Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у 9-13 ст.

Date: 2015-10-07; view: 2991.

У X - XIII ст. на беларускiх землях усталявауся феадальны лад. Князь i яго дружынiкi актыуна захоплiвалi абшчынныя землi i ператваралi ix у сваю феадальную уласнасць. Свабодных сялян-абшчыншкау прымушалi выконвацъ павiннасцi. Першым кроkам у закабаленнi сялян было «палюддзе», калi князь са сваей дружьшай з'яуляуся у паселiшчах i патрабавау ад жыхароу данiну. данiна - гэта натуральна падатак (футра, мед, збожжа i т.д.).
Да XII ст. на беларускiх землях iснавала 3 гасп. уклады:
1) першабытнаабшчынны, якi сыходзiу з гiстарычнай арэны;
2) рабауладзельнiцкi, якi не атрымау значнага развщця ва усходнiх славян;
8) новы феадальны, якi нараджауся i стау пануючым з XIII ст.
3 нараджзттнем феадальных адносiн узнiклi сядзiбы феадaлау, з'явiлiся княжацкiя i баярскiя сёлы-паселiшчы, у якiх жылi сяляне, якiя займалiся сельскай гаспадаркай, земляробствам i жывёлагадоуляй. Асноунымi прыладамi працы былi саха i рала. Асноунымi сельскагаспадарчымi культурамi жыта, проса, пшанiца. Пiсьмовыя крынiцы XI - XII ст. вызначаюць некалькi катэгорыi залежных сялян - чэлядзь, смерды, халопы, закупы.
У гэты перыяд узнiкаюць першыя беларускiя гарады, як цэнтры рамяства, гандлю. Вядома ужо болып за 30 гарадоу. Яны узткалi на берагах рэк, скрыжаваннi дарог i былi умацаванымi, часцей за усе драулянымi. Гарады вялi гандаль памiж сабой i з замежнымi краiнамi. Асаблiвасцю беларускiх гарадоу было: адсутнасць цэхау рамеснiкау i гiльды купцоу. Самы старажытны беларускi горад Полацк 862 г)- Датай заснавання Мiнска лiчыцца 1067 г. У гарадах таксама iснавала маёмасная няроунасць.
Такiм чынам, гаспадарчае развiццё у беларускiх землях у X - XIV ст. прывяло да змяненняу грамадскага ладу. Узнiкненне маёмаснай няроунасцiі вяло да фармiравання розных груп на-сельнiцтва. Адбыуся падзел нассльшцтва на пануючыя вярхi -феадалау (князi, баяры) i залежныя сяляне (чэлядзь, халопы).Тэта прывяло да узшкнсння рапнефеадальнай дзяржавы. Першым бела-рускiм княствам-дзяржавай было Полацкае княства.

7) Язычніцкія вераванні. Прыняцце і распаусюджванне хрысціянства. Культура Беларусі ў 9-13 ст

В отличие от Римской империи, христианство на Старинную Русь пришло в готовом виде. В славянском обществе христианство насаждалось сверху - от элиты к народу. Христианство на Киевскую Русь пришло с Византии. Первая церковь была построена в Киеве в IX в. Современница Византийского императора Канстанціяа Барвянароднага - русская княгиня Ольга - приняла христианство. А ее внук Владимир Святаславич в 988 - 989 гг. начал крещение Руси. Высшим узорам древнерусской культуры является манументальная архитектура. В Х - ХПІ вв. в архитектуры Европы доминировал романский стиль. К концу Х ст. на Руси ни было каменно-кирпичного строительства. С принятием христианства берет начало возведение монументальных культовых построений. В середине XI в. в Полоцке был построен известнейший на территории Беларуси Софийский собор. Скорый рост городов, ремесел и торговли, распространение христианства создали условия для дальнейшего развития каменной архитектуры. В XII - XIII вв. в Полоцке появились несколько каменных соборов. Среди их – Спасский (середина XII в).

