянскіх хваляванняў у адказ на грабежніцкія ўмовы рэ- формы. У сваіх імкненнях гэта прыдворная вярхушка абапіралася на па- стаўленых ёю віленскіх генерал-губернатараў Э. Т. Баранава і асабліва А. Л. Патапава⁵.

Праверачныя работы і складанне выкупных актаў, як і раней устаўных грамат, суправаджаліся злоўжываннямі памешчыкаў і праверачных камі- сій. Па спешнасці межавых работ і ў класавых інтарэсах дваранства многія праверачныя камісіі кіраваліся не фактычным становішчам, а паказаннямі памешчыкаў і пададзенымі імі дакументамі, што часта не адпавядалі са- праўднаму землекарыстанню сялян⁶. У шэрагу мясцовасцей Беларусі пры неабходнасці пераправеркі асобных выкупных актаў яны прыступілі да скарачэння надзелаў і перагляду выкупных плацяжоў сялян на карысць іх ранейшых уладальнікаў. Сялянскія землі, не адзначаныя ва ўстаўных граматах, нярэдка не паказвалі і ў выкушгых актах. У ШЖШ ШтйшШ > паведна гэтым дакументам захавалі частку адрэзаных ннл'млі.ных ^Л Некаторыя з іх, карыстаючыся нратэкцыяй мір.іных устаноў, чноў 'ілхогш, валі зямлю ў сялян', У Гродзонскай губ. у 1750 мш-нтках з 1900 зацж.рд^* ныя выкупныя акты былі складзены з парушэннсм закону. У яе^абдхііж большасді іх памер сялянскага надзела бьіў заніжаяы², Гіа выкупных ^I 17 маёнткаў Мінскага павета было паказана 9432 дзес. надзельн^й чям/ пасля вымярэння аказалася 10 232 дзес., г. зн. на 8,5% больш'. Сялян Ш дзялялі няўдобіцай, пазбаўлялі выганаў, прагонаўдля жывёлы, ёшаяіашй будаўнічага матэрыялу, паліва⁴. Так, па 416 выкупных актах Слонімскага павета Гродзенскай губ. сяляне не атрымалі ў надзел ні кавалачка зарас- нікаў, не гаворачы ўжо пра лясныя ўгоддзі. Між тым пазней, к. сярэдзінг. 80-х гадоў XIX ст., лес прадаваўся на высечку амаль ва ўсіх маёнтках пь- вета⁵. Пры складанні выкупных актаў сялянскія надзелы вымяраліся рэдка У многіх маёнтках сялянская зямля не была адмежавана ў натуры. У вй* купных актах не паказвалі няўдобныя землі⁶. У выніку надзелы сялян, па- водле гэтых дакументаў, часта аказваліся меншыя за тыя, якімі яны карыс- таліся ў сапраўднасці.

Сялян нярэдка абкладвалі празмернымі выкупнымі плацяжамі, таму што пры вызначэнні кошту зямлі па выкупе не заўсёды ўлічваліся яе коль- касць і якасць. Па звестках мінскага губернатара, у другой палове 60-х га- доў ва ўсіх паветах губерні ў выніку выпраўлення «вельмі многіх выкуп- ных актаў» праверачнымі камісіямі ацэнка надзельных зямель была знач- на павышана. 3 прычыны гэтага ў 1870 г. выкупныя плацяжы былых панскіх сялян у губерні павялічыліся на 243,5 тыс. руб. (44,3%)⁷. У гэты ж псрыяд многія сяляне Магілёўскай губ., пазбаўленыя часткі надзельнай зямлі, працягвалі плаціць за ўвесь надзел. Сяляне, надзеленыя зямлёй ніз- кай якасці, плацілі за яе як за добраякасную, па завышанай ацэнцы⁸. Ана- лагічнае становішча назір алася і ўдругіх заходніх губернях⁹.

Перагляд вынікаў указаў 1863 г. найболыпыя памеры атрымаў у палес- кіх паветах Мінскай губ., асабліва ў Рэчыцкім. У прыватнасці, сялянам шэ- рагу вёсак гэтага павета, што належалі раней памешчыцы Прозаравай, вы- купныя плацяжы былі павялічаны з 5 руб. 80 кап. да 13 руб. за надзел пры адначасовай адрэзцы значнай колькасці зямлі; сялянам памешчыка Трыпольскага ў вёсках Новая Елча — з 5 руГ>. 35 кші. да 13 руб, 60 Ш1„ Міракі з 5 руб. 90 кап. да 13 руб. 80 кап., Супіды — з 6 руб. 50 кмп. да 12 руб, 50 клп. пры скарачэнні плошчы надзслыіых зямсль'. У Ігумсмскім пансм/; ўшШрШ^ губсрнатар А. Л. Патапаў забараніў правсфку пыкугшых актаў, на якіх ся- лян пазбаўлялі права карыстання гіашавымі сервітугамі^.

Аднак рэвізія вынікаў рэформы ў другой палове 60-х гадоў XIX ст. не атрымала шырокага распаўсюджання, таму што к гэтаму часу пераважная большасць выкупных актаў была ўжо зацверджана. Пераглядаць іх урад не рашаўся, баючыся сялянскіх выступленяў. Згодна з законамі ад 26 са- кавіка і 19 лістапада 1869 г., за сялянамі Віленскай, Гродзенскай, Ковен- скай, Мінскай губерняў, Дрысенскага і латгальскіх паветаў Віцебскай гу- берні зацвярджаліся ўсе землі, якія былі ў іх сапраўдным карыстанні. Па- мешчыкам забаранялі памяншаць сялянскія надзелы, нават калі яны былі болыныя, чым паказана ў выкупных актах, або да складання апошніх не знаходзіліся ў карыстанні сялян³. У той жа час зазначаныя законы, не маючы сілы адваротнага дзеяння, не давалі адказу на пытанне, як абыхо- дзіцца з адрэзанымі ў сялян землямі, захопленымі памешчыкамі, але не за- несенымі ў выкупныя акты. Яны заставаліся за апошнімі. Тым самым част- кова ўзаконьваліся адрэзкі сялянскай зямлі, зробленыя да адмены прыго- ну і пасля яе, уключаючы перыяд праверачных работ.

Асноўная маса былых панскіх сялян Беларусі перайшла з аброку на выкуп ужо ў 60-я гады XIX ст. К пачатку друтога парэформеннага дзесяці- годд^зя складанне і зацвярджэнне абсалютнай болыпасці выкупных даку- ментаў было закончана. На 1 студзеня 1871 г. па Магілёўскай губ. канчат- кова зацверджана 4074 (96,6%) са складзеных выкупных актаў, што ахоплі- валі 247 502 рэвізскія душы былых панскіх сялян, або 94,3% іх агульнай колькасці, і 1 221 839 дзес. надзельнай зямлі, г. зн. 96,5% усёй плошчы надзелаў, па Віленскай — 2069 (93,7%) актаў на 144 182 (74,7%) душы і 675 630 (84,2%) дзес., па Гродзенскай — 2456 (91,6%) актаў на 152 557 (93,2%) душ і 646 105 дзес., па Мінскай губ. — 1885 (77,9%) выкупных актаў на 203 535 (71,9%) рэвізскіх душ і 1 220 883 (81,2%) дзес. надзельнай зямлі. Па Віцебскай губ. на 1 красавіка 1870 г. зацверджаныя выкупныя акты ахоплі- валі 206 613 (97,8%) рэвізскіх душ і 881 192 (99,6%) дзес. надзельнай зямлі⁴. Па Мінскай губ. больш нізкая ўдзельная вага зацверджаных выкупных да- кументаў і сялян, якія атрымалі па іх надзелы, была абумоўлена пераскла- даннем і пераправеркай многіх выкупных актаў, пераважна ў палескіх па- ветах.

Разам з тым, нягледзячы на фарсіраванае складаНне і зацвярджэнне выкупных актаў у 60-я гады на Беларусі і ў Літве, правядзенне ў жыццё рэформы тут значна зацягнулася. Гэта тлумачыцца перш за ўсё вялікім размахам сялянскага руху ў адказ на грабожніцкія я« ўмоьм (су_г,

не арэндныя і прадажныя цэны павышаліся, таму памешчыю лічн_ЛІ * нявыгадным выкуп зямлі сялянамі. У канцы XIX — пачатку XX <■ ' ** вымушаны быў зацвярджаць новыя выкупныя акты на «прапу_0іч ^^ надзельныя ўчасткі, якія сялянам удалося захаваць за сабой у рацьбы з памешчыкамі'.

Адным з вынікаў паўстання 1863 г. з'явілася надзяленне зямлёй б мельных сялян заходніх і цэнтральных паветаў Беларусі. Тут атрыкалі ^

лю 19 232 сялянскія двары, абеззямеленыя памешчыкамі ў 1846 1862

Яны складалі каля 12,5% у адносінах да ліку двароў, надзеленых зямлм выкупных актах². Пераважная большасць іх атрымала па 3 дзес. зямді У Гродзенскай губ. двары, пгго атрымалі трохдзесяцінныя надзелы, складл 71,6%, поўныя дарэформенныя зямельныя ўчасткі — 14,3%, агародныя 11 дзелы ад некалькіх соцень сажаняў да 3 дзес. — 11,4% . У Мінскай губ ц_е раважная болыпасць абеззямеленых, надзеленых зямлёй, таксама атрына- ла да 3 дзес.⁴ Зямля, адведзеная ім, фіксавалася ў выкупных актах.

