Historia Polski 1795-1918

Date: 2015-10-07; view: 416.

Upadek Polski nastąpił, gdy naród polski dźwigał się z wiekowego marazmu i pod wpływem haseł Oświecenia przystępował do naprawy rządu, gospod i społ. Sąsiedzi zlikwidowali organizm budzący się do życia. Likwidacja stosunków feudalnych: poddaństwa, pańszczyzny, różnic stanowych. Rozkład stanu panującego szlacheckiego, kształtują się nowe klasy burżuazja i proletariat – rozwój stosunków kapitalistycznych. Znaczenia nabiera inteligencja, różnicuje się stan chłopski.

Uwłaszczenie chłopów w Polsce: nadanie chłopom na własność ziemi uprzednio przez nich użytkowanej wraz ze zniesieniem ich feud. obciążeń na rzecz panów. Najwcześniej uwłaszczenie rozpoczęło się w zaborze pruskim, gdzie w

1808 chłopi, użytkownicy gospodarstw w dobrach państwowych, otrzymali możliwość wykupu gruntów

1811 podobną możliwość otrzymali chłopi w dobrach prywatnych, mogli otrzymać gosp. rolne na własność w zamian za zwrot na rzecz dotychczasowego właściciela 1/2 powierzchni gospodarstwa w przypadku, gdy chłop nie posiadał prawa dziedziczenia, bądź 1/3 powierzchni gospodarstwa w przypadku posiadania prawa dziedziczenia. (1790 – chłopów w domenach – wielka własność państwowa uznano dziedzicznymi posiadaczami ziemi Fr Wilh II do 1797, Fr Wilh III od 1797 do 1840) Reforma przygotowana przez junkrów przeprowadzona odgórnie, ale wymuszona przez lud. Najbardziej sprawna. Przeprowadzono separację gruntów.

Separacja gruntów najpierw:

- generalna, oddzielenie gruntów chłopskich od pańskich

- specjalna, podział gospodarstw chłopskich

1816 ograniczono uwłaszcz. do gospodarstw sprzężajnych. Wyłączono gospod poniżej 25 morgów 6,3 ha, które nie były sprzężajne.

1821 rząd rozpoczął likwidację serwitutów w drodze wypłaty odszkodowań dziedzicom.Faworyzowanie zamożniejszych gospodarstw. Folwark przestawiał się na gospodarkę pieniężną. Chłopi pozbawieni serwitutów, korzystania z lasów, pastwisk.

Reluicja – edykt o wykupie powinności, wszystkie świadczenia w naturze i robociźnie przeliczano na gotówkę, wykup etapami lub jednorazowo.

1823 na takich samych zasadach przeprowadzono uwłaszczenie w W Ks Pozn. W poł XIX w. nadano ziemię także drobnym rolnik. dopiero 1850 objęto uwłaszczeniem małorolnych, a realizacja reformy trwała tam do poł. lat 60.

Komornicy – ludność małorolna wyłączona z reformy uwłaszczeniowej ulegała proletaryzacji, zależna ekon od dworu, pańszczyzna piesza. Komornicy nie mieli praw do ziemi.

Serwitut – prawo do użytkowania cudzej własności: podział gruntów użytkowanych do tej pory przez dwór i gromady, gł pastwiska

- dworskie, obowiązki pana: utrzymać domostwo, zapewnić inwentarz, zastępstwo przy płaceniu podatków, uprawnienia na gruntach, roszczenie służby

- chłopskie, prawo do korzystania przez chłopa, budulec np. w razie pożaru

Pruska droga do kapitalizmu – długa droga do kapitalizmu, odgórna, ale wymuszona przez lud. Najbardziej sprawna. Pruska droga do kapitalizmu preferowała duże gospodarstwa, samodzielne.

Pruska droga do kapitalizmu w rolnictwie (Lenin) – odgórna likwidacja stosunków feudalnych. Podział gruntów między wielką własność folwarczną (niemal całość lasów) i drobną własność chłopską. Rozwarstwienie: jedni dochodzili do dużej własności inni ją tracili. Rugowanie i proletaryzacja w E Śr-Wsch.

Podział wspólnot gminnych (dwór i wieś to była gmina). Wilkierz – konstytucje ziemskie, ustawy, które regulowały stosunki wewn.

Wspólnoty: pastwiska, lasy, stawy, drogi. Dzielono między dwór i uwłaszczonych chłopów (b. Mało w 1811).

Reformy przeprowadzano w latach kryzysu, państwo szło wtedy na ustępstwa.

Komisje: generalne, powiatowe, specjalne (do konkretnych zadań).

Czas 2 lat na uzgodnienie między sobą. Odszkodowanie może być w naturze lub pieniądzu. Podatek powinności nie może przekroczyć 1/3 wartości gospodarstwa. Chłop zrzeka się przy tym pomocy budowlanej. Kontrybuent = chłop.

