ʲвÑÏÅ
Date: 2015-10-07; view: 1457.
Ñàóäà ìåí òàóàðëàðû.................................................................7
ÆÎÑÏÀÐ
1. ʲвÑÏÅ.......................................................................................3
2. Ұëû Ƴáåê æîëûíûң áàғûòòàðû ìåí òàðìàқòàðû............4
4. Ìәäåíèåòòåðä³ң өçàðà ûқïàëû æәíå á³ð³í-á³ð³ áàéûòóû....9
5. ijí ñîқïàқòàðû.................................................................................11
6. ҚÎÐÛÒÛÍÄÛ...................................................................................15
7. ÏÀÉÄÀËÀÍÛËҒÀÍ ӘÄÅÁÈÅÒÒÅРҲDz̲..........................16
Æүçäåñó ìåí ò³ëäåñó æәíå àëûñ-áåð³ñ áàéëàíûñòàðû á. ç. äåé³íã³ III—²²-ìûңæûëäûқòàðäà áàñòàëғàí. Áàäàõøàí òàóûíàí ëàçóðèò æәíå Õîòàí ìàңûíäàғû ßðêåíäàðèÿ өçåí³í³ң æîғàðғû æàғûíàí íåôðèò êåí îðûíäàðû òàáûëûï, îëàðäû өíä³ðå áàñòàóғà ñәéêåñ áұë áàéëàíûñòàð ðåòòåë³ï, æөíãå êåëò³ð³ëåä³.
Á. ç. äåé³íã³ ²-ìûңæûëäûқòûң îðòà êåç³íäå Қàðà òåң³ç өң³ð³íåí Äîí áîéûíà, ñîäàí Îңòүñò³ê Îðàë өң³ð³íäåã³ ñàâðîìàòòàðғà, Åðò³ñêå, îäàí әð³ ñîçûëûï Àëòàéғà, æîғàðғû Åðò³ñ ïåí Çàéñàí êөë³ àëқàáûí ìåêåíäåãåí àãðèïåéëåð åë³íå êåëåò³í Äàëà æîëû æұìûñ ³ñòåé áàñòàғàí åä³. Îñûíàó æîëìåí æèåê, ұëïàíäàð ìåí òåð³ëåð, èðàí ê³ëåìäåð³, àñûë ìåòàëäàðäàí æàñàëғàí áұéûìäàð ñàóäà àðқûëû òàðàòûëûï æàòàòûí.
Қûìáàò áàғàëû æ³áåê òүðëåð³í òàðàòóғà ñàқòàð ìåí ñêèôòåðä³ң êөøïåë³ òàéïàëàðû äà қàòûñқàí, îñûëàðäûң äәíåêåðë³ê äåìåó³ àðқàñûíäà ñîë êåç үø³í òàíñûқ áîëғàí áұë òàóàð Îðòà Àçèÿ ìåí Îðòà òåң³ç àéìàғûíà äåé³í æåòêåí.
Ƴáåê æîëû åëø³ë³êò³ң æәíå ñàóäà-ñàòòûқòûң òұðàқòû æåë³ñ³ ðåò³íäå қûçìåò àòқàðà áàñòàғàí. ̳íå ñîíàó ûқûëûì çàìàíäàðäà àäàìçàòòûң àðàëàñóûíà, åòåíå òàíûñóûíà êөï ñåïò³ã³ òèãåí ұëû ñүðëåó әë³ äå ұìûòûëà қîéғàí æîқ. Ò³ïò³ îñû æîëäûң áîéûíäàғû êåç êåëãåí åëäå Ƴáåê æîëû äåãåí àòàóëàðäû êåçäåñò³ðåò³í³ң³ç àéқûí.
Ұëû Ƴáåê æîëûíûң òàðèõûí á³ë³ï, òàғûëûì àëó á³çäåð үø³í ìàңûçû çîð ³ñ. 
ÍÅòÇò ÁӨ˲Ì
1. Ұëû Ƴáåê æîëûíûң áàғûòòàðû ìåí òàðìàқòàðû.