Меры па надзяленні абеззямеленых зямлёй былі палавінчатыя і не мелі істотнага эканамічнага значэння для сялянства. Адпаведныя цырку.\ярц М. М. Мураўёва не датычылі абеззямеленых да ўвядзення абавязковьц інвентароў, а таксама сялян, пгго па розных прычынах адмовіліся ад на- дзела з сярэдзіны 40-х гадоў XIX ст. Дзеянне іх не распаўсюджвалася жа Віцебскую і Магілёўскую губерні. Іскі аб вяртанні адабраных памешчы- камі зямель прымалі толькі да апавяшчэння выкупнога акта, ск\адзенага праверачнай камісіяй. Многія памешчыкі адмаўляліся надзяляць зямлёй абеззямеленых сялян. Некаторыя камісіі не адводзілі зямлі ў натуры. У канцы 1866 г. віленская адміністрацыя ўвогуле забараніла адвядзенне без- зямельным участкаў з панскіх палёў. Болыпасці сялян, абеззямеленых пас- ля 1857 г., землі не былі вернуты ў поўным аб'ёме. Памешчыкі захавалі не- малую колькасць так званых пусткаў, г. зн. былых надзельных зямельньп участкаў, размешчаных сярод сялянскіх палёў.

3 пераходам на абавязковы выкуп і надзеленнем зямлёй абеззямеле- ных сялян землеўладанне былых прыгонных Цэнтральнай і Заходняй 5еларусі некалькі павялічылася. Па падліках М. Б. Фрыдман, у Міпскай губ. (без Навагрудскага і Пінскага паветаў), зыходзячы з даных, што ахоплі- ваюць 9/10 рэвізскіх душ былых панскіх сялян, колькасць надзельнай зямлі па выкупных актах у параўнанні з надзелам 1860 г. адпаведна ўстаў- ным граматам узрасла з 755 031 да 910 553 дзес., г. зн. на 20,6%'. У Гро- дзенскай губ. (97% сялян) плошча яе па выкупных дакументах параўнальна з сапраўдным землекарыстаннем сялян у час складання ўстаўных грамат павялічылася з 681 433 да 718 187 дзес. (5,4%)*. Гэты прырост быў выкліка- ны вяртаннем сялянам часткі надзелаў, захопленых у іх з часу ўвядзення абавязковых інвентароў, і прырэзкай зямлі большай часткай ў малаўрадлі- вых палескіх паветах. Змяненне сялянскага землекарыстання адбывалася таксама з прьгчыны больш дакладнага вымярэння плошчы надзельнай зямлі і перакласіфікацыя ўгоддзяў. Аднак сялянам названага рэгіёна памешчы- кі вярнулі далёка не ўсе адрэзаныя землі. Напрыклад, у Гродзенскай губ. колькасць надзельнай зямлі па выкупных актах адносна інвентароў ска- рацілася з 767 180 да 718 187 дзес., ці на 6,4%. У выніку пераходу на аба- вязковы выкуп больш за 13% сялянскіх гаспадарак атрымалі мізерныя ага- родйыя і трохдзесяцінныя адзелы. Каля 7% сялян увогуле былі пазбаўлены надзельнай зямлі³. На захадзе і ў цэнтры Беларусі побач з надзельнай зям- лёй за сялянамі па выкупных актах захоўвалася права часовага карыстан- ня сервітутнымі і агульнымі пашамі.

На ўсходзе Беларусі частка надзельнай зямлі, адабранай памешчыкамі ў сялян па ўстаўных граматах, таксама была вернута ім. Па звестках, якія тычацца 3/5 рэвізскіх душ Магілёўскай губ., колькасць надзельнай зямлі, атрыманай сялянамі па выкупных актах, у параўнанні з іх надзелам па ўстаўных граматах павялічылася з 705 138 да 767 976 дзес., або на 8,9%. Але забяспечанасць сялян надзельнай зямлёй пасля адмены прыгону зменшы- лася — з 807 864 да 767 976 дзес. (4,9%)', г. зн. ім былі вернуты не ўсе землі, адрэзаныя згодна з устаўнымі граматамі.

Значна больш важкае было зніжэнне выкупных плацяжоў у Цэнтраль- най і Заходняй Беларусі на аснове змяншэння памераў аброку паводле закона ад 1 сакавіка 1863 г. Па выкупных актах параўнальна з устаўнымі граматамі гадавыя плацяжы сялян на карысць памешчыка скарачаліся ў Мінскай губ. у сярэднім з 1 руб. 99 кап. да 49 кап. на дзесяціну, ці на 75,4%, у Гродзенскай — з 2 руб. 15 кап. да 67 кап. (68,8%), у Віленскай — з 2 руб. 11 кап. да 74 кап. (64,9%)⁵. Вялізныя, непасільныя для сялян памеры выку- пу, паўстанне 1863 г., масавы сялянскі рух у адказ на грабежніцкія ўмовы рэформы, боязь узмацнення сялянскіх хваляванняў на гэтай глебе прыму- сілі царскі ўрад пайсці на скарачэнне выкупных плацяжоў у больш шырокіх маштабах, чым прадугледжвалася адзмачамым закопам. Вй Ў<:хоа;іі/, гмц^ дзе ўздзеянне паўстання было не такое зігачпао, а першашічіткокы меншы, зніжэнне яго велі¹іыні з'яўлялася намнога болі.іп оцшлмм у ^Н Лёўскай губ. выкупныя плацяжы знізіліся на 23,8%, гклаўпш п-і '«ыкуадц^ актах у сярэднім 1 руб. 18 кап. на дзесяціну надзола; у бол/.рускіх &ЦН Віцебскай губ. — 1 руб. 25 кап.' Ва Усходняй Беларусі ШМіШ 1 праведзена ў памерах, якія ў цэлым адгіавядалі ўказу ад 2 лістапа/і/і 1 86) |

Хаця выкупныя плацяжы значна знізіліся, періп за ўсё ў цэнтры I захадзе Беларусі, выкупная цана зямлі на аснове капіталізацыі зменшцц^ га аброкуне адпавядала яе сапраўднаму кошту, даходнасці. У параунанніі сярэднімі выкупнымі плацяжамі былых дзяржаўных сялян, што адпавядаАі мясцовым рыначным цэнам на зямлю у момант вызначэння норм ныкуцу выкупныя плацяжы былых панскіх сялян былі вышэйшыя ў Мінскай ш на 19,5—56,5%, уГродзенскай на 13,3—82,4%, у Віленскай на 0,1— 40,9%. ГЦ Магілёўскай губ. выкупныя плацяжы вагаліся ад 79 кап. да 1 руб. 96 кап. Ш дзесяціну, тады як у «аднахарактарных» паселішчах дзяржаўных сялян —. ад 14,5 кап. да 1 руб. 88 кап., па Віцебскай — адпаведна ад 82 кап. да 2 ру$ 21 кап. і ад 21,7 кап. да 1 руб. 80 кап.²

Нягледзячы на вяртанне сялянам часткі адрэзкаў і зніжэнне памераў выкупу, рэформа 1861 г. на Беларусі, як і ў другіх рэгіёнах краіны, мела грабежніцкі характар. Памешчыкі ўтрымлівалі немалую колькасць адраз- ных зямель, лепшыя ўгоддзі. Асноўная маса сялян была недастаткова на- дзелена зямлёй, адчувала зямельны голад. Выкупныя плацяжы паглыналі львіную долю даходу з яе. Усё гэта непазбежна вяло да ўзрастання бараць- бы сялянства супраць цяжкіх умоў вызвалення.

7. Рэформы дзяржаўных сялян,

вольных людзей, сельскіх чыншавікоў і інш.

Вызваленне панскіх сялян Беларусі ад прыгоннай залежнасці і перавод іх на абавязковы выкуп паставілі на парадак дня пытанне аб пазямельным уладкаванні і іншых груп сялянскага насельніцтва. Праводзячы яго, урад прымаў пад увагу палітычнае сГановішча ў краіне і Заходнім краі, пазі- цыю, якую займалі розныя катэгорыі сельскага насельніцтва ў адносінах да паўстання 1863 г., накал іх барацьбы за зямлю³.

Прынцыпы рэформы 1861 г., змянене ўмоў яе згодна з указамі ад 1 са- кавіка і 2 лістапада 1863 г. у той ці іншай меры былі распаўсюджаны на ўсе саслоўныя разрады сялян заходніх губерняў.

Пасля панскіх сялян другой па колькасці катэгорыяй сялянскага на- сельніцтва Беларусі ў сярэдзіне XIX ст. заставаліся дзяржаўныя, або казенныя, сяляне. У 1858 г. (10-я рэвізія) тут іх налічшася 465 365 душ абодвух полаў, ці 19,5% сялямскага масельніцтва (у цэлым па Еўр&лейсхмРі Расіі гэты пакаэчык быў намнога вышэйшы — 43,2%)'. ісмавала 6919 на- селішчаў дзяржаўных сялян, у іх — 62 645 двароў. К&зёмяай шЦ было надзелена 227 309 (95%) рэвізскіх душ, на ўласных землях паселена 8174 (3,4%); 744 (0,3%) селяніна мужчынскага полу жылі на прыватаўласнідкай зямлі, Ахрамя таго, паводле афідыйных даных, 3105 (1,3%) рэызскіх душ дзяржаўных сялян былі беззямельныя. У карысганні сялянства дзяржаў- най вёскі Беларусі знаходзілася 1 262 890 дзес- прыдагтнай зямлі, што скла- дала 45,2% казённай зямельнай уласнасці- Пераважная большасдь дзяр- жаўныхсіілян жыла на захадзе і поўначы Беларускага рэгіена*.