Новым этапам в древнерусской культуры столо с появление письменности. На Руси переводились греческие книги на русский язык. На Руси книги сразу стали писать на новом, разговорном языке. Религиозными и культурно-просветительскими центрами на Руси были монастыри. Примером старинных рукописных книг, найденных на территории Беларуси, является: известное Туровское евангелие (XI ст.). Много памятников старинной культуры, в том числе книг, было уничтожено позже иезуитами

Крест Ефросиньи Полоцкой является ни только отличным произведениям декоративно-прикладного искусства, но и ценным памятникам древнебелорусской письменности.

Культура Х-ХIII ст. характарызавлася высокiм узроунем развщця i цеснай сувяззю з хрысцiянствам. У гэты час на Беларусi была даволi распаусюджана пiсьменнасць. Пацверджанне таму -Барысавы камянi, якiя знойдзены на Падзвiннi. На iх значыцца iмя «Барыс», знойдзены самшытавы грэбень са славянскiмі лiтарамі, у Вiцебску i Мсцiслаулi - берасцяныя граматы. Апошнiя знаходкi сведчаць аб тым, што граматнасць была распаусюджана не толькi сярод багатых, але i сярод простага насельнiцтва гарадоу.
3 таго часу захавалiся рукапiсныя кнiгi. Гэта, напрыклад, Тураускае евангелле. Ёсць звесткi па старажытных крынiцах аб страчаным Полацкiм летапiсу. Вяршыняй мастацкай лiтаратуры усходнiх славян ранняга сярэднявечча з'яуляецца сусветна вядомае «Слова аб палку Iгаравым» невядомага аутара. У iім ёсць звесткi аб Полацкiм княстве. Рукатсныя кнiгi пiсалiся пры манастырах i царквах.
3 прыняццем хрысщянства на Беларусi у 992 г. стала развiвацца культавае дойлiдства. У Полацку у XI ст. пры Усяславе Чарадзеi быу пабудаваны праваслауны Сафiйскi сабор. Ён меу 7 купалау. Помнikамi беларускага дойлiдства XII ст. з'яуляюцца Спaсаефрасiнеуская царква у Полацку i Каложская (Барысаглебская) царква у Гродне. Помнiкам абарончага дойлiдства з'яуляецца Белая вежа, пабудаваная у XIII ст. у г. п. Камянец Брэсцкай вобласцi. Яе вышыня 30 м, таушчыня сцен -2,5 м, сцены прарэзаны байшцамi.
Шэдэурам старажытнага прыкладнога мастацтва стау крыж Ефрасiнii Полацкай, зроблены у 1161 г. Лазарам Богшам. Вышыня крыжа - 51 см, таушчыня - 1,5 см. Паверхня пакрыта залатымi пласщнамi. Зроблены ён з трывалага дрэва. У час Вялiкай Айчыннай вайны крыж знiк. У 1997 годзе сучасны мастак Мiкола Кузьмiч зрабiу точную яго копiю, якая змешчана у Спаса Ефрасiнеускую царкву.
Выдатнымi асветнкамi i рэлiгшнымi дзеячамi XII ст. былi Ефрасшня Полацкая, Kiрыла Тураускi, Клiмент Смаляцiч. Заснаваны Ефрасiняй Полацкай манастыр стау цэнтрам асветы у Полацкiм княстве. Яна першая жанчына з усходшх славян, якая кананiзавана у святыя. Kiрылу Тураускага называлi Златавустам за яго «словы» звароты да вершкау, якiя былi уяуленнем высокой духоунай культуры. Вялiкiм кнiжнiкам быу ураджэнец Смаленска Клiмент Смаляцiч. Усе яны спрыялi распаусюджванню асветы i духоунасцi на беларусkiх землях.

8) Утварэнне ВКЛ:асноўныя падыходы і канцэпцыі. Роля Беларускіх зямель ў станаўленні беларуска-літоускай дзяржавы.