Åãåð Ƴáåê æîëûìåí áàòûñòàí øûғûñқà қàðàé æүðñåê, îíûң Қàçàқñòàíäàғû ó÷àñêåñ³ Øàøòàí (Òàøêåíò) øûғûï, Òұðáàò àñóû àðқûëû Èñôèäæàáқà, Ñàéðàì (Ñàðüÿìғà) êåëåä³. Åæåëã³ қàëàíûң îñû êүíãå äåé³í ñàқòàëғàí. Øûìêåíò òүá³íäåã³ á³ð қûñòàқ òàï îñûëàé àòàëàäû, îíûң äәë ê³íä³ê òұñûíäà Ƴáåê æîëûíäàғû á³ð êåçäåã³ åң ³ð³ îðòàëûқòàðäûң á³ð³ áîëғàí îðòà ғàñûðëûқ қàëà æұðòûíûң қàëäûғû ñàқòàëғàí. Èñôèäæàáòàí құëäàðäû, áөç ìàòàëàðäû, қàðó-æàðàқòû, ñåìñåðëåðä³, ìûñ ïåí òåì³ðä³ әêåò³ï æàòқàí. Èñïèäæàáòàí øûққàí êåðóåíäåð øûғûñқà қàðàé áåò àëûï, Øàðàá æәíå Áóäóõêåíò қàëàëàðû àðқûëû Òàðàçғà áàðàäû åêåí.
Қàçàқñòàííûң àñà ³ð³ қàëàëàðûíûң á³ð³ Òàðàç VI ғ. áұðûí áåëã³ë³ áîëғàí. 568 æ. òүð³ê қàғàíû Äèçàáұë Âèçàíòèÿ èìïåðàòîðû Þñòèíèàííûң ñòðàòåã Çåìàðõ áàñòàï êåëãåí åëø³ë³ã³í òàï îñû қàëàäà қàáûëäàғàí. Áàñòàóõàòòàð îíû êөïåñòåð қàëàñû äåï àòàғàí. Ìұíûң үñò³íå îë òүðãåøòåðä³ң, ñîäàí êåé³í қàðëûқòàð ìåí қàðàõàíäàðäûң òàðèõè îðòàëûғû áîëғàí.
Òàðàçáåí қàòàð Æàìóõàò äåãåí øàһàð òұðғàí, îë äà VI ғ. õàòқà åíãåí. Æàìóõàòòûң æәä³ãåðë³êòåð³ Òàëàñ àëқàáûíäà, Æàìáûëғà òàÿó æåðäå, Òàëàñ өçåí³í³ң áîéûíäàғû Ìèõàéëîâêà ñåëîñûíà қàðàìà-қàðñû áåòòå æàòûð, îíûң үé³íä³ëåð³í êәç³ð Қîñòөáå äåï àòàéäû. Àëқàïòûң æàçûқ æàғûíäà Àòëàõ қàëàñû áàð, 751 æ. îíûң á³íäå îñû àðàíû ûқïàëûíäà ұñòàó үø³í àðàáòàð қûòàé әñêåð³ìåí øàéқàñқàí áîëàòûí. Òàðàçäàí òàÿқ òàñòàì æåðäå, Òàëàñ áîéûìåí òåð³ñêåéãå қàðàé êåòåò³í ñàóäà æîëû үñò³íäå Àäàқêåò ïåí Íóäæèêåñ қàëàñû òұðàòûí. Òàëàñ àëқàáûíûң òàóëû áөëåã³íäå ñîë ñèÿқòû Øåëæ³, Ñұñ, Êүë æәíå Òåêàáêåò äåãåí қàëàëàð áîëғàí. Áұëàð êүì³ñ êåíäåð³íå æóûқ æåðäåí қîíûñ òåïêåíä³. Êåðóåíäåð Òàëàñ àëқàáûíà Ôåðғàíà àéìàғûíàí Øàòқàë қûðàòûíäàғû Øàíàø àñóû æәíå Òàëàñ Àëàòàóûíäàғû Қàðàáóðà àðқûëû äà өò³ï êåëåò³í. Æîëäûң îñû áөëå㳠Ƴáåê æîëûíûң ðғàíàëûқ æәíå Æåò³ñóëûқ áàғûòòàðûí á³ð³êò³ðåò³í. Òàðàçäàí øûққàí æîë øûғûñқà, Құëàí қàëàñûíà қàðàé àñàòûí Òàðàç áåí Құëàí àðàëûғûíäàғû òåððèòîðèÿ қàðëұқòåðãå æàòàòûí. Құëàíғà áàðà æàòқàíäà æîë Êàñðèáàñ, Êүëøөï, Æîëøөï ñèÿқòû қàëàëàðäàí өòåò³í. Құëàííàí әð³ðåê øûғûñòà á³ð-á³ð³íåí ôàðñàқòàé æåðäå Ìåðê³ ìåí Àñïàðà қàëàëàðû áàðäû. Ñîñûí ñàóäà êåðóåíäåð³ Íұçêåíò, Õàððàäæóàí, Æîë қàëàëàðûíà ñîғûï өò³ï æîëäàí êåé³í îë Ñàðûғ, «òүð³ê қàғàíûíûң қûñòàғûíà» Қûðìûðàóғà áàðàòûí.