У 20-я гады XIX ст. у распараджзнне казны пераншлі паезуідкія *дру- гія» — сяляне былых маёнткаў Ордэна езуітаў ва Усходняй Беларусі. На 1858 г. іх налічвалася 3403 (0,1%) душы абодвух полаў*. У 1861 г. у казённ&е ведамства паступілі таксама царкоўныя і манастырюкія сяляне Беларусь У сувязі з малазямеллем і беззямеллем якы былі паселены на казённых зем- М^ за карыстанне які: :і павінны былі плацідь дзяржаве грашовы аброк⁴. У канды 50-х гадоў царкоўных і манастырскіх сМШ мелася 3429 (0,1% і душ. Яны сустракаліся ва ўсгх рэгіёнах Беларусі⁵.

Як і ўсюды ў Расійскай імперыі, казённыя сяляне Беларусі плашлі дзяржаве феадальную рэніу ў выглядзе грашовага аброку, што за>іяніў паншчыну ў 1844—1857 гг. Пазямельны аброчны падатак у 1858 г. абавя- заны былі ўносіць 226 806 (94,6%) рэвізскіх душ дзяржаўных сялян". Як адзначае акадэмік М. М. Дружынін, яны займалі прамежкавае становіпіча паміж панскімі прыгоннымі і вольнымі людзьмі. Дзяржаўных сялян пры- знавалі суб'ектамі грамадзянскага і публічнага права, і ў той жа час яны цалкам залежалі ад феадальнай дзяржавы, эксплуатаваліся ёю. Казёнкыя сяляне былі асабіста свабодныя, па ўласным меркаванні распаралжаліся сваёй рабочай сілай. Але прыгонніцтва аказвала ўп/іыў і на іх становішча- Казённыя сяляне павінны былі без пярэчання падпарадкоўвацца паліцыі дзяржаўным чыноўнікам. Іх маглі падарыць дваранам разам з дзяржаўны мі землямі, на якіх яны знаходзіліся. Прававое становішча казённых сялян было няпэўнае.

Рэформа дзяржаўнай вёскі заходніх губерняў, праведзеная ў 1839- 1857 гт. міністрам дзяржаўных маёмасцей П. Д. Кісялёвым, была звужан контррэформай яго пераемніка М. М. Мураўёва (1858—1862 гт.). Імкнучыся

або на 11,3%. Нават паводле афіцыйнага заключэння, сялянскае зецде*» рыстанне т>т было даведзена да значнага расстройства, а аброчны пада^ у некаторых пасемшчах з'яўлігуся цяжкім для сялян. У названых губерн» пазямельны аброк у сярэднім на дзесяціну надзельнай зямлі дзяржаўнцу сялян павялічыўся з 48,3—74,2 да 75—93 кап., ці на 1,1—92,5%, у залвз». насці ад губерні. Аброчныя плацяжы за зямлю ў 5 заходніх губернях былі вылічаны на сумуў 1401,1 тыс. руб. замест 759,1 тыс. руб., што ўносіліся- ,\яне да 1859 г., г. зн. узраслі на 84,6%. Такое значнае павелічэнне аброгу рабіла яго непасільным для сялян. Урад вымушаны быў унесці папраЎй I першапачатковыя накіды. У 1860—1861 гг. на Беларусі, Правабярэжнай Украіне і ў Літве аброк з зямель дзяржаўных сялян павысілі ў сярэднім на 22%'. У выніку праверачнай люстрацыі становішча дзяржаўных сялян адзначанага рэгіёна прыкметна пагоршылася.

У перыяд контррэформы Мураўёва на дзяржаўнай вёсцы Беларусі, Правабярэжнай Украіны і Літвы захоўваліся органы сялянскага кіравання (сельскі сход, адміністрацыйна-выбарныя асобы сельскага кіравання — сельскі старшына, стараста і інш.) у адрозненне ад рускіх губерняў, дзе яны былі ліквідаваны, а функцыі сельскіх упраўленняў перайшлі да ва- ласных устаноў. Па свайму складу, функцыях і тэрытарыяльнаму ахопу сельскія ўпраўленні гэтага рэгіёна сталі адпавядаць валасным органам цэнтральных губерняў Расіі².

Рэформа 1861 г. на панскай вёсцы паставіла пытанне аб ліквідацыі фЦ- дальнай залежнасці і дзяржаўнага сялянства. У дзень абвяшчэння «Па\а- жэнняў» 19 лютага ў Пецярбургу і Маскве, 5 сакавіка таго ж года, міністру дзяржаўных маёмасцей урадавым указам было даручана выказаць свае меркаванні аб прымяненні іх асноў да дзяржаўных сялян. Той жа ўкак даў некаторае аблягчэнне асобным групам дзяржаўнага сялянства: спынялася збіранне аброчнага падатку з сялян, што жылі на ўласных альбо арандава- ных землях, але не карысталіся казённым надзелам, было адменена абавяз- ковае грамадскае ворыва там, дзе яно яшчэ захоўвалася'. Законам ад 18 сту- дзеня 1866 г. на дзяржаўных сялян усёй краіны, у тым ліку Беларусі, рас- паўсюджана «Агульнае палажэнне» 19 лютага 1861 г. з перадачай іх у распараджэнне агульных губернскіх і павятовых, а таксама мясцовых па сялянскіх справах устаноў. Склад ранейшай сельскай грамады на дзяр- жаўных землях быў захаваны, аднак дазвалялася аб'ядноўваць яе з грама- дой сялян іншых саслоўных разрадаў. На Беларусі, Правабярэжнай Украі- не і ў Літве сельская грамада дзяржаўных сялян перайменавана ў воласць. Сялян размяркоўвалі па міравых участках з дадатковым прызначэннем мі- равых пасрэднікаў, якіх неставала².

Актыўны ўдзел арандатараў казённых фальваркаў і дзяржаўных сялян у паўстанні 1863—1864 гг. на Беларусі і ў Літве, узмацненне сялянскага руху на дзяржаўнай вёсцы, выкліканае пагаршэннем становішча сялян- скіх мас, вымусіла Міністэрства дзяржаўных маёмасцей пачаць у 1864 г. новую праверачную люстрацыю казённых маёнткаў Віленскай, Гродзен- скай, Ковенскай, а з 1866 г. і Мінскай губерняў. Былі створаны спецыяль- ныя люстрацыйныя камісіі. Найважнейшай задачай іх ставілася пазямель- нае ўладкаванне дзяржаўных сялян, вяртанне ім адрэзкаў, надзяленне казённай зямлёй рускіх пасяленцаў, адстаўных салдат, беззямельных, вы- значэнне канчатковай велічыні аброчнага падатку для вылічэння сумы выкупу за зямлю, што меўся быць. Люстрацыйныя камісіі ўдакладнялі па- меры сялянскіх надзелаў, маглі «па магчымасці» павялічыць іх, вызначалі велічыню пазямельных аброчных плацяжоў. 3 гэтай мэтай праводзілі но- вую класіфікацыю і пераацэнку надзельных зямель. У прыватнасці, сядзіб- ныя, а таксама адведзеныя з-пад лясных зараснікаў, пашаў і сенажацей ворныя землі, якія патрабавалі для добраўпарадкавання значных затрат працы і часу, цаніліся са скідкай ад 20 да 80% на тэрмін 6—12 гадоў. Пры вызначэнні сумы аброку камісіі зыходзілі з паменшаных на 10% выкупных плацяжоў былых панскіх сялян бліжэйшых маёнткаў. Гэтыя работы ўсклад- нялі і запавольвалі абеззямеленне дзяржаўнай вёскі заходніх губерняў у выніку папярэдняй люстрацыі, падворнае землекарыстанне сялян, неда- хоп кадастравых чыноў³. Адначасова ў 1864 г. быў выдадзены ўказ аб па- збаўленні дзяржаўных сялян пастаянных зямельных участкаў «за накап- ленне нядоімак»⁴.

20% од агулмшП колькасці р:шІзскіх душ. Тг-ірміп ішшіі'.пшн ШАууішопз доўгу складаў 46 гадоў. У адро:ніошю од паікскіх сялян піякай ШШШі гід казпы дзяржаўныя сяляне нс атрымлівалі, што моцна ўскладнялй ныкуу\. Да зацвярджэння люстрацыйных актаўяны абанязаны былі плаціць аброк, а зямельныя надзслы заставаліся толькі ў іх карыстанні¹.

На захадзс і ў цэнтры Беларусі вызначэнне велічыні надзслаў і выкугіу дзяржаўных сялян, адмежаванне сялянскіх зямель ад казённых былі за- кончаны люстрацыйнымі камісіямі на пачатку 70-х гадоў². Да 1871 г. па Гродзенскай губ. было зацверджана 1635 (99,4%) люстрацыйных актаў, па Вілснскай — 3958 (97,5%), па Мінскай — 969 (96,9%)³. У Віцебскай і Магі- лёўскай губернях рэалізацыя рэформы дзяржаўных сялян была заверша- на ў сярэдзіне 70-х гадоў⁴.