У 12-13ст. зах. землі Русі перажывалі феад. раздробленасць, моцнае эканам. і паліт. цэнтры узніклі на месцах, княствы сталі падзяляцца на удзелы.

Прычыны:

1. Небяспека для Зах. і Паўночна-зах. земляў, з 13ст. агрэсія ням. феадалаў. Ордэн мечаносцаў пераменаваны ў Ордэн Лівоніі. У пачатку 13ст. быў заснаваны Тэўтонскі ордэн, сталіца-Марыенбург.

1237г. Ордэн мечаносцаў і Тэўтонскі аб'ядналіся пад назвай Лівонскага

2. Паўдневые межы- мангола-татарскае нашэсце да 50-х гг. 13ст. татара-манголы утварылі сваю дзяржаву Арду (тэрыт. паўднева-зах. Руссі)

1240- пад часовую залежнасць трапілі Турава-Пінскія землі

Тэндэнцыя для аб'яднання усходніх зямель стала усеагульнай

3. Для зах. зямель была другая пагроза ад крыжакоў і татара-манголаў

Унутра-палітычныя прычыны

1) 13 ст. час інтэнсіўнага развіцця феад. адносін

2) Феад. адносіны прыводзілі да класавай барацьбы. феадалам патрэбны былі сілы для ўмацавання прававога кіравання феад. адносін, рэгулявання і уніфікацыі феад. прыгнету, каб спыніць перабегі сялян ад аднаго да другога.

3)Літва адставала ў сваім паліт. і эканамічным развіцці. Насельніцтва жыло рода-племянным ладам, але стараж. Літва мела моцную дзяржаўнасць. Племянныя саюзы: жамайты на захадзе, Літва-на усходзе. 11-12ст. працэсс станаўлення класавага грамадства.

У першай палове 13ст. ствараецца цэнтралізаваная раннефеад. дзяржава з моцнай дзярж. уладай на чале з Міндоўгам(1240-63).

На пач. 13ст. адбываецца ў Літве паліт. адзінтсва Руссі. Вельмі складаны працэсс цягнуўся больш за стагоддзе 12-13,аб'яднанне было 3 шляхамі:

1)пры дапамозе ваеннай сілы

2) шляхам дынаст. шлюбаў

3) на аснове пагадненняў паміж літоуц. і рускімі

9)Дзяржаўна-палітычны лад ВКЛ і судовая сістэма. Статуты ВКЛ.

В начальный период ВКЛ состояло из удельных княжеств, а также областей, находящихся в федеративных отношениях с центральной властью (Полоцкая, Витебская, Смоленская, Жемайтская земли), и из территорий собственно Литвы с частью белорусских земель. Особый автономный статус имели Киевская, Волынская и Подольская земли. Ими управляли князья - наместники. В XV в. Витовт создал новую политико-административную систему. Крупные вассальные княжества были преобразованы в воеводства, или поветы. В Великое княжество входило шесть воеводств: Виленское, Трокское, Киевское, Полоцкое, Витебское, Смоленское и (с XVI в.) два староства - Жемойтское и Волынское. Великое княжество Литовское представляло собой монархию во главе с великим князем. Князь избирался шляхетским сословием из представителей княжеской династии. Великий князь командовал вооруженными силами, от его имени издавались законодательные акты и вершился суд. В его ведении были дипломатические отношения с другими странами, объявление войны и мира. Он назначал на государственные должности и распоряжался государственным имуществом. При великом князе в качестве совещательного органа действовала паны-рада. Первоначально рада была совещательным органом, но по мере роста экономической и политической роли феодальной знати она превратилась в орган, который вместе с князем осуществлял законодательную, исполнительную и судебную власть. В начале XV в. (1401 г.) начал действовать новый орган государственной власти - вальный (общий) сейм, в состав которого входили паны - радные, многочисленные служебные особы центрального и местного государственного аппарата, на его заседаниях могла присутствовать вся шляхта. Функции исполнительной власти осуществляли: канцлер, хранивший государственную печать и заведовавший центральной канцелярией; гетман, который в отсутствие великого князя командовал армией во время войны; земский подскарбий, ведавший государственной казной. Во главе местной власти в воеводствах стоял воевода. Его заместителями были каштелян, который командовал военными подразделениями в воеводстве, а также подвоевода, заведовавший канцелярией. В поветах во главе администрации стоял староста, в городах - войт. Основой великокняжеского войска являлось всеобщее ополчение, так называемое «посполитое рушение». В 1581 г. был создан Главный Трибунал ВКЛ, который рассматривал наиболее важные государственные дела. На местах действовал общесословный замковый (гродский) суд, который рассматривал уголовные дела шляхты, мещан и крестьян. Судебник Казимира (1468 г.). Вершиной систематизации и кодификации норм феодального права, первым общегосударственным сборником стал Статут ВКЛ (1529 г.), получивший затем вторую (1566 г.) и третью (1588 г.) редакции.