Қûðìûðàóäàí æîë ñàëäûðûï îòûðûï, Æåò³ñóäûң åң ³ð³ қàëàíûң á³ð³ — Íàóàêåíòêå (Қûòàéøà Ñèí÷åí) àïàðàòûí. Áұë åê³ àòàó äà Æàңà қàëà äåï àóäàðûëàäû. Íàóàêåíò òүð³ê қàғàíäàðûíûң ñàðàéû æәíå ñîғäûëàðäûң қàëàñû áîëғàí.
Æîë Íàóàêåíòòåí øûққàñûí Ïåíäæèêåíò (Áóíäæèêåò) àðқûëû Æåò³ñóäûң àñà үëêåí қàëàñû, Áàòûñ Òүð³êòåð³í³ң àñòàíàñû (êåé òүðãåøòåð, қàðëûқòàð àñòàíàñû) Ñóÿáқà êåëåä³. Áұ қàëà òóðàëû қûòàé, àðàá ñàÿõàòøûëàðû X ғ, äåé³í æàçûï êåëãåí. Ñîңûíàí àñòàíà ðөë³ Áàëàñàғұíғà êөøåä³, òåã³ îíûң åðòåðåêòåã³ àòû Áåêëèã íåìåñå Ñåìåêíà áîëñà êåðåê. Áàëàñàғұí қàðàõàíäàðäûң, ñîñûí қàðàқûòàéëàðäûң àñòàíàñû ðåò³íäå áåëã³ë³, îíû êåé³í XIII ғ. áàñ êåç³íäå қàðàқûòàéëàð қèðàòàäû. Қàëà ñîäàí қàéòà ñàëûíàäû, á³ðàқ XIV ғ. òàғû äà îéðàíäàëûï, үé³íä³ëåð³ ғàíà қàëàäû. Áұ қàëàëàðäûң òұðғàí æåð³ êәç³ðã³ Òîқìàқ қàëàñûíà æàқûí æåðäå æәíå îðòà ғàñûðäûң êåïêå áåëã³ë³ åê³ åñêåðòê³ø³íå — Àқáåø³ì ìåí Áîðàí қàëà æұðòûíà ñәéêåñ êåëåä³.
Ñóÿá қàëàñûíàí êåðóåí æîëäûң íå ñîëòүñò³ê, íå îңòүñò³ê òàðìàқòàðûìåí æүð³ï, Ûññûқ êөëä³ң æàғàëàóûíà øûғàäû. Îңòүñò³ê æàқïåí æүðãåí êåðóåíäåð Æîғàðғû Áàðûñõàí äåãåí үëêåí қàëàíû áàñûï өòåä³, àë æîëäûң ñîëòүñò³ê òàðìàғûíäà øàғûí êåðóåí ñàðàéëàð îðíû êåçäåñåä³, îëàðäûң àòòàðû á³çãå äåé³í æåòïåãåí. Ñîñûí îñûíàó åê³ àéðûқ æîë Áåäåë àñóûíäà á³ð-á³ð³ìåí қîñûëàäû äà, íå îñû àñó àðқûëû, íå Òàøðàáàò àðқûëû Ƴáåê æîëû Қàøғàð ìåí Àқñóäàí áàðûï øûғàäû.
Àë êåðóåí æîëû Ûññûқ êөë қàçàí øұңқûðûíàí Ñàíòàø àñóû àðқûëû Қàðқàðà æàéëàóûíà áàðûï, òөìåíäåï ²ëå àëқàáûíà òүñåä³ äå, өçåíí³ң îң æàғàëàóûí áîéëàï îòûðûï, Үñåê, ïåí Õîðãîñ àëқàïòàðûíàí өò³ï, Àëìàëûқ қàëàñûíà áàðàäû, àë ñîñûí Òàêëà-Ìàêàí øөë³í³ң ñîëòүñò³ê æèåã³í àéíàëûï, Õàìè ìåí Òұðôàí êөãàë àéìàқòàðûí áàñûï, Äóíõóàí ìåí Қûòàéғà æåòåò³í áîëғàí.