Баючыся сялянскіх хваляванняў і выкарыстання іх мясцовым апаляча- ііым дваранствам у сваіх палітычных мэтах, царызм вымушаны быў пайсці на некаторыя ўступкі дзяржаўным сялянам заходніх губерняў, як і панскім. У выніку рэформы 1867 г. колькасць зямлі, дадзенай былым дзяржаўным сялянам 5 заходніх губерняў, у параўнанні з той, што знаходзілася напярэ- дадні гэтага ў іх карыстанні, узрасла на 613 656 дзес. і перавышала надзелы былых прыватнаўласніцкіх сялян у разліку на рэвізскую душу ў сярэднім на 25,4%, на двор — на 20,8%⁵. Росту землеўладання заможнай праслойкі дзяржаўнага сялянства спрыяла тое, што пры спраўнай выплаце аброку гаспадары дамоў захоўвалі за сабой дадатковыя зямельныя ўчасткі, атрыма- ныя па ранейшых люстрацыях. Яны маглі валодаць таксама двума або тры- ма сядзібамі. Двайны зямельны надзел атрымлівалі вялікасямейныя двары, што налічвалі больш за 5 работнікаў мужчынскага полу. Пры наяўнасці сва- бодных зямель такі надзел мог атрымаць і селянін, у сям'і якога было больш чым 3 работнікі мужчынскага полу⁶. Вынікам лепшай забяспечанасці дзяр- жаўных сялян надзельнай зямлёй з'яўлялася больш хуткае развіццё капіта- лістычных адносін на былой дзяржаўнай вёсцы. У сувязі з гэтым У. I. Ленін адзначаў, што землеўладанне дзяржаўных сялян «аказалася болын свабод- ным, чым панскае»; сярод дзяржаўных сялян, лепш забяспечаных зямлёй, «менш панавала кабала і хутчэй развівалася сялянская буржуазія» .

Плошча надзельнага землеўладання былых дзяржаўных сялян у знач- най меры павялічылася таксама за кошт пасаджаных на казённых землях рускіх пасяленцаў, адстаўных салдат, былых панскіх сялян, дробнапамес- ных уладальнікаў, выхадцаў з іншых саслоўных груп мясцовага насельніцтва. У выніку надзялення казбннай зямлёй нсрн' ялс.ніі/іў ч |ШЯН губерняў Расіі, адстаўных салдат і мясцоных ст.ір'іп':р>іў у іродзмц^^^ Мінскай, Віленскай і Ковенскай губернях і/іісля іюўсгйііня Ш@$ было створана 930 новых паселішчаў'. Колькасць інпіпнч над зённай зямлёй у 5 заходніх губернях склала 76 793 дупп.і, Пс^он^» большасць іх прыходзілася на Гродзенскую і Віленскую /уб<:рн/''. Ц^ШНр былі вернуты надзелы дзяржаўным сялянам, абеззямеленым у тмцш'/) % пачатку 60-х гадоў. Пры гэтым пераважная большасць беззямельны/ 19 былёў), у тым ліку кутнікаў, раней прыпісаных да сем'яў сялян—гаспадар^ дамоў, атрымала толькі да 1/4 поўнага надзела, г. зн. менш за 5 дШ < адводзілі зямлю галоўным чынам сярод сялянскіх палёў³.

У выніку надзельнае землеўладанне былых дзяржаўных сялян Белару^ к 1877 г. у параўнанні з 1858 г. павялічылася з 1 262 890 да 1 448 349 дзес 1 на 14,7%. За гэты час лік сялянскіх двароў узрос з 62 645 да 81 430, або Я 30%, а колькасць былых дзяржаўных сялян у канцы адзначанага перыяду складала да 660 700 душ абодвух полаў⁴, ці 21,3% сялянскага насельніцтвя⁵ У разліку на дупгу мужчынскага полу надзелы іх характарызавалі паказчы- кі, прыведзеныя ў табл. 1.

Як відаць з табліцы, у выніку рэформы 1867 г. сярэднія сялянскія надзелы, разлічаныя паводле колькасці рэвізскіх душ, узраслі ва ўсц рэгіёнах Беларусі. Але сапраўднае павелічэнне іх назіралася толькі ва ўсходніх паветах, дзе ўпершыню атрымалі зямлю нямногія сяляне. Тут ш рэформы сялянскія надзелы былі меншыя. У беларускіх паветах Гродзенскай і Віленскай губерняў прырост рэвізскіх душавых надзелаў адбыўся перш за ўсё за кошт нанава надзеленых. Плошча ж надзельнай зямлі ў разліку на двор былых дзяржаўных сялян Беларусі ў 1877 г. параўнальна з 1858 г. паменшылася з 20,2 да 17,8 дзес., г. зн. на 11,4%⁶. Найболыд высокай велічынёй сярэдніх душавых надзелаў адрознівалася Мінская губ., што было абумоўлена нізкай якасцю зямельных угоддзяў у паўднёвых і ўсходніх паветах губерні, раскіданасцю, асабліва на Палессі, кавалачкаў сялянскіх ворных зямель і сенажацей сярод балот⁷. ^% Статнстнческцй обсіор іхкгударстветаах нмуіцестп ІВ58іхід» С. 44—46, 58—60, 142— 144_: 268—270» 282—284; Статнстнка поземелкной собсгвенностн>,. Вып. V. С. 16—17, 19—21, —$5,67—69, 103, 130—131, 133—134» 167.

>' !Я5ч> г. — 6 таве^гаўл У 186? г. Суражскі папет Біцебскай губ. быў уключаны ў склад двух другіх павотаў — Віцебскаім і Гарадоцкат.

Лднак павелічэнне сям'і не давала селяніну права на новую прырэзку анмлі. Ба ўсіх рэгіёнах Беларусі, за вык\ючэннем Магілеўскай губ,, больш хугкі рост сялянскага насельніцтва ў параўнанні з землеўладаннем абумо- шў скарачэнне наяўнага дліпавога надзела» Найбольш адчувальна яно бы- ло ў цэнтральных і заходніх паветах, што тлумачыцца адзначаным вышэй менш прыкметным, чым ва ўсходніх паветах, пашырэннем плошчы на- дзольнага землеўладання былой дзяржаўнай вёскі ў ходзе правядзення рэ- формы 186? г. Меншае павелічэнне плошчы надзелшай зямлі пры рэаліза- цыі рэформы і апераджальным росце ся^лянскага насельніцтва, натураль- на, с\нраваджа.\ася бальш значным скарачэннем адносных памераў на- дзелаў.

У тен жа час абсалютнаму пашырэнню надзе,\ьнага землеўладання былых дзяржал'ных сялян у цэлым у ходзе правядзення рэформы 1867 г. спадарожнічала адрэзка аямлі ў часткі сялянства. Захоп сялянскіх надзе- лаў казной» памяншэнне іх велічыні, надзяленне ся,\ян нядобраякаснай зямлёй, перасяленне «на пясочкі», пазбаўленне пашаў, сенажацен, па.\і- ва, вадапояў і прагонаў для жывёлы назіраліся ў многіх дзяржаўных маёнтках Беларусі*. Удзельная вага беззямельных у некаторых паса\і- шчах была даволі значная. Напрыклад, у 1872 г. у 5 былых казённых вёс- ках маёнтка Барысаглеб Полацкага павета Віцебскай губ. існавала 10 ба- быльскіх двароў, у якіх жыла 21 (30,4%) душа мужчынскага полу. У 30 бы- лых дзяржаўных паселішчах маёнткаў Беламаценкава, Копцева, Махірава, Дзягадкі, Якубава названага павета налічвалася 67 двароў бабылёў і агароднікаў, дзе было 142 (24,2%) душы мужчынскага полу. КртіІЦы Н суюць таксама выпадкі захопу надзелаў былых казенных сялян еуеедд^у памешчыкамі³.

Прыведзеныя вышэй зводныя статыстычныя паказчыкі хлрШшШ зуюць толькі агульны малюнак забяспечанасці сялян надзельнай зям>і#й Па сацыяльных групах сялянства яна, зразумела, была розная. У 1877 г. Ш Беларусі налічвалася 101 349 (41%) рэвізскіх душ былых дзяржаўных с_Я- лян, што мелі надзелы звыш 6 дзес., 58 196 (23,6%) — ад 5 да 6 дзес. і 87 609 (35,4%) душ — да 5 дзес.³ Апошняя група сялянства адчувала вострую па- трэбу ў зямельных угоддзях. Велічыня яе з кожным годам узрастала. | развіццём капіталізму ў сельскай гаспадарцы павялічвалася таксама пра- слойка беззямельных. Забяспечанасць асноўнай масы сялян зямлёй пасдя рэформы 1867 г. пагаршалася. Адначасова ў другой палове 70-х гадоў на Беларусі дзяржава захавала за сабой 1 650 709 дзес. прыдатнай зямлі, | асноўным лясных угоддзяў, што перавышала надзельнае землеўладанне былых дзяржаўных сялян на 14%\

У Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губернях у выніку другой праве- рачнай люстрацыі 1864—1869 гг. у параўнанні з праверачнай люстрацыяй 1858—1862 гг. пггогоднія аброчныя плацяжы дзяржаўных сялян у сярэднім на дзесяціну надзельнай зямлі былі паніжаны з 78—81 кап. да 67—68 кал., ці на 13,5—16,7%, у залежнасці ад губерні⁵. Вылічаныя на аснове пазямель- нага аброчнага падатку штогоднія выкупныя плацяжы былых дзяржаўных сялян 5 заходніх губерняў у сярэднім на дзесяціну надзельнай зямлі вага- ліся ад 36 да 70,6 кап., у залежнасці ад губерні⁶. Як адзначана вышэй, па звестках Міністэрства дзяржаўных маёмасцей, яны адпавядалі мясцовым рыначным цэнам на зямлю і былі прыкметна ніжэйшыя, чым у былых пан- скіх сялян.

Разам з тым выкупныя плацяжы былых дзяржаўных сялян таксама былі даволі цяжкія. Адлюстраваннем цяжару выкупу з'яўляюцца шматлі- кія скаргі сялян. У Віленскай губ. яны абскардзілі люстрацыйныя акты па 1633 (39,7%) паселішчах. 3 гэтагаліку 1169 (71,5%) скаргаў выкліканы вялі- кімі выкупнымі плацяжамі. Губернская па сялянскіх справах установа ад- хіліла скаргі 1234 (75,6%) паселішчаў⁷. Па Гродзенскай губ. на 1 студзеня 1870 г. з 1180 (71,7%) люстрацыйных актаў, унесеных на разгляд губерн- скай установы, сяляне абскардзілі 113 (9,6%)⁸. Нягледзячы на пэўныя перавагі аграрнай рэформы 1867 г. параўнальна з «Палажэннямі» 19 лютага 1861 г., пераўтварэнні былой дзяржаўнай вёскі на Беларусі, як і ў рускіх губернях', праводзіліся за копгг сялянства ў інтарэсах дзяржавы і паную- чага класа дваранства.