Пасля падпiсання Люблiнскай унii вышэйшым органам улады станавiуся агульны сейм, якi збiрауся на тэрыторыi Польшчы. Выключна да кампетэнцыi Рэчы Паспалiтай адыходзiла внешняя палiтыка.

10) Сац-экан развіццё беларускіх зямель у складзе ВКЛ у 13-16 . Аграрная рэформа Жыгімонта 2 Аўгуста .

У ВКЛ існавалі розныя саслоўі — групы насельніцтва, якія мелі свае спадчынныя правы і абавязкі. Вырашальную ролю адыгрывалі буйныя феадалы — землеўласнікі. Буйных землеўладальнікаў называлі па-намі. Самых буйных землеўладальнікаў су-часныя гісторыкі называюць магнатамі. Большасць феада-лаў — сярэдніх і дробных землеўладальнікаў — з XVI ст. сталі называцца шляхціцамі.

Вялікі князь быў найбуйнейшым уладальнікам дзяржаў-ных зямель. Даходы ад гэтых зямель ішлі ў дзяр-жаўную казну, якой распараджаўся таксама князь.

Самую вялікую частку насельніцтва складалі сяляне, якія ў XIV—XV стст. з землеўласнікаў сталі землекарысталь-нікамі. Сяляне падзяліліся напахожых (вольных) — тых, што мелі права свабодна пераходзіць ад аднаго феадала да друго-га, і непахожых (прыгонных) — тых, каму такі пераход заба-раняўся. У 1447 г. вялікі князь Казімір выдаў прывілей, якім феадалам забяспечвалася, у адрозненне ад сялян, валоданне зямлёй на правах поўнай уласнасці. У 1468 г. быў складзены Судзебнік Казіміра — першы зборнік законаў ВКЛ. Згодна з гэтым дакументам сяляне пазбаўляліся права свабоднага пе-раходу ад аднаго феадала да другога, г. зн. яны прымацоўва-ліся да зямлі, на якой жылі і якую апрацоўвалі. Выданне

За карыстанне зямлёй феадала сяляне павінны былі вы-конваць паншчыну — адпрацоўку пэўнай колькасці дзён на зямлі феадала або плаціць чынш — грашовы падатак за карыстанне зямельным надзелам. Сялян, якія аддавалі дзяк-ла — натуральную даніну сельскагаспадарчымі прадуктамі за карыстанне зямлёй феадала, — называлі даннікамі. З XV ст. яны плацілі чынш.

Стан гарадоў у XIV—XV стст. вызначаўся тым, што каля 40% усіх гарадоў былі прыватнаўласніцкімі, г. зн. знаходзіліся ў прыватнай уласнасці феадалаў. 3 канца XIV ст. вялікія князі, улічваючы імкненні гарадскіх жыхароў, сваімі граматамі сталі дараваць гарадам магдэбургскае права, або права на самакіраванне. Магістрат з'яўляўся выбарным органам гарадскога са-макіравання. Для магістрата ў гарадах пазней пачалі ўзводзіцца спецыяль-ныя будынкі — ратушы.