X—XII ғғ. Ƴáåê æîëûíûң á³ð òàðìàғû êүëë³ ²ëå àëқàáûí îңòүñò³ê-áàòûñ æàғûíàí êөêòåé өò³ï, ñîëòүñò³ê øûғûñқà қàðàé êåòåä³ åêåí. Áұë òàðìàқ Íàóàêåíòòåí áàñòàëûï, Áóíäæèêåí æәíå Қàñòåê àñóû àðқûëû æүð³ï, ²ëå Àëàòàóûíûң òåð³ñêåé æîòàëàðûíà әêåëãåí. Әëã³ àñóғà òàғû á³ð æîë Áàëàñàғұííàí êåëåò³í áîëғàí. Áұë àðàäàғû òàíûìàë áåëã³ қàñèåòò³ Ұðûí-Àðæ òàóû åêåí. Æîë ²ëå Àëàòàóûíûң áàóðàéûíäàғû, êәç³ðã³ Қàñòåê, Қàñêåëåң ìåí Àëìàòû îðûíäàðûíäàғû øàғûí қàëàøûқòàð àðқûëû Òàëғàð қàëàñûíûң òåð³ñêåé øåò³íå îðíàëàñқàí Òәëõèç (Òәëõèðà) қàëàñûíà æåòêåí. Îñû àðàäà Òàëғàð өçåí³í³ң îң æàғàëàóûíäàғû òàó áàóðàéûíäà îðòà ғàñûðäûң àñà ³ð³ қàëà æұðòûíûң îéðàí áîëғàí îðíû æàòûð. Òәëõèç òðàíçèòò³ ñàóäàíûң үëêåí îðòàëûғû áîëғàí.
²ëå àëқàáûíà áàñқà æîëìåí äå êåëå áåðåä³ åêåí: Құëàí ìåí Àñïà-ðàäàí íåìåñå Íұçêåíòòåí øûғûï, Øóäûң îðòà æәíå òөìåíã³ àғûñûíäàғû қàëàëàðғà áàðғàí. Ñîñûí Òàñөòêåë қàéðàңûíàí өò³ï, æîë Ùó — ²ëå òàóëàðûíûң òåð³ñêåé æîòàëàðûí æàғàëàï êåë³ï, ²ëå Àëàòàóûíûң òåð³ñêåé áåò³íäåã³ қàëàëàðäû қóàëàé æүðãåí.
Òәëõèçäåí Ƴáåê æîëû åê³ãå àéðûëàäû: îңòүñò³ê æåë³ñ³ Åñ³ê ïåí Òүðãåí, Øåëåê үñò³ìåí æүð³ï, ²ëåí³ң Áîðîõóäçèð ìàңûíäàғû өòêåë³íåí өò³ï, îíûң îң æàғàëàóûí қóàëàï, Õîðғîñ àðқûëû Àëìàëûққà æåòåä³ äå, îñûíäàғû Ûññûқ êөë æàқòàí êåëãåí æîë òàðìàғûìåí қîñûëàäû. Æîëäûң îñû áөëåã³íåí àðõåîëîãòàð Åñ³ê Òүðãåí, Ëàóàð ñèÿқòû ê³øêåíå қàëàëàðäûң, үëêåí қàëà Øåëåêò³ê òөáåø³êòåí³ï қàëғàí îðûíäàðûí òàïòû, ²ëåí³ң îң æàғûìåí æîë êәç³ðã³ çàìàí қûñòàғû Êөêòàë ìåí Æàðêåíò àðқûëû өòåä³. Êөêòàë ìàңûíäà ²ëåáàëûқ қàëàñûíûң îðíû áàð.