Асобную катэгорьпо прыгонных сялян уяўлялі ўдзельныя сяляне,пры-мацаваныя да маёнткаў царскай сям'і. У канцы 50-х гадоў XIX ст. ва ўсход- няй частцы Беларусі яны налічвалі 16 187 душ абодвух полаў, або 0,7% сялянскага насельніцтва". У сувязі з паўстаннем у Каралеўстве Польскім, Лігве, на Беларусі і масавым сялянскім рухам царскі ўрад вымушаны быў указам ад 26 чэрвеня 1863 г. усіх удзельных сялян перавесці на абавязковы выкуп. Выкупная сума вызначалася тым жа спосабам, што і для былых панскіх прыгонных. Аналагічныя былі таксама тэрмін і правілы ўнясення выкупных плацяжоў³. Рэформа удзельных сялян, як і дзяржаўных, у параў- нанні з «Палажэннямі» 19 лютага 1861 г. аб панскіх сялянах была праве- дзена на больш зручных умовах. Удзельныя сяляне атрымалі некалькі боль- шыя надзелы, якія каштавалі ім танней.

Саслоўную групу сялянскага насельніцтва заходніх губерняў складалі вольныя людзі. Яны былі асабіста свабодныя, мелі права пераходу з аднаго месца на другое, але абавязаны былі плаціць падушны аброк ці адпрацоў- ваць за зямлю. Саслоўе вольных людзей фарміравалася ў эпоху феадалізму пераважна з карэннага насельніцтва — асабіста свабодных сялян розных разрадаў, дробнай шляхты і ў невялікай колькасці за кошт рускіх стараве- раў, а таксама перасяленцаў з Аўстрыі, Прусіі і іншых краін. Да сярэдзіны XIX ст. болынасць іх была запрыгонена памешчыкамі. У 1858 г. у Мінскай і беларускіх паветах Віленскай, Гродзенскай, Віцебскай губерняў вольных людзей засталося 14 622 душы абодвух полаў, або 0,6% сялянскага насель- ніцтва. У гэтым рэгіёне (без беларускіх паветаў Віцебскай губ.) 63,5% іх жы- ло на панскай зямлі, 16,4% — на казённай, 20,1% — на ўласнай⁴. Па Магі- лёўскай губ. вольныя людзі не адзначаны ў крыніцах сярэдзіны XIX ст. аж да другой паловы 60-х гадоў, аднак у апошні перыяд справаздачы губерна- тара фіксуюць іх ад 850 да 1500 душ абодвух полаў⁵. Пераважная большасць вольных людзей Беларусі пасялілася ў цэнтральных і заходніх паветах.

3 20 лістапада 1857 г., калі пачалася падрыхтоўка адмены прыгону, адносіны памешчыкаў да вольных людзей рэзка змяніліся. Імкнучыся за- хаваць за сабой як мага больш зямлі, яны давалі волю тым вольным лю- дзям, што яшчэ зусім нядаўна ўпарта лічылі сваімі прыгоннымі. Іх бесцы- рымонна выганялі з апрацаваных зямель. У катэгорыю вольных людзей было пераведзена мноства прыгонных сялян⁶. У выніку гэтага к часу рэформы 1861 г. колькасць вольных людзей у Літве і на Болар_усі Ж каля100 000 рэБізскіх душ¹. Пераважная большасць іх жыла ў Д^'^ч цовыя «Палажэнні» пра вольных людзей нават не ўпамінаюц_ь Ці абеззяые-кенне сядянства прывяло да ўзмацнення сялянкага рухуіу®¹¹*» ку-барацьбы вальных людзей за зямлю. Пад уплывам яе 21 верасня^^ быу выдадзеяы закон, у адпаведнасці з якім спыняўся разгляд <з§Я % прызнанні іфыгонных вольнымі людзьмі, забаранялася зганяць іх \ *

Наяўнасць масы абеззямеленых вольных людзей, іх барацьба ^ожтнжехЛйвео^^еларуа прымусілі царызм 25 ліпевд

ідь лтсаз аб іх пазямельным уладкаванні. Вольныя людзі, ад

нЯ? на панскіх земаях заходніх губерняу, былі прылічаны да сялянскаГ сасчоўя. Абеззяме.\еных памешчыкамі пасля 20 лістапада 1857 г. (волыш! .цедзі 1-га разраду) надзялялі зямлёй з правам выкупу яе нароўні з ШШ памскімі ся\яналгі; пазбаўленых зямельных надзелаў да гэтага тэр^і! іБольныя людзі 2-га разраду) пакідалі на працягу 12 гадоў на становіш^ арандатараў са зніжэннем арэнднай платы на 10%. Па сканчэнні тэрчіяу грэнды памешчык меў права высяліць іх з маёнтка. Выкуп зямлі ці заклі&. чэнне новага арэнднага пагаднення цалкам залежалі ад волі зямельнага ўласшка^.

Лднак закон ад 25 ліпеня 1864 г. распаўсюджваўся далёка не на ўсц абеззямеленых вольных людзей. Спачатку ўлады аб'явілі, пгго аднаўляюц- ца пазямеіьныя правы толысі «во.льнасказкавых», а не «вольнаадпушча- ных», г. зн. толькі тых, хто быў прыпісаны да маёнтка. Вольныя людзі, не затсаныя ў рэвізскія сказкі пры маёнтку, дзе раней карысталіся зямель- яымі ўчасткамі, не атрымалі дазволу на выкуп або арэнду зямлі. Зашм умо- Бай такога дазволу было пастаўлена месцазнаходжанне вольных людзей. Ка.іі ігазбавш зямлі вольнага чалавека, пгго жыў пасля ў другім месцы. то ён не мог вярнуцца назад і выкупіць яе ці ўзяць у абавязковую арэнду.

Паводле афіцыйных звестак, якія, улічваючы масавы перавод прыгон- ных ся\ян у вольныя людзі напярэдадні рэформы 1861 г.₍ трэба думадь, заніжаны, у Гродзенскай губ. з 1863 па 1869 г. колькасць вольных людзей паменшылася з 2860 да 1020 душ абодвух полаў, або ў 2,7 раза⁵. Гэта зна- чыць, што 1840 (64,3%) з іх уяўлялі сабой вольных людзей 1-га разраду, якім былі верн>ты землі за выкуп. Яны зліліся з асноўнай масай сялянства. У Мінскан жа губерні ў адзначаны перыяд колькасць вольных .шдзей, наадварот, пастаянна ўзрастала, склаўшы ў канцы яго 11 000 душ абодвух полаў*. Гуг вольных людзей 1-га разраду ў парушэнне закону ад 25 ліпеня 1864 г.

У другой палове 70-х гадоў па сканчэнні тэрміну дзеяння чр *нл"мх дд- гавораў памешчыкі сталі выганяць вольных людзей 2-га разраду з чямлі. Буйныя іх хваляванні, упартае супраціўленне пры высяленні з моентклў прымусілі Міністэрства ўнутраных спраў у 1878 г, ьыдаць спецыяльн>і<? распараджэнне, згодна з якім арэнднае пагадненне мела сілу толькі пры ўмове заключэння пісьмовага дагавору. Паколькі ў большасці выпадкаў та- кія кантракты адсутнічалі, то вырашэнне пытання аб арэндзе зямлі воль- нымі людзьмі было адтэрмінавана. Але правы вольных людзей, выселеных к гэтаму часу, не былі адноўлены, і яны засталіся беззямельнымі'. На па- чатку80-х гадоў XIX ст. лік вольных людзей 2-га разраду ў Літве і на Бела- русі складаў да 87 000 рэвізскіх душ. Пераважная частка іх знаходзілася ў Заходняй Літве².

У выніку барацьбы вольных людзей 2-га разраду за зямлю ў Літве, на Заходняй і Цэнтральнай Беларусі царскі ўрад вымушаны быў даць ім права выкупу. Адпаведна закону ад 3 чэрвеня 1882 г. у Віленскай, Гродзенскай і Ковенскай губернях яны маглі на працягу 3 гадоў выкупіць зямельныя ўчасткі, пгго безупынна арандавалі § 1864 г., ці заключыць новыя арэндныя кантракты на 6 гадоў. Пасля заканчэння трохгадовага перыяду дагавор аб арэндзе мог быць прадоўжаны толькі па добраахвотным пагадненні з па- мепгчыкам. Уласніку зямлі было дадзена права замены арандаваных участ- каў іншымі, калі карыстанне імі прычыняла «яўную шкоду або абмежаван- не гаспадарцы землеўласніка». Пры выкупе зямлі дзяржава выдавала воль- ным людзям пазыку ў памеры 85% выкупной цаны з растэрміноўкай на 49 гадоў і абавязацельствам выплаты 6% пазыкі штогод. Гэту частку выкуп- ной сумы памешчыкі атрымлівалі выкупнымі працэнтнымі паперамі. Астат- нія 15% вольныя людзі самі павінны былі заплаціць памешчыку наяўнымі грашыма на працягу 6 гадоў ці ў тэрмін, вызначаны па ўзаемным пагаднен- ні бакоў. Гэтыя грошы трэба было ўносіць кожны год роўнымі долямі з прыплатай 5% на недаплачаную суму³.