Першым з гарадоў ВКЛ магдэбургскае права атрымаў у 1387 г. горад Вільня. 1390 г. горад Берасце. Полацк набыў магдэбургскае права ў 1498 г. Мінск ў 1499 г.

«Валочная памера» — назва аграрнай рэформы ў ВКЛ, якая праводзілася на працягу 2-й пал. 16 — пач. 17 ст.

Рэформа пачалася ў 1557 г. з ініцыятывы Боны Сфорцы з мэтаю павелічэння дзяржаўных даходаў. Рэформа праводзілася паводле адмыслова распрацаванай інструкцыі — «Уставы на валокі».

Пад час рэформы спраўджваліся правы на зямлю, ствараліся комплексныя панскія гаспадаркі — фальваркі, уводзілася адзіная мера абкладання залежных сялян — валока, рэгламентаваліся павіннасці сялян, разбуралася сялянская абшчыны і г.д.

У поўным аб'ёме рэформа праводзілася на тэрыторыі Заходняй і Цэнтральнай Беларусі, спачатку на дзяржаўных, а пасля — прыватных і царкоўных землях.

Валочная памера садзейнічала паскарэнню запрыгоньвання сялян і фарміраванню адзінага сялянскага саслоўя.

11)Беларускія землі ў грамадска-палітычным жыцці ВКЛ 14-15 ст. Крэўская ўнія і яе вынікі.

Ва унутра-паліт. жыцці 14-16ст. вядуць федэратыўныя і цэнтраліст. тэндэнцыі. Цэнтр не хацеў адпускаць гэтыя адзінкі. 1-шы крызісадбыуся пасля смерці Гедыміна (1341). У краіне ўсталявалася двойствен. улады(моцны). Жыцце паліт. было стабільным і шмат было зроблена ва умацаванні цэнт. тэндэнцый і панавання над зах. землямі Русі. З 2-й паловы 14ст. у паліт. жыцці узрастае роля буйных зямельных уласнікаў (літоўцы). Гэта выклікала новы канфлікт, не падабалася сялянам, пачалася барацьба супраць цэнтрал. дзяржавы.З1377 князем стаў сын Ягайлане без дапамогі Кейстута. Ягайла як і бацька праводзіў палітыку цэнтр. дзяржавы. Прадстаўнікі паліт. кругоў усходніх зямель складалі паліт. апазіцыю. У зах. рускіх княствах выспяваў шырокі грам. –паліт. крызіс.

Рух супраць грам. жыцця. Гэты рух узначальваў Полацкі. У 1381г. Кейстут выкарыстаўшы барацьбу Ягайлы за Полацк захапіў вярхоўную ўладу ў ВКЛ. Пачынаецца новы паліт. крызіс, звязаны з тым, што Кейстут быў задушаны Ягайлам у Крэўскім замку. А Ягайла імкнуўся утрымацца на крэсле ВКЛ. Паліт. крызіс сваімі сіламі передалець не змог. Цэнтраб. тэндэнцыі замацоўваліся, саюз з Масквой не адбыўся. Таму Ягайла робіць стаўку на знешн. сілу- на Польшчу. Ад Польгшчы Ягайла хацеў атрымаць падтрымку для барацьбы з апазіц. ва зах.-рускіх землях і падтрымку з Вітаўтам, які прапанаваў на Вялікакн. дзяржаву.

1385г. у Крэве было падпісана пагадненне-Крэўская унія, з боку Літвы падпісалі-Ягайла і яго 4 браты, Вітаўт.