W latach 70/80 likwidacja dziesięciny na rzecz Kościoła. Dziesięcina = meszne.

Junkier – właściciel ziemski. Junkrzy – wielcy właściciele ziem, którzy przekształcili swe latyfundia w gospodarstwa kapitalistyczne kosztem masowo rugowanych chłopów. Byli ostoją zaborczej polityki Hohenzollernów. Trzon kadry oficerskiej.

W Galicji (w wyniku ruchów rewol. 1846 i 1848) uwł chłopów ogłoszono 1848, a przeprowadzono w ciągu 10 lat, nie uszczuplając stanu posiadania chłopów i nie obciążając ich odszkodowaniem; zamaskowaną formą wykupu stał się podatek (przeznaczony na odszkodowanie dla dziedziców); chłopi w większości utrzymali serwituty (korzystanie z dworskich pastwisk, lasów). Pozostawiono chłopom całość uprawianej ziemi, przy czym rząd zobowiązał się do zapłaty odszkodowań właścicielom. W praktyce za ziemię zapłacili chłopi, obciążeni przez państwo specjalnym podatkiem. Proces uwłaszczenia w zaborze austr prowadzono przez 10 lat.

Zab ros - na ziemiach pol włączonych bezp do pań ros uwłaszczenie wprowadzono ukazem carskim z 1861, który nadawał ziemię chłopom pod warunkiem jej wykupu. Z otrzymanego nadziału chłop miał płacić czynsz lub odrabiać pańszczyznę, przy czym miały zostać ustalone warunki wykupu. Utrzymanie pańszczyzny przez dwa lata od ogłoszenia ukazu i nieuregulowanie sprawy wysokości odszkodowań budziły powszechne niezadowolenie. Ukaz z 1861 nie obejmował ziem Kr Pol, gdzie w dniu wybuchu pows 22 I 1863 uwł chłopów ogłosił Tymczasowy Rząd Narodowy (przekszt z Komitetu Centralnego, po przejęciu władzy przez białych przyjął nazwę Rząd Narodowy <zbierał podatki, poczta, prasa, sąd>, działał do czasu wprowadzenia dyktatury R. Traugutta 17 X 1863). Manifest nadawał ziemię chłopom, obiecując odszkodowania właścicielom. Zagwarantowano chłopom uprawnienia z tytułu serwitutów oraz nadania dla bezrolnych, którzy wezmą udział w powstaniu.
Rząd Narodowy nakazywał dowódcom oddziałów powstańczych odczytywanie dekretów uwłaszczeniowych w każdej wsi. Protokoły nadania ziemi chłopom miały być wciągane do ksiąg gminnych i podpisywane przez dziedzica, proboszcza, wójta i sołtysa. Opierających się wykonaniu dekretów nakazywano karać śmiercią. Rząd carski dążąc do odciągnięcia ludności wiejskiej od powstania przepr. uwł w Król Pol 2 III 1863 na zasadach zbliżonych do manifestu Tymczasowego RN (chłopów obciążono bezpośrednim wykupem).

Mapa Europy za NB zmieniała się z roku na rok – zabór Polski także mógł być traktowany jako tymczasowy.

Konwencja delimitacyjna - Kr Polskie na zawsze zniesione, po śm K II 3 rządy w Petersburgu podpisały 1797 układ, że żadne z mocarstw nie będzie dążył do jego odbudowy na swoją korzyść. Prusom przyznano W-wę, Prusacy wycofywali się z Krakowa wywożąc na złom polskie insygnia koronne. Traktaty rozbiorowe (2 zabory niemieckie):

Rosja - 62% obszaru i 45% ludności, ziemie lit-ruskie - K II rozdała faworytom 1/3 ziem, Koś Unicki zlikwidować presją administr.

Prusy- 20% obszaru i 23% ludności, Pomorze Gdańskie, Wielkopolskę i Mazowsze (całe dorzecze Wisły), tereny najwyżej stojąco gospoda – Fr Wilh II (do 1797) zaplanował szybką germanizację Prus Król, zagarnął królewszczyzny i dobra duch, średnią szlachtę szykanami doprowadzał do wysprzedaży majątków, dla uboższej utworzył korpus kadetów, kolonizacja

Austria- 18% obszaru i 32% ludności, Malopolska i ziem ruskie - Maria Teresa (Leop II 1790/2, Francisz I 1804 pierwszy ces A, 1806 zrzekł się ces rz-niem, Ferd I 1835-1848)w Galicji gł źródło dochodów i rekruta. Teren mocno wyzyskiwany, system policyjny.

3 zaborców chciało przyciągnąć na swoją stronę magnaterię i przez nią oddziaływać na szlachtę. Jednak stanowiska administracyjne i sądowe obejmowali obcy. Cała ludność poddana obowiązkowi służby wojsk.