Вольных людзей пазбаўлялі права карыстання пашавымі сервітутамі. За гэта прадугледжвалася скідка з плацяжу, памер якой вызначаўся пагад- неннем з памешчыкам або па рашэнні ўлад у суме не больш за 10% кошту зямлі, якая выкуплялася. Памешчык мог адмовіць вольнаму чалавеку ў вы- купе ці арэндзе, калі ў маёнтку заставалася меней чым 100 дзес. прыдатнай зямлі. У выпадку адмовы вольных людзей ад выкупу або ад заключэння новых арэндных дагавораў яны абавязаны былі да 23 красавіка 1886 г. па- кінуць зямельныя ўчасткі. Пры наяўнасці кантракта аб арэндзе зямлі па- між вольнымі людзьмі і памешчыкам разгледжаны закон уступаў у дзеян- не праз год пасля спынення тэрміну дзеяння гэтага дагавора⁴. Законам ад 21 сакавіка 1888 г. вольным людзям 2-га разраду ў названых вышэй, а так- сама паўднёва-заходніх губернях было дазволена выкупляць арандаваную :тмл\о адразу плслн :кікспім:>піні тіірміну дінпшнн #ір'>іідііі.іх н^іігііпктас таксама і дд пг\чт\ пры добранхпотііііім ііагадінчші м іым<міічык#ім, Йр^^Ш яны пйвінны былі паоодаміць мясцошлм уладпм дл 1 етудадш ІШі і - і нч 1892 і\ прана ныкуну арандаімпых сядзіб атрымалі полыіым людэі 9 рчглраду, іШЧ) жылі ў панскіх мнст:>мках усіх адмначаных іуОі'рннў³',

У Мінскай губ, намямольнао ўладканашю волыіых людзой 2\п шш»*^ было здтрыман* да 1003 г, Млсцоішя адміністрацын 1 памашчыкі ^оўмізд^ ігнарАікілі налажішні макона ад 25 лінонн 1864 г. аб волыіых людзнх 2-га, я* і Ьга, разраду. Зомлоўласнікі нораі\од:\ілі іх у кат:>горыю нросгых ЛрШій тарау, на горшыя зямольныя ўмасткі, паньпналі арэндную плату, а яіШэ час. цой ныганнлі з маонткаў\ У выкіку гэтага ў Мінскай губ. на пачат<ік XX ст вахьных людзсй 2-га разраду засталося пнмногім болой за 200 сом'яў⁴.

МаршнцО) 17 сакавіка 1903 т\ быў выдадзопы ўказ аб выкупо аранд&мма$ імі яям\і. У адрознонно ад вольных людзой 2-га разраду Вілонскай, Грод&Ш скай і Ковонскай губорняў волыіыя людзі Мінскай іуб. атрымлівалі праші выкуну зяма\ьных умасгкаў, дадзопых ім у арзнду замссг ранойшых і пасля 1864 г. Выкупную назыку, выліманую на аснове арэнднай платы, каніталіза- ванай з 6%, у адрознонне ад адзнаманага вышэй закона выдавалі ў памерц поўнага кошту выкупу зямельнага ўмастка ў растэрміноўку, як і раней, на 49 гадоў. Пры пагаднонні з памешмыкам 10%-ная скідка з выкупных гілаця- жоў за пазбаўленне права карыстання сервітутнымі ўго^ддзямі магла быць замонена адвядзоннем волыіаму малавекудадатковага ўчастка зямлі⁵.

Сярод саслоўных гругі сялянства вольныя людзі 2-га разраду вылучаліся асабліва вялікімі памерамі выкупу. Агульная выкупная цана дзесяціны зямлі ў іх (за выключэннсм мястэчак) у Віленскай губ. была роўная 39 руб., у Гро- дзенскай — 32 руб. 50 кап. і адпаведна ў 2,5 і 2,2 раза большая, чым у бы- лых панскіх сялян^ь. Яна была таксама адпаведна на 29,3 і 20,9% вышэйшая за сярэднія мясцовыя рыначныя цэны на зямлю ў 80-я гады XIX ст. Аднак вольныя людзі, не маючы грошай, не маглі набыць зямлі па рыначнай вартас- ці. У Віленскай губ. выкупныя плацяжы вольных людзей без 15%-най асабіс- тай выплаты складалі штогод у сярэднім 1 руб. 98 кап. на дзесяціну надзель- най зямлі, што перавышала выкупныя плацяжы былых дзяржаўных сялян у 2,8 раза*. Прыкладна такія ж былі выкупныя плацяжы вольных людзей 2-га разраду, якія жылі ў панскіх мястэчках, дзе выкуіі зямлі нранодзіўся на ас- нове сярэдняй за апошнія 10 гадоў арэнднай платы, капіталізаванай з 6%'.

Такі выкуп быў не пад сілу для болыпасці вольных людзей. Законам ад 27 снежня 1893 г. Сялянскаму пазямельнаму банку было дазволена выда- ваць пазыкі для куплі зямлі нароўні з астатнімі сялянамі вольным людзям 2-га разраду Віленскай, Ковенскай і Валынскай губерняў, пазбаўленым права выкупу арандаваных зямельных участкаў у дробнапамесных маёнт- ках (да 100 дзес.) | Але гэта істотна не палепшыла іх становішча. Паводле звестак мясцовай адміністрацыі, многія вольныя людзі з-за недасведчанас- ці прапусцілі ўстаноўлены трохгадовы тэрмін для выкупу зямлі ці заклю- чэння новых арэндных дагавораў³. На Беларусі, Правабярэжнай Украіне і ў Літве выкупной аперацыяй іх было ахоплена не болей за 17 000—18 000 рэвізскіх душ. Каля 80 000 рэвізскіх душ вольных людзей засталіся на ста- новішчы арандатараў або былі сагнаны з зямлі⁴. Яны абеззямельваліся і разараліся. У Віленскай губ. за перыяд 1861—1907 гг. памепгчыкі сагналі вольных людзей амаль з паловы плошчы арандаванай імі зямлі. Гэты захоп меў характар экспрапрыяцыі⁵.-

Частка сялянскага насельніцтва заходніх губерняў карысталася пан- скай зямлёй на ўмовах бестэрмінова-спадчыннай арэнды з фіксаванай грашовай арэнднай платай (чынш). Апрача чыншу, некаторыя з такіх аран- датараў павінны былі адпрацоўваць за зямлю ў панскай гаспадарцы, зда- ваць памешчыку пэўную колькасць сельскагаспадарчых прадуктаў (збож- жа, лён, пянька і г. д.). Чыншавое сялянства фарміравалася за кошт вы- хадцаў з другіх сельскіх саслоўяў (вольных людзей, панскіх і дзяржаўных сялян, дробнай шляхты і інш.). Карыстаючыся адсутнасцю ў расійскім заканадаўстве чыншавога права, многія памешчыкі яшчэ ў 40-я — першай палове 50-х гадоў XIX ст. зганялі чыншавікоў з зямлі ці пераводзілі іх на становішча часовых арандатараў. У апошнія гады перад адменай прыго- ну абеззямеленне чыншавікоў, як і вольных людзей, набыло масавы ха- рактар⁶.

Рэформа 1861 г. не прывяла да ліквідацыі чыншавых пазямельных ад- носін у заходніх губернях. У мясцовых «Палажэннях» іх нават не назы- ваюць. Памешчыкі працягвалі выганяць сельскіх чыншавікоў з зямлі і ў парэформенны перыяд. Па меры росту прадажных і арэндных зямельных цэн землеўладальнікі, імкнучыся пазбавіцца ад спадчынных арандатараў, незаконна пазбаўлялі іх арандаванай зямлі або павышалі памер чыншу. Яны высялялі чыншавікоў з маёнткаў, што вяло да ўзмацнення барацьбы апошніх за свае правы. Гэта заставіла царскі ўрад у другой палове 80-х годоў XIX ст. правесці чыншавую рэформу нд Беларусі, ПрайаШШ Украіне і у Літве.

Згодна з законам ад 9 чэрвоня 1886 г,₍ у сельекай мясцовасці нага рэгіёна чыншавыя пазямельныя адносіны былі скаСйванЫ/ ЧШМшШь' пераводзілі на абавязковы выкуп, Для доказу нрніні сп/ідчынной ос-/

,_у г 'ДЦН

зямлі яны абавязаны былі падаць пэуныя дакумонты. Чі,інш,цшш |Ш| казалі свае арэндныя правы на зямельныя ўчасткі, іха добраахьотііым гадненні з памешчыкам маглі на працягу 3 гадоў ныкунііік і/ ці за^Ш чыншавое трыманне простай арэндай. Памер выкупной сумы вызначаўм капіталізацыяй з 6% гадавога кошту чыншавых плацяжоу і шшіннасцей што ляжалі на зямельным участку. Адпрацоўкі і натуральныя павіннод пераводзілі на грошы па сярэдніх мясцовых рыначных цэнах. Дзяшк^ давала чыншавікам грашовую пазыку на 49 гадоў у памеры сумы выйупу' пад забяспечанасць іх зямель. Калі выкупная сума не дасягала ьолічыні ацэнкі зямлі ў дадзенай мясцовасці, то да яе з пэўнымі агаворкамі Ш баўлялі нядоімку па чыншу за апошнія 10 гадоў. У выпадку, калі сума вы- купу перавышала ацэначны для гэтай мясцовасці кошт зямлі, то дабавач- ную суму выплачвалі чыншавікам цалкам або пры складанні выкупнога акта ці ў растэрміноўку пры пагадненні з памешчыкам. Запазычанасць па выкупной пазыцы пагашалі штогоднімі выкупнымі плацяжамі, якія скла- далі 6% выдадзенай пазыкі. Памешчыкі атрымлівалі выкуп з казны дзяр- жаўнымі 5-працэнтнымі паперамі. Ацэнка выкупу зямлі ў заходніх губер- нях была вельмі высокая — да 150 руб. за дзесяціну сядзібнай зямлі іда 39 руб. за ворную. Выкупныя плацяжы чыншавікоў, як правіла, былі вы- шэйшыя за выкупныя плацяжы былых панскіх сялян. Яны захоўвалі права карыстання сервітутнымі ўгомзямі. Чыншавікоў-мяшчан, калі яны пе- райшлі на выкуп, прыпісвалі да валасцей¹.