Òәëõèçäåí áàñòàëàòûí òåð³ñêåé æîëû Òàëғàð өçåí³í қóàëàé æүð³ï, ²ëåí³ң Қàïøàғàé øàòқàëû ìàңûíäàғû өòêåë³íå äåé³í æåòêåí. Îäàí әð³ æîë Øåңãåëä³ үñò³ìåí Àëòûí Åìåë áåëåñ³íåí àñûï, Êөêñó àëқàáûíà òүñåä³ äå, Åê³îғûç қàëàñûíà æåòåä³. Îë êәç³ðã³ Äóíғàíîâêà ñåëîñûíûң îðíûíäà áîëғàí. Âèëüãåëüì Ðóáðóê áұ қàëàíû Ýêâèóñ äåï àòàғàí. ²ëå àëқàáûíûң åң үëêåí қàëà æұðòûíûң á³ð³ òàï îñû æåðäåí òàáûëғàí. Îíäà 1253 æ. áîëғàí Â. Ðóáðóê îñûíàó қàëàäà «ñàðàöèíäåð» (èðàí êөïåñòåð³) òұðóøû åä³— äåï æàçàäû.
Æîë Åê³îғûçäàí øûғûï, қàðëûқòàð æàáғûñûíûң àñòàíàñû Қàÿëûққà (Қîéëàқ) áàðàäû åêåí. Áұë øàһàðäûң õàí áàçàðëàðûìåí àòû øûққàí. Îíäà ìұñûëìàíäàðìåí á³ðãå, өçäåð³í³ң ø³ðêåó³ áàð õðèñòèàíäàð äà òұðғàí. Îë æөí³íäå ìîңғîë õàíû Ìөңêåãå áàðà æàòûï, îñû қàëàғà ñîғûï êåòêåí, Ëþäîâèê IX— åëø³ñ³, ìîíàõ-ñîïû Â. Ðóáðóê õàáàðëàéäû. Êàÿëûқ — қàðëûқòàð îðòàëûғû áîëғàí, IX ã. —XIII ғ. áàñ êåç³íäå ²ëå àëқàáûíûң ñîëòүñò³ê-øûғûñ áөëåã³ қàðëûқòàð қîëàñòûíà қàðàғàí. Êàÿëûқ Қàðàòàë өçåí³ àëқàáûíäà êөç³ðã³ Àíòîíîâ ñåëîñûíûң øåò æàғûíäà òұðғàí. Ðóáðóêòûң æàçáàëàðûíà қàðàғàíäà, Êàÿëûққà æàқûí-æóûқ æåðäå õðèñòèàíäàð ñåëîñû áîëғàí, Ƴáåê æîëû ñîë àðқûëû өòêåí. Ñîäàí әð³ қàðàé æîë Òåíòåê àëқàáûìåí æүð³ë, Àëàêөëä³ àéíàëûï өò³ï, Æîңғàð қàқïàñûí áàñûï Øèõî àëқàáûíà æåòåä³, ñîñûí Áåñáàëûқòû áàñûï, Äóíõóàíғà áàðàäû äà, ²øê³ Қûòàé æàққà øûғàíäàï êåòåä³ åêåí.
Àëàêөëä³ң îңòүñò³ê-áàòûñ øåò³íäå á³ð қàëà áîëғàí, îíû XIII ғ. ñàÿõàòøûëàðû «Îáëûñòûң àñòàíàñû» äåï àòàғàí.
Èñïèäæàá қàëàñûíàí øûғàòûí êåðóåí æîëû Àðûñ áîéûíäàғû Àðñóáàíèêåòêå, ñîäàí Îòðàð-Ôàðàáқà èåê àðòûï, Ñûðäàðèÿ áîéûìåí æүð³ï, Àðàë өң³ð³íå áàðғàí.
Ñûðäàðèÿ áîéûí қóàëàé æүðåò³í êåðóåí æîëû үñò³íäåã³ қàëàëàðäûң ³ð³ñ³ Îòûðàð-Ôàðàá ïåí Øàâғàð åêåí. Á³ð³íø³ қàëàíûң àòû Àðûñòûң Ñûðäàðèÿғà áàðûï құÿòûí æåð³íå æàқûí îðíàëàñқàí, àñà үëêåí қàëà æұðòûíûң àòûíäà ñàқòàëûï, îñû êүíãå äåé³í æåòêåí.