Po zaborach zahamowane zostały reformy czynszowe na wsi, dla chłopów zgasła nadzieja na wyzwolenie, jakie niosła Insurekcja. Upadały manufaktury, banki warszawskie, W-wa z ponad 100 tyś – ok. 65 tyś.

Poprawia się koniunktura dla szlacheckich folwarków, eksport zboża w czasach pruskich do Anglii wzrósł trzykrotnie. Także na Ukrainie ziemiaństwo polskie podniosło stopę życiową.

Latyfundia magnaterii w odwrocie. Pozbawiono ich władzy politycznej, zmuszano do osiedlenia w jednym z zaborów i sprzedaży dóbr leżących poza kordonem. Gołota spychana do rzędu chłopstwa.

Izba Edukacyjna, Izba Edukacji Publicznej 1807-1812, utw przez Komisję Rządzącą, 1812 przekształcona w Dyrekcję Edukacji Narodowej wzorowanej na KEN. Rozbudowała sieć szkół elementarnych, dążyła do spolszczenia germanizowanych przez kilkanaście lat szkół - repolonizacja. Przeciwstawiała się wpływom Kościoła na oświatę. Dyrektorem Stanisław Kostka Potocki, członkami Stanisław Staszic, Bogumił Linde, Onufry Kopczyński.

Uniwersytet wileński – dyr. Jan Śniadecki. Liceum krzemienieckie kierowane przez Tadeusza Czackiego i H. Kołłątaja.

Towarzystwo Przyjaciół Nauk – 1800–32zawiązano inicjatywą kilku magnatów i uczonych w celu ratowania bytu narodowego.

Gł ideolog Stanisław Staszic1755-1826. prace TPN obejmowały wszystkie dyscypliny nauk studia nad j. pol., jego słownictwem (S.B. Linde), gramatyką (O. Kopczyński), ortografią, his Polski, prawa, nauki, literatury i sztuki (T. Czacki, J.S.,J. Lelewel);

TPN prowadziło pracę zespołową, systematyczną i zorganizowaną; poza działalnością ściśle nauk. zajmowało się m.in. gromadzeniem zbiorów muzealnych, organizowaniem rocznic, popularyzacją wiedzy; prace TPN były drukowane gł. w „Rocznikach Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk” (t. 1–21 1802–30) i w „Pamiętniku Warszawskim”;

Jakobini Polscy – radykalni działacze przed insurekcją a następnie w czasie jego trwania, zwolennicy radykalnych przemian, rekrutowali się z zdeklasowanej szlachty, tworzącej się inteligencji. W większości dawni czł Kuźnicy Kołątajowskiej (lewica w okresie Sejmu Czteroletniego 1788-1792 skupiona wokół H. Kołłątaja, hasła reformatorskie, pamflety, satyra, krytyka stosunków feudalnych i przywileje stanowe, hasła rewolucji fr braterstwa ludów i walki z tyranią). Jakobini Polscy domagali się równouprawnienia mieszczan, zniesienia pańszczyzny i poddaństwa chłopów, utworzenia republiki. W czasie Insurekcji wpływali na radykalizację metod. Kierowali wystąpieniami mieszkańców W-wy – samosądy, żądali ukarania targowiczan i króla (targowiczanie: za obaleniem K 3Maja, S. Potocki, S. Rzewulski, F. K. Branicki, wezwanie wojsk ros. II rozbiór 1793 skompromitował targowiczan). Nie tworzyli jednolitej struktury, nie próbowali przejąć władzy. Po upadku powst zawiązali

Towarzystwo Republikanów Polskich 1797. Rozczarowani z rządów Księstwa Warszawskiego i NB w opozycji. Gł. działacze:

Hugo Kołłątaj 1750-1812 (czołowy przedstawiciel polskiego oświecenia, współpracownik KEN, autor podstawowych aktów Insurekcji, więziony przez Austriaków w Ołomuńcu, 1802 wstąpił do TRP, izolowany i inwigilowany przez Rosjan,

Jakub Jasiński 1761-1794 (poeta, gen, wódz insurekcji litewskiej – odsunięty przez Kościuszkę za radykalizm),

Kazimierz Konopka 1769-1805 (przywódca akcji wieszania zdrajców 9V i 28 VI 1794 w Wa-wie),

Józef Zajączek 1752-1826 gen, uczestnik wojen NB, w Egipcie, od 1815 namiestnik Kr Pol, uległy wobec ks Konstantego, od 1818 ks

Alojzy Orchowski 1767-1847(autor pierwszego projektu uwłaszczenia chłopów), działacz Tow Rep Pol.

Jan Dębowski 1773-1823 (gen, ucz insurekcji., na emigracji w DP, kampanie NB w Hiszpanii 1808-1810, adiutant H. Dąbrowskiego).

W latach 90 wszystkie organizacje upatrywały pomoc gł z Fr.