1386г. на Люблінскім сейме Ягайла быў абраны польскім каралем. У Кракаве прыняў хрысціянтсва, атрымаў імя Уладзіслава, павенчаны Ядзвізяй і каранаваны. Па Крэускай уніі самастойнасць кіраўніцтва перапынялася. Вярхауладзе Польшчы замацоўвалася. Ягайла праводзіў пракатал. палітыку ад 20 лютага і 22 лютага 13871-е даравалася маемасн. прывілеі і асаблівыя правы пры умове прыняцця каталіцтва. 2-я абумовіла магчымасць заключэння шлюбаў паміж католікамі і праваслаўнымі, пры умове пераходу апошніх у каталіцтва. Гэта палітыка парадзіла буйны грам-паліт. рух супраць польска-літ. уніі: Ягайлы з яго барацьбой.

Вторая половина ХШ – середина ХΙV в.в. – период постоянных войн Великого княжества Литовского с крестоносцами. К 1384 г. Жмудь и часть литовских земель была присоединена к Тевтонскому ордену. Такую же агрессивную политику вел Орден в отношении к Польше. Все это объективно создавало условия для заключения постоянного государственного союза между ВКЛ и Польшей. Великий князь Ягайло ищет опору своей великокняжеской власти в союзе с Польшей, а та , в свою очередь, также нуждалась в крепкой королевской власти. Эти обстоятельства привели к заключению 14 августа 1385 г. Кревской унии. В белорусском местечке Кревовеликий князь литовский и русский Ягайло в присутствии польских послов подписали акт об унии (союзе) между ВКЛ и Польшей. Согласно договору был заключен династический брак великого князя ВКЛ Ягайло и польской королевы Ядвиги, в результате которого он становился королем Польши, переходил в католичество и обязался крестить по католическому обряду литовцев – язычников.

Акт Кревской унии не имел характера государственного договора, а был лишь письменным обещанием, данным ранее польскому двору посольством великого князя литовского во главе со Свидригайло в Кракове. Акт Кревской унии был утвержден 2 февраля 1386 г. на съезде двух сторон в Люблине и формально вошел в силу. Значение Кревской унии в сфере международных отношений заключается в том, что она заложила основы государственного союза и совместной борьбы ВКЛ и Польши против агрессии Тевтонского ордена.

Дальнейшие события в ВКЛ показали, что отношение к унии было неоднозначным. Ягайло издает привилей – грамоту о дополнительных правах и вольностях феодалов-католиков, делает шаги по расширению роли католической церкви. Унитарная политика Ягайло и присоединение к Польше вызвали недовольство удельных князей в самой династии Гедиминичей, литовской и белорусской знати православной веры. Удерживать власть в таких условиях одновременно и в ВКЛ и в Польше было сложно. В 1392 г. согласноОстриновскому соглашению Ягайло передал всю полноту власти в ВКЛ Витовту, а за собой оставил трон польского короля. ВКЛ гарантировалась самостоятельность в союзе с Польшей. Фактически была сорвана Кревская уния.

Великий князь Витовт (1392-1430) стремился разорвать вассальные отношения с польским королем. Ягайло начинает переговоры о возобновлении унии. В 1413 г. на съезде феодалов ВКЛ и Польши была подписана Городельская уния, подчеркнувшая ведущую роль феодалов -католиков. Но в отличие от Кревской унии, она предоставила всю полноту власти в ВКЛ великому князю Витовту.

На начало ХV в. ВКЛ превращается в одно из крупнейших по своей территории государство Европы. Союз ВКЛ и Польши значительно укрепил обороноспособность обоих государств (победа в Грюнвальдской битве в 1410г). Однако Кревская уния принесла массу негативных явлений во внутреннюю жизнь ВКЛ. В 1432-1436 г.г. после смерти Витовта развернулась борьба между феодалами за великокняжескую власть с одной стороны, за независимую от Польши политику – с другой стороны. При Казимире Ягелончике (1440-1492) окончательно была ликвидирована уния с Польшей.