Îòûðàð òîғûç æîëäûң òîðàáûíäà òұðғàí. Îäàí øûққàí æîëäûң á³ð òàðìàғû Øàâãàðғà, åê³íø³ òàðìàғû Ñûðäàðèÿ өòêåë³íåí өò³ï, Âàñèäæà қàëàñûíà áàðàòûí áîëғàí. Îäàí Ñûðäàðèÿìåí æîғàðû өðëåï, îғûçäàð қàëàñû Ñүòêåíòò³ áàñûï, Øàøқà, àë òөìåí қàðàé — Æåíòêå êåòêåí. Àë Æåíòòåí Қûçûëқұì àðқûëû Õîðåçì ìåí Óðãåí³øêå қàðàæîë òàðòûëûï, îäàí әð³ Åä³ë áîéû ìåí Êàâêàçғà àñûï êåòåò³í áîëғàí. Ƴáåê æîëûíûң îñû áөëåã³ XIII ғ. өçãåøå æàíäàíûï êåòåä³ æәíå Æåíò, Ñàðàéøûқ, Ñàðàé-Áàòó, Êàôôó ñèÿқòû øóëû-äóëû øàһàðëàð үñò³ìåí æүðåò³í áîëàäû. Øàâғàð VIII ғ. äåðåêòåð³íåí áåëã³ë³, îғàí, әñ³ë³, Òүðê³ñòàí òөң³ðåã³íäå îðíàëàñқàí Øүéòөáå қàëà æұðòû ñәéêåñ êåëåò³í ñåê³ëä³. Êәç³ðã³ Òүðê³ñòàí òұðғàí æåðäå, Øàâãàðìåí қàòàð X—XIII ғғ. ßññû øàһàðû ³ðãå òåáåä³, àòàқòû àқûí, ñîïû Àõìåò ßññàóè ñî øàһàðäà òұðûï, óàғûç-íàñèõàòûí æүðã³çåä³.
Øàâãàðäàí øûғà æîë îғûçäàð àñòàíàñû — ßíãèêåíòêå қàðàé òàðòàòûí. Îñû àðàäàí Қûçûëқұìäû áàñûï, òàғû á³ð æîë Õîðåçìãå áàðàòûí.
Әóåë³, Øàâãàðäàí, êåé³ң³ðåê ßññûäàí áàñòàëғàí æîë Òұðëàí àñóû àðқûëû Қàðàòàóäûң ñîëòүñò³ê æîòàëàðûíà øûғûï, Ñûðäàðèÿíû қóàëàï êåòåò³í æîëìåí æàðûñà (ïàðàëåëëü) æүðåò³í. Îë æîëäà Ñîçàқ, Ұðûñîғàí, Құìêåíò, Ñүãүëêåíò қàëàëàðû áàð åä³. Áұë æîë íå Òàëàñòûң òөìåíã³ æàғûíàí øûғûï, ñîäàí æîғàðû өðëåï, Òàðàçғà áàðàòûí, íå Áèë³êөëä³ң áàòûñ æàғàñûìåí æүð³ï, Áåðóêåò-Ïàðêåò, Õóòóê÷èí қàëàëàðû àðқûëû áұë äà Òàðàçғà æåòåò³í.
Ƴáåê æîëûíûң Îңòүñò³ê Қàçàқñòàí ìåí Æåò³ñó àðқûëû өòåò³í íåã³çã³ àðқàóûíàí æîë òàðàìäàëûï, òåð³ñò³ê ïåí øûғûñқà қàðàé, Îðòàëûқ æәíå Øûғûñ Қàçàқñòàí àóäàíäàðûíà, êåé³í Ñàðûàðқà àòûìåí ìәë³ì áîëғàí Äåøò³-Қûïøàққà, Åðò³ñ æàғàëàóû ìåí Àëòàéғà, Ìîңғîëèÿғà àñûï êåòåä³ åêåí. Îñû àðàìåí àòòû êөøïåë³ëåð òàéïàëàðû æүðåò³í äàëà æîëû өòêåí. Ñөéò³ï ìàëғà, æүí ìåí òåð³ãå, ìåòàëғà áàé Îðòàëûқ Қàçàқñòàí àéìàғû ñàóäà-ñàòòûқ áàéëàíûñ æүéåñ³íå, îíûң ³ø³íäå õàëûқàðàëûқ æүéåãå òàðòûëûï, êөïòåãåí êåðóåí ñүðëåóëåð³ àðқûëû Ƴáåê æîëû òîðàáûìåí òîғûñàäû.