Tajne organizacje po III rozbiorze nie objęły szerokiego kręgu ludzi, brak jednolitego programu działania. 3 tendencje:

1. szlachecka – Centralizacja Lwowska – skupiała ziemiaństwo, powstała w Galicji, odbudowa Polski przedrozbiorowej, za powstaniem zbrojnym przy pomocy Francji, Walerian Dzieduszycki.
2. burżuazyjna – TRP – powstała w W-Wie program reform, ale ograniczony do stanów, równouprawnienie mieszczan, wyzwolenie w 3 zaborach przy pomocy Fr, ustrój republikańsko-demokr, współpracowała z Deputacją Polską w Paryżu, liczyła na pomoc Francji i od niej uzależniała działania, działacze dawni jakobini Andrzej Horodyski, Alojzy Orchowski.
3. plebejska – wyzwolenie chłopów, obalenie szlachty, ustrój republikański, Franciszek Gorzkowski.

Franciszek Gorzkowski 1760-1830 – zał organizację chłopską – obalenie władzy szlachty i ustrój republikański, próby uwłaszczenia chłopów, spisek gorzowskiego 1797 – nawoływał chłopów do walki. Pierwsza próba powiązania walki klasowej z niepodległością.

Na emigracji działały:

Deputacja Polska – organizacja lewicowa utw po insurekcji w Paryżu, opowiadała się za zrównaniem stanów, uwłaszczeniem. Za gł cel zorganiz. powstania w kraju. 1795 zerwanie DP z Agencją. Działacze dawni stronnicy Kołłątaja. (Kuźnica–jakobini-TRP=DP).

Franciszek Dmochowski 1762-1808, działacz Kuźnicy K, jakobin w czasie insurekcji, jeden z przywód. DP, współzał TPN

Józef Szaniawski 1764-1843, jeden z liderów DP w Paryżu, czł TPN, po powrocie do kraju lojalny do caratu, kier cenzurą.

Agencja 1794-1802 – przedstawicielstwo władz powstania kościuszkowskiego utw w Paryżu przez Fr Barssa, przeciwstawiało się rewolucyjnemu programowi Deputacji Polskiej. Nadzieje odbudowy państwa pol w oparciu o Fr. Program w oparciu o Kons 3 Maja. 1797 zgoda na utworzenie Legionów Dąbrowskiego. Działacze:

Franciszek Barss, kierował Agencją, zginął podczas kampanii moskiewskiej NB.

Józef Wybicki 1747-1822, w pow koś walczył pod komendą H. Dąbr, najwybit. działacz Agencji, przyczynił się do pows Legionów, autor hymnu, 1806 wkraczając z NB do Berlina wezwał Polaków do powstania przeciw Prusom, duża rola przy tw Ks W-go, po upadku NB zmienił orientację na prorosyjską.

Orientacja prorosyjska:

Michał Ogiński – kompozytor we władzach powstańczych na Litwie, doradca AI.

Ksawery Lubeki-Drucki, książę, 1815 – czł Rządu Tymczasowego Król Pols., 1821-30 min skarbu, inicjator zał Banku Pols 1828.

Inne próby:

Joachim Denisko 1756-1812, po insurekcji na emigracji w Tur, skąd przygotowywał powstanie, współpracował z Centralizacją Lwowską, pokonany przez Aus na Bukowinie 1797.

Policja gdańska trafiła na spisek niemieckiej i polskiej młodzieży 1797 mający na celu usunięcie Prusaków z Gdańska i proklamowanie republiki: Godfryd Bartholdy – aresztowania i ucieczki.

Legiony Polskie – Legiony Dąbrowskiego, utworzone w Republice Lombardzkiej i Cizalpińskiej, ochotnicy z jeńców armii austriackiej, a oficerowie z emigracji fr. Skład: 2 legie (pułki piechoty), batalion artylerii i pułk jazdy.

Po kilku m-cach było ok. 7 tyś utworzono 1798 pułk jazdy i batalion artylerii.

Walczyły z wojskami austr, neapolitańskimi i ros, ale najczęściej były używane do tłumienia antyfr powstań chłopskich.

Uczestniczyły 1798 w zajęciu Państwa Kościelnego i przekształceniu go w Republikę Rzymską. Część uczestniczyła w wyprawie NB do Egiptu (Józef Sułkowski, adiutant NB, zginął w czasie powstania antyfr w Kairze).

W walce z Królestwem Neapolu atak pierwszej Legii Karola Kniaziewicza przesądziła o wygranej Fr pod Civita Castellana 1798. Magnano, Mantua (po kapitulacji twierdzy, dow oddaje Polaków jako dezerterów), Trebbia.

1799 w krwawych bitwach z wojskami aus i ros w płn Włoszech legie nieomal unicestwione – atak Suworowa we Wł.