Чыншавых правоў пазбаўлялі арандатараў, якія не мелі дакументаўабо не прад'явілі паказанняў сведак на карыстанне зямлёй, а таксама чыншаві- коў, што карысталіся ёю толькі на працягу апошніх 10 гадоў да рэформы 1886 г. Пры адсутнасці дакументаў чыншавыя правы пацвярджалі толькі ў тым выпадку, калі арандаваны зямельны ўчастак быў размешчаны ў ме- жах чыншавых зямель. Арандатары, якія не даказалі чыншавых правоў, маглі распараджацца зямельнымі ўчасткамі на ранейшых умовах на праця- гу 5 гадоў з дня адмовы ім у гэтых правах. Па сканчэнні названага тэрміну чыншавікі павінны былі неадкладна пакінуць зямлю, што займалі. Праўда, у выпадку згоды памешчыка яны маглі купіць яе ці заключыць арэндны дагавор на звычайных умовах².

У другой палове 70-х — першай палове 80-х гадоў XIX ст. у Гродзен- скай, Віленскай і Мінскай губернях налічвалася 17 600 двароў сельскчыншаБІкоў'. Яны існапалі таксама ў Віцобскай I Могілёўскай губорнях. На Бсларусі большасць чыншавікоў знаходаілася | заходпіх і Ц'іігг|><ілі.ных па- всгах. На 1898 г. па 5 заходніх губернях папятош.ія чыінпаныя камісіі гледзслі дамаганні на ранейшыя чыншавыя землі 21 238 чыпшанікоў. Чын шавыя нравы на зямлю былі прызнаны толькі ў 3479 (16,4%) ныпадках', Арандатараў, пазбаўленых гэты правоў, памешчыкі зганялі з зямлі або за- мянялі чыншавое трыманне часовай арэндай. На пачатак XX ст. разгляд спраў чыншавымі камісіямі быў далёкі ад завяршэння^. Пераважная част- ка сельскіх чыншавікоў уяўляла сабой беднату. У Мінскай губ. надзел сельскіх чыншавікоў, якія выкупілі зямлю ў памешчыкаў, складаў у ся- рэднім каля 10 дзес. на двор. Пры гэтым палова іх атрымала зямельныя ўчасткі ніжэй за адзначаны памер⁴. Болыпасць сельскіх чышавікоў сталі беззямельнымі.

На Беларусі пасля рэформы 1861 г. доўгі час захоўвалася таксама сас- лоўная група арандатараў старавераў і аднаверцаў. У сярэдзіне 70-х гадоў XIX ст. у Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай, Віленскай і Ковенскай губер- нях было 12 438 душ старавераў, што пасяліліся на панскіх землях да 17 чэр- веня 1863 г. 3 іх 3026 (24,3%) душ арандавалі фальваркі ці цэлыя маёнткі. У арэндным трыманні ўсіх іх знаходзілася 72 992 дзес. Звыш таго налічва- лася 3121 душа старавераў з арэндай 26 691 дзес., якія пасяліліся пасля на- званага тэрміну . На Беларусі болыпасць старавераў і аднаверцаў жылі ва ўсходніх паветах. Сярод іх склалася значная праслойка заможных сялян.

Права абавязковага выкупу зямлі частка старавераў і аднаверцаў За- ходняга краю° набыла па закону ад 4 чэрвеня 1901 г. Яны атрымлівалі гра- шовую пазыку ад дзяржавы па правілах «Палажэння аб выкупе» былых панскіх сялян. Памер яе вызначаўся капіталізацыяй з 6% арэнднай платы за зямельны ўчастак. Аднак калі штогодняя арэндная плата перавышала 3 руб. з дзесяціны, то выкупная пазыка выдавалася толькі з дазволу міністра фінансаў. Пры гэтым яна не павінна была перавышаць 50 руб. на дзесяці- ну. У выпадку, калі выкупная цана зямлі была вышэйшая за 50 руб., даба- вачную суму выплачвалі самі стараверы. За імі захоўвалася права карыстан- ня сервітутамі і агульнымі з памешчыкамі пашамі. Затое да выкупной сумы велічынёй, меншай за 50 руб. на дзесяціну, прылічвалі нядоімку арэндных плацяжоў, пачынаючы з 1876 г.⁷ Выкупная цана зямлі, арандаванай стараве- рамі і аднаверцамі, была большая за выкупную цану былых панскіх сялян, але ніжэйшая ў параўнанні з цаной для вольных людч«-й 2 і п рШр$ш с ■ равераў і аднаверцаў-мяшчан, што перайшлі на ныкуп, пріллічыілі д і,, лянскага саслоўя. 3 1888 г. ім дазволілі атрымліваць на-нлкі ў Сялям- пазямельным банку¹. Нягледзячы на гэта, у 1903 г. 1688 (58,6%) дн-іроў ^ датараўстаравераў і аднаверцаў заходніх губерняў заставаліся чяы_{АУ /1І} ленымі².

Асобную катэгорыю сялян заходніх губерняў складалі арандагары пр*. васлаўнага веравызнання. Па даных Дзяржаўнага савета, у Мінскай, Ві- цебскай, Магілёўскай і Ковенскай губернях было 2207 двароў праваслаў. ных арандатараў, у якіх лічылася 5597 душ мужчынскага полу, што арац. давалі 18 189 дзес. зямлі. 3 іх 4470 (79,9%) душ у складзе 1854 (84%) двароў жылі ў Мінскай губ. 1341 гаспадар дома тут пасяліўся ў мястэчках Капыль Пясочнае, Давыд-Гарадок і Петрыкаў³.

Адпаведна закону ад 19 студзеня 1893 г. праваслаўным арандатарам, што пасяліліся на панскіх землях заходніх губерняў да адмены прыгону, на працягу 3 гадоў было дадзена права выкупу зямельных ўгоддзяу аднак у адзначаных мястэчках ён дапускаўся толькі пры добраахвотным пагадненні бакоў. Выкупную суму вылічалі на аснове капіталізацыі з 6% арэнднай платы. Дзяржава давала праваслаўным арандатарам выкупную пазыку ў памеры сумы выкупу, якую трэба было пагашаць 49 гадоў з выплатай 6% штогод. Выкупная цана зямлі ў іх была прыкметна вышэй, чым у былых панскіх і асабліва дзяржаўных сялян, у сувязі з тым, што да выкупу пазямельныя арэндныя плацяжы першых значна перавышалі вы- купныя плацяжы другіх. Праваслаўных арандатараў пазбаўлялі сервітут- нага права на тых жа ўмовах, што і вольных людзей 2-га разраду. Пры пераходзе на выкуп праваслаўных арандатараў-мяшчан прыпісвалі да сялянскай грамады. У выпадку адмовы ў хадатайніцтве аб выкупе аран- датар абавязаны быў на працягу 5 гадоў пайсці з зямлі або па дамоўле- насці з памешчыкам купіць яе ці заключыць новы арэндны дагавор⁴. Ас- ноўная маса праваслаўных арандатараў належала да вясковай беднаты. На пачатак XX ст. пераважная частка арандаваных імі зямельных участ- каў заставалася нявыкупленай.

8. Вынікі і значэнне аграрных рэформ

К сярэдзіне XIX ст. на Беларусі, якая была састаўной часткай Расій- скай імперыі, крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы прыкметна абваст- рыўся. Узрастаючы, прадукцыйныя сілы ўсё больш уступалі ў супярэч- насць з пануючымі феадальнымі вытворчымі адносінамі. У частцы маёнт- каў прымянялі ўдасканаленыя прылады і сельскагаспадарчыя машыны, уводзілі рацыянальныя формы земляробстіш | тр-жаееяпж'М і ішхшьмі тэхнічных культур, пашыралі скарыстаішс наомной, галоўным чі.іпам /іры- мусовай, працы. Раслі таварнасць панскай гаспадаркі і панскаг: нраднры- мальніцтва, назіраліся сацыяльнае расслаенне сяляпстна, узмацнеішо адм- ходніцтва. Развівалася прамысловасць, з'явіліся капіталістычныя прамыс- ловыя прадпрыемствы, заснаваныя на вольным найме рабочай сілы.У нетрах феадалізму ішоў працэс фарміравання новага, кагйталістычнага ўкладу, не сумяшчальнагаз прымусовай працай прыгонных сялянз улас- цівай ёй руціннай тэхнікай.

Рост таварнай прадукцыі панскай гаспадаркі, асабліва пашырэнне вы- творчасці збожжа на продаж, прывёў да павелічэння плошчы фальвар- ковай (панскай) ворнай зямлі. Яна пашыралася не толькі за кошт аблогі і пусткаў, асваення няўдобіцы, але і ў выніку захопу сялянскіхугодазяў.Узмацніліся паншчынная эксплуатацыя і абеззямеленне сялянства. Інвен- тарная рэформа ў заходніх губернях у сярэдзіне 40—50-х гадоў, накіра- ваная на некаторае абмежаванне панскага свавольства шляхам нарміра- вання павіннасцей, не была завершана і ў цэлым не аблегчыла становішча панскіх сялян. Узмацненне феадальна-прыгонніцкага прыгнёту выклікала рэзкае абвастрэнне класавай барацьбы на вёсцы.