12)Асноўныя напрамкі знешняй палітыкі ВКЛў другой палове 13 першай палове 16ст

У XIII-XIV ст. Вялikае княства Лiтоускае змагалася з крыжакамi i мангола-татарамi. Найбольш небяспечным быу Тэутонскi ордэн. Яго агрэсiя iшла пад знакам распаусюджвання каталiцызму, анямечання славяна-балцкага насельнiцтва. Многiя сыны Беларусi праславiлiся у барацьбе з крыжакамi. У 1314 г. Давыд Гарадзенскi (ваявода Гароднi) разбiу крыжакоу, якiя напалi на Навагрудак. Яго дружына разбiла крыжакоу, якiя асаджалi Пскоу. Загiнуу Давыд Гарадзенскi у 1324 г. у час паходу на нямецкую крэпасць Брандэрбург.
У барацьбе з крыжакамi прайшлi апошнiя гады княжання Гедымiна. Ён загiнуу ад нямецкага ядра у час асады нямецкай крэпасцi Баербург. Пасля смерцi Гедымiна справу абароны Вялшага княства Лiтоускага працягвау яго сын Альгерд. Акрамя крыжацкай агрэсii, яму прыходзiлася адбiваць мангола-татарскiя набегi. Так, у 1348 г. войска Вялikага княства Лгтоускага атрымала перамогу над крыжакамi на рацэ Стрэве. У 1362 г. князь Альгерд разбiу мангола-татарскае войска у бiтве на рацэ Сiнiя Воды. I, хаця перыядычна мангола-татары яшчэ здзяйснялi набегi на беларускiя землi, мангола-татарскае iга тут устаноулена не было.
15 лiпеня 1410 г. пад Грунвальдам (тэр. Польшчы) адбылася рашаючая бiтва памiж аб'яднаным польска-вялiкакняжацкiм войскам i Тэутонскiм ордэнам. Kiравалi саюзным войскам польскi кароль Ягайла i вялiкi князь Лiтоускi Вiітаут. У бai загiнуу вялiki магiстр ордэна Юнгiнген. Армiя ордэна практычна пераcтала iснаваць. Такiм чынам, Грунвальдская бiтва прыпынiла агрэсiю Тэутонскага ордэна на усход.

13)Фарміраванне беларускай народнасці. Шматэтнічны характар ВКЛ

Народнасць –супольнасць людзей, моўная, тэрытар., эканамічная і культурная. Характэрн. для феадальных эпох. Старажытная народнасць-Егіпецкая, Стар. Грэчыская, Кітайская і інш. У Зах. Еуропе народнасці інтэнсіўна пачалі развівацца ў 13ст., у нашых продкаў-13-14ст. па 15-16ст.

Народнасць папярэднічае нацыі.

Прыкметы народнасці: агульнасць мовы, агульнасць тэрыторыі, культуры, пэўныя гаспад. сувязі і этнічн. самасвядомасць і саманазва.

Працэсс утварэння народнасці спрыялі наступныя фактары: паліт., эканамічн., сац. і канфесійныя.

1)Палітычныя- уваходжанне бел. зямель у ВКЛ. У межах ВКЛ была арганізавана адзінае дзярж. кіраванне, ліквідаванне сістэмы мясц. княжанняў і створаны інстытут намесніцтваў, уведзена адзінае заканадаўства

2)Эканамічныя: асновы этнаўтваральнай з'явілася развіцце с/г, удасканаленне рамяства, пашырэнне гандлю ад Прыпяці да Зах. Дзвіны і ад Немана да Дняпра. Рост гарадоў і іх значная роля ва ўмацаванне тэрытар.-эканмін. сувязей зямель Б. У ВКЛ устанаўлів. адзіная грашовая сістэма, літоўскі паўгрош, замацаваліся гандлева-вымяральныя стандарты, таварна-грашовыя адносіны садзейнічалі развіццю кантактаў.