1799 NB pomaga pomocy mater Dąbrowkiemu i Kniaziewiczowi, ten ostatni zorganizował nową Legię Naddunajską

1801 – po pokoju fr-aus w Lunevill część żołnierzy min Kniaziewicz uznało, że NB nie pomoże odzyskać niepodległości Polski opuszcza Legiony, reszta wysłana na San Domingo do walki z powstańcami murzyńskimi.

Przez LP przeszło ok. 21-25 tyś Polaków. Stworzyły świetną kadrę dowódczą, która była bazą armii Ks Warsz. i Król Pols. Pieśń Legionów stała się hymnem. Z wysłanych na Haiti (San Domingo) ok. 6tyś wróciło kilkuset. Większość 1807 przeszła do Legii Nadwiślańskiej lub armii Ks Warszawskiego.

Legia Naddunajska – formacja utw 1799 w Republice Batawskiej (Holandia)z jeńców pol i byłych żoł armii aus, którzy dostali się do niewoli fr. Początkowo dowodził K. Kniaziewicz. Zwycięstwo pod Hohenlinden 1800.

Po demonstracyjnym podaniu się do dymisji Kniaziewicza i odejściu części legionistów przeformowana w 3 półbrygadę polską, a następnie w 113 półbrygadę francuską. Żołnierzy 113 półbrygady odkomenderowano 1801 na San Domingo, gdzie zostali zdziesiątkowani. Formalnie przestała istnieć 1802.

Pokój w Luneville 1801: między Fr a Aus - Podział na strefy wpływów: Fr ma wolną rękę we Włoszech i zach Niemczech, ale nie miesza się do E Środkowej, (dymisja Kniaziewicza, protesty w Legionach, NB rozprasza pol wojska). Żadna ze stron nie poprze wroga kontrahenta – dotyczyło to także emigracji polskiej.

Legia Nadwiślańska – oddziały polskie w służbie fr, utworzone 1807 z ochotników i byłych żołnierzy Legionów we Włoszech. Na żołdzie francuskim, Ks W-kie zobowiązywało się do uzupełnień. Składały się z 3 od 1810 4 pułków. Dowódcą Józef Chłopicki. Oddziały jazdy dow J. Konopka w kampanii hiszpańskiej 1808 -1812 a w kampanii rosyjskiej K Tański. 1813 Legię Nadwiślańską wcielono do korpusu polskiego dowodzonego przez J. Poniatowskiego. Wzięta do niewoli po kapitulacji Drezna.

Józef Pawlikowski, zwolennik silnej władzy królewskiej, będąc sekretarzem T. Kościuszki 1800 wydał broszurę: „Czy Poalcy mogą się wybić na niepodległość” – atakował orientację profrancuską i znaczenie Legionów dla odbudowy państwowości. Naród polski może odzyskać niepodległość tylko o własnych siłach w wyniku powstania ogólnopol.

Orientacja prorosyjska –

Adam Kazimierz Czartoryski 1734-1823 (przedstawiciel Familii, kandydat do tronu, współtwórca KEN, poparł K 3Maja i insurekcję, co spowodowało konfiskatę jego dóbr i przekazanie synom)

Adam Jerzy Czartoryski 1770-1861 – doradca AI, minister spr zagr, uczestnik KW 1815 z ramienia Rosji, w czasie wybuchu pows list w składzie Rządu Narodowego, po klęsce wyemigrował do Fr, gdzie stanął na czele ugrupowania politycznego Hotel Lambert.

Plan puławski – koncepcja 1803/5 odbudowa Polski pod berłem rosyjskim. Element walki przeciw NB. Niemcy, Włochy i Bałkany zorganizowane na zasadzie federacji. AI posługiwał się nim jako forma nacisku do Wiednia i Berlina. Aby zmusić Prusy do koalicji przeciw Fr AI demonstracyjnie zjawia się w Puławach skąd udaje się do Berlina (Fr Wilh III) – zgoda na przemarsz wojsk.

1805 XII Austerlitz (Sławków w Czechach) – bitwa 3 ces NB > Franciszek I > A I. Koalicja antyfr rozpadła się. Prusy zagrożone.

14 X 1806 Prusy pobite w 2 równorzędnych bitwach pod Jeną i Auerstad. NB wkroczył do Berlina.

Wzywa Dąbrowskiego z Wybickim do odezwy do Polaków. Kościuszko wezwany odmawia.

1807 NB powołał w W-wie Komisję Rządzącą, skład 7 czł gł działaczy Sejmu Czteroletniego. Na czele Stanisław Małachowski. Komisji podlegało 5 dyrektorów: sprawiedliwości, spraw wew, skarbu, policji i wojny (Józef Poniatowski).

Armia ok. 30 tyś, w 4 legiach, dowództwo: Dąbrowski, Zajączek, ks Józef.

Dąbrowski rozbił Prusaków pod Tczewem, kilkumiesięczne oblężenie Gdańska.