Такім чынам, на Беларусі, як і ва ўсёй краіне, выспявалі неабходныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя ўмовы для адмены прыгону. У. I. Ле- нін зазначаў, што памешчыкаў прымусіла ўзяцца за рэформу «сіла экана- мічнага развіцця, якая ўцягвала Расію на шлях капіталізму. Памешчыкі- прыгоннікі не маглі перашкодзіць росту таварнага абмену Расіі з Еўропай, не маглі ўтрымаць старых форм гаспадаркі, што разбураліся. Крымская вайна паказала гніласць і бяссілле прыгоннай Расіі. Сялянскія «бунты», узрастаючы з кожным дзесяцігоддзем перад вызваленнем, прымусілі пер- шага памешчыка, Аляксандра II, прызнаць, што лепш вызваліць зверху, чым чакаць, покі скінуць знізу»^[. У Расіі на рубяжы 50—60-х гадоў XIX ст. скла- лася рэвалюцыйная сітуацыя. У гэтай абстаноўцы царызм вымушаны быў пайсці на адмену прыгону «зверху» шляхам рэформы, каб папярэдзіць звяржэнне яго «знізу» шляхам рэвалюцыі. Прызнанне неабходнасці пра- весці адмену прыгону азначала, што ўрад не мог кіраваць далей старымі метадамі. Сялянская рэформа 1861 г. з'явілася вынікам крызісу палітыкі пануючага класа дваранства. Яна была прадыктавана ўсім ходам папярэд- няга эканамічнага развіцця, рэвалюцыйнай барацьбы сялянства. Рэформа 1861 г. была самай буйной уступкай прыгоннікаў і іх дзяржавы, з дапамо- гай якой яны спадзяваліся адстаяць і пры капіталізме ў непарушным стане панскае землеўладанне і самадзяржаўе. Указы 1863 г. былі прыняты з той жа мэтай: уступіць драбніцу і захаваць галоўнае .

Як і ва ўсёй Расійскай імперыі, на Беларусі праекты вызвалення сялян, прапанаваныя ліберальнымі і кансерватыўнымі памешчыкамі, якія прадуУ працэсе падрыхтоўкі рэформы мноства памешчыкаўБеларусі гір-дзіла масавае абеззямеленне сялянства. Уразалі сялянскіянадзелы, часпгсялян была пазбаўлена іх цалкам. Многіх сялян ператваралі ўпростцарандатараў надзельнай зямлі, што вякамі апрацоўвалася імі. Некаторых сялян выганялі з маёнткаў. Рэскрыпт ад 20 лістапада1857г. на імя вілен-скага генерал-губернатара У. І. Назімава, урадавая праграмазаняткаў ||бернскіх дваранскіх камітэтаў прадугледжвалі вызваленне сялян беззямлі(за выключэннем права выкупу сядзіб), пакіданне некранутымівотчыннайулады памешчыкаў, феадальных павіннасцей прыгонных за карыстадне угоддзямі². Аднак у далейшым царызм ва ўмовах росту сялянскага руху вымушаны быў адмовіцца ад першапачатковых планаў беззямельнагавы-звалення сялян і захавання вотчыннай улады дваранства. Урадавы праект рэформы, распрацаваны Рэдакцыйнымі камісіямі, фактычна забяспечваў сялянам магчымасць выкупу надзелаў, але разам з тым дазваляў право- дзіць адрэзку часткі сялянскай зямлі на карысць іх ранейшых уладальні- каў. 19 лютага 1861 г. ён быў-зацверджаны і стаў законам. На Беларусіў сувязі з пэўнымі асаблівасцямі яё рэгіёнаў рэформу праводзілі на аснове двух мясцовых «Палажэнняў».

Нягледзячы на тое што рэформа 1861 г. праводзілася прыгоннікамі, характарызавалася прыгонніцкімі рысамі, змест яе быў буржуазны. Адме- на прыгону з'явілася зыходным пунктам капіталістычнай грамадска-палі- тычнай фармацыі ў Расіі, «азначае сабой пачатак новай, буржуазнай Расіі, якая вырастала з прыгонніцкай эпохі»³. Сяляне юрыдычна сталі свабодны- мі і таму самастойнымі ў адносінах да- рынку, што стварала ўмовы для фарміравання свабодных дагаворных вытворчых адносін і тым самым ддя ўсталявання капіталістычнага спосабу вытворчасці. Асабістае вызваленне іх з'явілася адным з рашаючых фактараў, што забяспечылі перамогу но- вай, капіталістычнай сістэмы гаспадаркі⁴. Асноўнай умовай вызвалення сялян ад прыгоннай залежнасці быў выкуп зямлі ных павіннасцей). Ён меў капіталістычны характар. Характарызуючм пры гонніцкія рысы выкупу, У. I. Ленін разам з тым падкрэсліваў, што сан фак.т яго, набыцця сродкаў вытворчасці за грошы сведчыць ужо аб шшананмі капіталістычных прынцыпаў, на аснове якіх толькі і магла адбыцца гакая купля'. Сяляне, пгго карысталіся надзельнай зямлёй пры феадалізме толькі пры ўмове адбывання паншчыннай або аброчнай павіннасці, з выкупам гэтых павіннасцей рабіліся яе ўладальнікамі.

3 адменай прыгону сяляне — вытворцы з пераважна натуральнай гас- падаркай — ператвараліся ўтаваравытворцаў буржуазнага грамадства. «Па- колькі селянін вырываўся з-пад улады прыгонніка, пастолькі ён станавіўся пад уладу грошай, трапляў ва ўмовы таварнай вытворчасці, аказваўся ў залежнасці ад капіталу, які нараджаўся»². Гэты працэс у сялянскай гаспа- дарцы паскараўся неабходнасцю выплаты выкупных плацяжоў і працэн- таў па дадзенай пад іх выкупной пазыцы, узмацненнем падатковага цяжа- ру ў цэлым. Рэформа 1861 г. — першы крок развіцця капіталізму ў сель- скай гаспадарцы па прускім шляху, г. зн. праз павольнае перарастанне прыгонніцкай панскай гаспадаркі ў буржуазна-юнкерскую, свабодную ад феадальных путаў . Рэформа захоўвала і пашырала асновы для буржуазна- панскага (прускага) шляху буржуазнай аграрнай эвалюцыі і разам з тым захоўвала сялянскую гаспадарку як самастойную форму грамадскай вы- творчасці, г. зн. сацыяльна-эканамічныя перадумовы для буржуазна- сялянскага (амерыканскага) шляху аграрнага развіцця, хоць і рэзка абмя- жоўвала яго магчымасці⁴.

У той жа час «Палажэнні» 19 лютага 1861 г. абаранялі інтарэсы па- мешчыкаў. Усе дваранскія землі былі прызнаны ўласнасцю іх уладальні- каў. За панскімі сялянамі захоўвалася права толькі карыстання надзельнай зямлёй, за што яны абавязаны былі адбываць паншчыну ці плаціць аброк. На працягу нявызначанага тэрміну, да пераходу на выкуп, сялян лічылі «часоваабавязанымі». На 9 гадоў іх прымацоўвалі да надзелаў, якія і пасля заканчэння гэтага тэрміну можна было выкупіць толькі са згоды памешчы- ка. Апошні ж меў права прымусіць сялян выкупляць надзельную зямлю, што супярэчыла атрыманай імі асабістай волі. Значыць, феадальныя вы- творчыя адносіны заставаліся амаль некранутымі, і ліквідацыя часовааба- вязанага стану поўнасцю залежала ад памешчыкаў.

Зямельныя ўласнікі пакінулі за сабой землі, адабраныя ў прыгонных да рэформы, паводле ўстаўных грамат шырока праводзілі новыя адрэзкі, раз- вярстанне ўгода,зяў на сваю карысць, перанос сялянскіх сядзіб, пазбаўлялі сялян права карыстання зямельнымі сервітутамі, агульнымі пашамі. Часта павялічвалі памеры сялянскіх павіннасцей, спраўнае Ш$Шы жаве і памешчыкам, забяспечанае кругавой парукаЙ члі-нлО|§і Ш мады, з'яўлялася адной з найважнейшых мэт рэформы. Вы ІШІ^Я цяжы, растэрмінаваныя на 49 гадоў з 6% гадавых, уяўлялі іяіШш Ш феадальных павіннасцей, капіталізаваных па высокай ШЯ ме. Па сутнасці сяляне выкуплялі не землю, а асабісгую волк' Шж ^КЧ аперацыя прынесла адчувальную выгаду памешчыкам і дзяржм» казана ніжэй, сяляне заплацілі за свае феадальныя павіннагці" больш, чым каштавалі выкупленыя надзелы. Сялянсгва заставаллс^¹¹ паўнапраўным саслоўем. Правы сельскага і валаснога сялянскага гр* скага кіравання былі вельмі абмежаваныя, Асноўнай фуНКср^^Ш з'яўляліся размеркаванне абшчынных зямель, раскладка і збор дадатк^' выкананне натуральных павіннасцей, што ляжалі на сялянах 0р_г7т сельскага і валаснога кіравання падпарадкоўваліся ўраду і мясцовц уладам. Губернскія па сялянскіх справах установы на чале з губернаі рамі, пераважная большасць міравых пасрэднікаў і праверачных камй» падтрымлівалі памешчыкаў.

Такім чынам, сялян вызвалялі памешчыкі-прыгоннікі, царскае