Æîëäûң Îòûðàðäàí òàðàëғàí á³ð æåë³ñ³ Àðñóáàíèêåòòåí өò³ï, Àðûñòàíäû, Øàÿí àëқàïòàðûíà, ñîñûí Қàðàòàóäûқ æàòàғàí áåëåñ³íåí àñûï; àë Øàâãàð ìåí ßññûäàí øûққàí æåë³ñ³ Òұðëàí àñóûíàí àñûï, Ñàóðàí ìåí Ñûғàíàқ òàðìàғû, ßíãèêåíò òàðìàғû — áәð-áәð³ òұñ-òұñòàí Îðòàëûқ Қàçàқñòàí æàçûғûíà øûғûï, Ñàðûñó ìåí Êåңã³ð, Òîðғàé ìåí Åñ³ë áîéëàðûíà áàðàòûí áîëғàí. Ñîë àéìàқòàí îðòà ғàñûðäûң: Áîëғàí-àòà, Æàìàíқîðғàí, Íөãåðáåê-Äàðàñû, Äîìáàóûë, Îðìàìáåò ñèÿқòû қàëà æұðòòàðûíûң қàëäûқòàðû òàáûëғàí. Әñ³ë³, îðòà ғàñûð áàñòàóõàòòàðûíäà àéòûëàòûí. Æұáûí, Êîíãëèêåò, Îðòàó ìåí Êåíòàó ñèÿқòû æàéëàóëàðäû, Ãàðáèàí ìåí Áàқûðëûòàó ñèÿқòû êåí îðûíäàðûí îñû ìàңàéäàí ³çäåãåí æөí.
Òàðàçäàí øûққàí òàғû á³ð ñàóäà æîëû Àäàõêåñ ïåí Äåõ-Íóäæèêåñ қàëàëàðû àðқûëû Åðò³ñ æàғàñûíà, Қèìåêòåð қàғàíûíûң ñàðàéûíà áàðûï, îäàí әð³ àñûï, Åíèñåéäåã³ қûðғûçäàð åë³íå òàðòàòûí áîëғàí.
²ëå àëқàáû Îðòàëûқ Қàçàқñòàíìåí Øó — ²ëå òàóûíûң òåð³ñêåé æîòàëàðûìåí æүð³ï Øóғà øûғàäû äà, ñîñûí îíûң áîéûí қóàëàï áàðûï, Ñàðûñó өçåí³ æàғàëàóûíà øûққàí.
Æîëäûң өçãå á³ð æåë³ñ³ Òåð³ñêåé-²ëåäåã³ Øåңãåëä³ ìàңûíàí øûғûï, Êөêòàë ìåí Áîÿóëû êåðóåí ñàðàéëàð àðқûëû Áàëқàø өң³ð³íå, ñîñûí ²ëåäåí òàðàéòûí Îðòàñóäû æèåêòåï. ñîë àðàäàғû Àқòàì қàëà æұðòûíûң îðíûí áàñûï, êөëä³ң òүñêåé³íåí 8 øàқûðûì áұғàç àðқûëû òåð³ñêåé³íå øûғàäû. Êåðóåíäåð áұғàçäû êåø³ï өò³ï, Òîқûðàóûí өçåí³í³ң құÿðëûғûíà æóûқ æåðäåí øûғàäû åêåí äàғû, îíûң áîéûí қóàëàï, әð³ Ұëûòàó æîòàëàðûíà қàðàé êåòåä³.
Òåð³ñêåé-²ëå æîëûíûң á³ð æåë³ñ³ Àëàêөëä³ áàòûñ æàғûíàí àéíàëûï өò³ï Òàðáàғàòàé àðқûëû Åðò³ñêå, қèìåқòåð ìåìëåêåò³í³ң æåð³íå æåòêåí. Òàðáàғàòàéäà, Åðò³ñ æàғàëàóûíäà Êèìåқòûң Áàíäæàð, Õàíàóûø, Àñòұð, Ñèñàí ñåê³ëä³ қàëàëàðû æәíå àéíàëàñû áåê³í³ñò³ қàìàëìåí қîðøàëғàí, қàқïàëàðû òåì³ðìåí құðñàëғàí îðàñàí çîð қàëà — «қàғàíäàð àñòàíàñû» îðíàëàñқàí åä³. Êèìåқòûң қàëàëàðû ñàóäà æîëäàðû àðқûëû Åíèñåéäåã³ қûðғûç, Ìîңғîëèÿäàғû ұéғûð қàëàëàðûìåí, Øûғûñ Òүðê³ñòàííûң êөãàëäû àéìàқòàðûìåí áàéëàíûñûï îòûðғàí.
| <== previous lecture | | | next lecture ==> |
| Àëìàòû,2012 | | | Ñàóäà ìåí òàóàðëàðû. |