Nierozstrzygnięta bitwa pod Iławą skłania NB do negocjacji: gotów oddać Polskie w zamian za pokój, ale i AI gwarantował Prusom zatrzymanie polskich nabytków. 1807 wygrana NB pod Friedlandem zmusiło AI do pokoju z NB.

7 VII 1807 pokój w Tylży nowy podział na strefy wpływów w E. Proklamowano powstanie Ks Warsz podległego królowi saskiemu Fr Augustowi. Prusy ocalono.

NB narzucił Konstytucję 1807, ustrój wzorowany na państwach wasalnych. Kodeks NB miał burżuazyjny charakter, zrównanie stanów, ale prawo wyborcze mieli: szlachta, zamożne mieszczaństwo, inteligencja. Spór z bpami, ponieważ kodeks wprowadził instytucję urzędu stanu cywilnego, powierzonej proboszczom – problem ze ślubami nie katolickimi i rozwodami.

T. Kościuszko odmówił współpracy z NB, a Kołłątaj oskarżany o jakobinizm odsunięty od rządów.

Król saski jako książę – pełnia władzy wykon i inicjatywa ustawod. Gł polityka zagr. Podległy Związkowi Reńskiemu, ale armia NB

Rada Stanu złożona z ministrów. Ministrowie mianowani przez króla – przygotowywali projekty ustaw Prezesem St Potocki, min wojny przyszły marszałek Józef Poniatowski, min sprawiedl. Feliks Łubieński.

Parlament = Sejm – 100 posłów, 60 posłów obieranych na sejmikach szlacheckich i 40 deputowanych ze zgromadzeń gminnych. Dyskusja i uchwalanie, zbierał się raz na 2 lata/na 2 tyg. Zebrał się po raz pierwszy w 1809. Składał się z 2 izb:

- Senatu (bpi, wojewodowie, kasztelanowie – mianowani dożywotnio)

- Izby Poselskiej.

W praktyce Fr August rzadko przebywał w Polsce, rządy sprawowała Rada Stanu pod kontrolą fr rezydenta. Urzędy sprawowali Polacy. Państwo podzielone na 6 departamentów, które dzieliły się na powiaty. Na czele departamentu prefekt a powiatu podprefekt.

KS War połączone unią personalną z Saksonią podporządkowane interesom Fr.

Utrzymanie dużej armii ok. 100 tyś w 1812 obciążały nadmiernie skarb państwa (tzw bajońskie sumy – 1808 umowa przejęcia wierzytelności pruskich przez Ks W zastawione na wierzytelnościach pruskich na hipotekach wielkopolskich, wycenione na 43 ml fr za 21 ml, płatnych w ciągu 4 lat – sumy te okazały się nieściągalne). Ks W nigdy nie było wypłacalne i uzależnione finansowo od Fr. Blokada handlowa i zakaz eksportu do Anglii. Jedną z metod spłat było polskie mięso armatnie. Kontyngent ustalono na 30 tyś.

Ks W przestało istnieć na mocy decyzji KW 1815 – z części Ks W utworzono Królestwo Polskie.

Gdy NB uwikłany w Hiszpanii, Austria postanowiła odzyskać utracone tereny i zaatakowała w 1809. Obroną dowodził ks Józef Poniatowski, Do W-wy wkraczają Austriacy pod dow arcks Ferdynanda d'Este. Jednak postępy armii polskiej w Galicji (Lublin, Zamość, Sandomierz) zmuszają do wycofania się z W-wy po 6 tyg. Sytuację komplikuje armia ros występująca jako sojusznik NB, krepowała armię polską, ograniczając jej zdobycze. J. Poniatowski wkracza do Krakowa.

Pokój w Schonbrunn1809. Do Ks W-kiego przyłączono Nową Galicję. Rosja Otrzymała Tarnopol. Powiększono Ks W-kie dodatkowo o 4 departamenty, a wzrost armii podniesiono do 60 tyś.

Mimo blokady Anglii, blokada sprzyjała Polsce w rozwoju rodzimego przemysłu. Zaopatrzenie armii stymulowało rozwój. Upadek Rzeczp pociągnął upadek manufaktur teraz je podźwignął. Rozwój sukiennictwa, hodowla wełny.

1809 – rząd wprowadził podatek od kunsztów (rzemiosła i handlu), każdy po wykupieniu patentu mógł podjąć dowolną produkcję bez zgody cechów.

Mieszczanie mogli nabywać ziemię i piastować urzędy. Kodeks NB zrównał mieszczan ze szlachtą w zakresie stosunków prawno-sądowych. 1808 dekret królewski zawiesił prawa obywatelskie Żydów na 10 lat – zakaz głosowania do Sejmu, piastowania urzędów i nabywania dóbr. Za opłatą zwolnieni ze służby wojsk. 1809 wysiedlono ze Śródmieścia do osobnych dzielnic.

1808 – dekret o konskrypcji, powołanie do służby wojskowej wszystkich obywateli 20-28 lat. Pobór, co 2 lata, zamożni mogli się wykupić. Liczbę rekruta w drodze losowania.

W armii kult cesarza. Narzędzie zaborczości, wąwóz Samosierra 1808. 1806/1813 przez szeregi ok. 180-200 tyś. Straty ok. 100 tyś.

1810/1811 po raz pierwszy bilans Ks W zamknął się saldem dodatnim – stabilizacja. Jednak nowa wojna postawiła skarb państwa u progu bankructwa.

NB uwikłany w Hiszpanii. Proponował zacieśnienie sojuszu i prosił o rękę siostry. Car żądał publicznego wyparcia się sprawy polskiej. Projekt: „Królestwo Polskie nie będzie nigdy odbudowane”. AI proponował przejście ks Józefowi na stronę ros. Propozycja odrzucona, społecz. nastawione na orientację fr. Obie strony pragnęły przeciągnąć sprawę polską na swoją stronę, ale bez deklaracji.

Rosja przygotowywała się do uderzenia wyprzedzającego, ale rezygnuje po analizie możliwości pozyskania sojuszników.

1811 – otwiera porty dla W Bryt.

1812 – NB zmusił Prusy do przymierza, 20 tyś armia. Od Austrii 30 tyś., za które gwarantował, że nie pozwoli zająć Rosji księstw naddunajskich. W odpowiedzi ultimatum, żądające wycofania się za Łabę.

1812 – po przekroczeniu Niemna NB ogłosił, że rozpoczyna drugą wojnę polską.

W W-wie kazał zwołać Sejm nadzwyczajny, na którym ogłoszono przywrócenie Król Polskiego. Zapewniał, że przywróci Polskę w duchu konserwatywnym, chłopi na Litwie oczekiwali swobód – rozczarowanie, odmawiali pańszczyzny, zapał Litwy zamrożony.

Polacy stanowili najsilniejszy kontyngent ok. 100tyś. Osłaniali katastrofalny odwrót, straty sięgały 70%.

1813 armia ros wkroczyła do Księstwa. Poniatowski z nową armią cofał się w okolice Krakowa. Arystokracja warszawska przestawiała się na orientację prorosyjską. Poniatowski dochowując wierności przysiędze wyprowadził korpus do Saksonii.

18 X 1813 bitwa pod Lipskiem w czasie przeprawy rz Elestra ginie. Ks W nie przetrwało upadku NB.

Polska była obiektem przetargów, eksploatacji i narzędziem agresji. Gdyby zdołał podbić E nie byłoby miejsca na niepodległą Polskę.

Jednak podjęcia sprawy polskiej przez NB zmusiło AI do utworzenia Kr Pol.

NB zapoczątkował: zniesienie poddaństwa, prawa polityczne mieszczan, modernizacja armii, aparatu państwowego, ograniczenie wpływów Koś – zapoczątkowało to likwidację systemu feudalnego.

1813 – większość ziem polskich pod okupacją ros. AI powołał Radę Najwyższą Tymczasową Ks W: 2 Ros, 2 Pol, 1 Niemiec.

Prusy i Austria domagali się likwidacji Ks W. AI chciał połączenia pod swym berłem całości ziem polskich. Jednak zmuszony do kompromisu. Sprawie polskiej pomógł powrót NB – chciano przeciągnąć ich na swoją stronę.

Dla klas posiadających związek z caratem gwarantował przywileje i przewodnią rolę w państwie.

Na KW decyzje 5 mocarstw 1815 ministrowie:

Robert Castlereagh min Anglii – nie dopuścił do odstąpienia Prusom Lotaryngii i Alzacji a Rosji wszystkich ziem polskich

Klemens Lothar Metternich kanclerz – zapewnił Austrii hegemonię w Związku Niemieckim

Charles Maurice Talleyrand (duch., na jego wniosek Konstytuanta =Zgromadzenie Ust., przeprowadziło sekularyz dóbr koś, poparł zamach NB 1799, 1807na usługach cara, 1815 przyczynił się do restauracji Burbonów L XVIII, po rew lipc 1830 przeciw Karolowi X ( Karol X rozwiązał parlament, cenzura) 1830 poparł Ludwika Filipa I (król 1830-1848), ambasador w Londynie.

Karl August Hardenberg – kanclerz, 1795 doprowadził z Fr do pokoju, który ułatwił III rozbiór Polski, jego reformy uratowały Prusy przed bankructwem. Kontynuował reformy Steina, m.in. uwłaszczenie chłopów.

Karl Nesselrode – min spr zagr, nakłaniał cara do restauracji Burbonów i ścisłej współpracy z Aus i Prusami, Dążył do włączenia Bałkanów do ros strefy wpływów. Polityka załamała się podczas wojny krymskiej 1853-1856.

Tzw. 4 rozbiór Polski: AI zrezygnował z Poznania i Torunia na rzecz Prus oraz ½ Saksonii Prusom, dostał zaś W-wę.

Kraków stanowić miał „wolne miasto”, Austria otrzymała Tarnopol. 3 V1815 Prusy i Austria godzą się na Kr Pol u boku Rosji.

Zabór pruski

Największe znaczenie Śląsk. Procesy germaniz. Tymczasem na Pom i Śląsku panowała pańszczyzna. Państwo pragnęło roztoczyć opiekę nad chłopem i zapewnić nieusuwalność z gruntu, jednak polityka mało skuteczna w państwie administrowanym przez junkrów

Przemysł

Najbardziej rozwijał się na Śląsku. Hutniczo-górniczy, przewrót przemysłowy polegał na zastąpieniu węgla drzewnego koksem przy wytopie surówki żelaza, tzw pudlingowanie – oczyszczanie surówki poprzez odpowiednie nagrzanie. Maszyny parowe, walcarki.

Kopalnie były najczęściej własnością junkrów.

Stosunki narodowościowe

Język polski utrzymał się min na Kaszubach. W Poznaniu mianowano namiestnika Antoniego Radziwiłła żonatego z ks pruską, aby jednał dla dyn Hohenzollernów szlachtę polską. Nie otrzymał szerszych uprawnień. Ziemiaństwo mogło mianować landratów (naczelnik powiatu w Prusach), zorganizowano sejmy stanowe złożone z ziemiaństwa, bogatego mieszczaństwa. Gminy wiejskie reprezentowali gł niemieccy osadnicy w Poznańskiem. Sejm raz na 3 lata. Rząd berliński nie liczył się z sejmem.

Od lat 20, na Pomorzu i Śląsku germanizacja, wprowadzano j.niem. Wmawiano, że nie mówią po polsku, a łamaną gwarą – wasserpolnisch. Wprowadzano j.niem do urzędów i koś.

Obrońcy j.pol, pastorzy: Krzysztof Mrongowiusz z Ostródy i Gustaw Gizewiusz Warmia i Mazury.

Opór językowy i niem dyskryminacja dała ludności budzenie się polskiej świadomości narodowej.

Na Śląsku budzicielem Józef Lompa – pisarz i nauczyciel.

Kongresówka

Rola Adama Czartoryskiego, który na KW realizował konserwatywne pragnienia polskiej magnaterii.

1. trwałe połączenie z Rosją - każdorazowo królem będzie car ros pełnia władzy wykonawczej króla, mianował namiestnika, ministrów, senatorów i wyższych dygnitarzy, wyłączność inicjatywy ustawodawczej, prawo weta.
2. osobny rząd
3. własne wojsko
4. polski język urzędowy
5. konstytucja

6. Rada Stanu – centralny organem rządowym (Rada Państwa - pozostała z Ks Warsz), w składzie: ministrowie, radcy, przewodniczył król, kompetencje – przygotowanie projektów praw, sądownictwo, budżet, kontrola rządu, zniesiona 1841, przywrócona 1861 i zlikwidowana podczas reform Wielkopolskiego, dzieliła się na:

a) Rada Administracyjna – namiestnik (główny głos) i 5 ministrów (doradztwo), zarządzenia wykonawcze do postanowień króla, 1867 zniesiona. Zamiast ministerstw 5 komisji: wyznań rel, sprawiedliwości, spraw wew, policji i wojny, skarbu.

b) Ogólne Zgromadzenie

Sejm złożony z Senatu i Izby Poselskiej. W izbie poselskiej 77 posłów od sejmików szlacheckich po 1 z powiatu oraz 55 deputowanych od zgromadzeń gminnych. Większe kompetencje niż z Ks Warsz. Zbierał się, co 2 lata na 30 dni.

Konstytucja najbardziej liberalna w E, prawo głosu 100 tyś. Wolność słowa, wyznania i nietykalność os. W praktyce udział właścicieli ziem. Dawała wolność chłopom, ale przemilczała prawa do ziemi.

Królestwo 127 tyś km2, o 17% mniej niż Ks Warsz. Ludność 2,7 do 4 mln.

1825 – na wzór pruski utworzono Towarzystwo Kredytowe Ziemskie.

Namiestnikiem w.ks. Konstanty mianowany przez AI, odsunięty od Petersburga i następstwa tronu.

Nikołaj Nowosilcow 1768-1838, faktyczny współrządca Kr Pol, bezwzględny rusyfikator, org i kierownik tajnej policji, zacięty przeciwnik autonomii, zwolennik zatarcia odrębności ziem pol, prowadził śledz przeciwko Tow Filom, znienawidzony przez społ pol.

1819 – odwrót polityki liberalnej AI (Aleksiej Arkaczejew 1815-1825), pierwszy sygnał zniesienie cenzury wbrew konstytucji. Rozbudowa policji, szpiegostwa, donosów.