3) Сацыяльны фактар. Развіцце феад. адносін, кансалідавалі шматлікія катэгорыі насельніцтва і аб'ядноўвалі ў группы з правамі для кожнага.

4) Канфесійны фактар. Этнакансалідуючую.

Прыкметай веры ставілася асаблівай прыкметай народа, а барацьба станавілась часткай барацьбы за яго аднароднасць. Прыкметай народнасці з'яўляецца дзярж.-тэрытар. адзінтсва, ядро этнічн. народн. адпавядала рассялення дрыгав, радзімі, крывічы.

Матэрыяльная і духоўная культура мае3 базавыя складаючыя:

1) спадчынае са старажытнага часу

2) новаўвядзенне сям. і абшчын. побыту, навука і асвета, фальклор, звычаі, абрады і мастацтва.

3) элементы запазыч. у суседніх народаў

Пачатак фармаванню беларускай народнасці было пакладзена ў перыяд існавання звязаў плямёнаў і стварэнні на тэрыторыі Беларусі Полацкага, Тураўскага, Смаленскага і іншых княстваў. Уваходжанне беларускіх земляў у склад Вялікага княства Літоўскага стварыла ўмовы для далейшага фармавання беларускай народнасці.

Неабходнасць сумеснага супрацьстаяння агрэсіі крыжакоў і мангола -татараў і ўваходжанне беларускіх земляў у склад ВКЛ, спрыяла пераадоленню феадальнай раздробненасці, ліквідацыі лакальнай замкнёнасці асобных тэрыторый, умацаванню сувязяў паміж асобнымі тэрытарыяльнымі часткамі насельніцтва Беларусі, яго кансалідацыі і інтэграцыі з суседнімі народамі. Эканамічнай асновай адукацыі беларускай народнасці з'яўляўся рост таварна-грашовых адносін, развіццё ўнутранага рынка. Павелічэнне гандлёва-рамеснага насельніцтва ў гарадах і мястэчках, узмацненне сувязяў паміж імі садзейнічала кансалідацыі гарадскога насельніцтва ў саслоўе мяшчан. Усё гэта адбілася на развіцці агульнасці сацыяльна-эканамічнага жыцця, мовы, культуры і іншых прыкмет, якія характарызуюць народнасць.

Дадатны ўплыў на фармаванне беларускай народнасці аказала развіццё саслоўна-класавай структуры феадальнага грамадства. У XIV - XVI стст. завяршылася фармаванне асноўных саслоўяў беларускай народнасці. Канчаткова склалася саслоўе шляхты. Да панавальных пластоў грамадства ставіліся таксама праваслаўнае і каталіцкае духавенства, заможныя рамеснікі, купцы. Асноўную ж масу насельніцтва ўяўлялі сяляне і ремеслянники-беднякі, якія і склалі асноўнае ядро якая фармавалася беларускай народнасці.

Важную ролю ў фармаванні беларускай народнасці згуляў рэлігійны фактар. Пераважная большасць беларускага народа заставалася праваслаўным, што спрыяла захаванню і развіццю моўных, культурных традыцый, фармавала пачуццё нацыянальнай самасвядомасці. Падчас фармаванні беларускай народнасці вызначыліся асноўныя асаблівасці яе гаспадарчага і грамадскага побыту, матэрыяльнай і духоўнай культуры. Гэта выявілася ў тыпах жылля, яго ўнутраным строі, у адзежы, ежы, абрадах і звычаях, у прафесійнай мастацкай творчасці і фальклоры.

Паступова склаўся менталітэт беларускага народа, для якога было характэрным нацыянальная і рэлігійная талерантнасць, гасціннасць, дабрыня, мяккасардэчнасць, мудрасць, сумленнасць, працавітасць.

З XIII у. мова насельніцтва Беларусі пачынае адрознівацца як ад старажытнарускай мовы, так і моў рускай і ўкраінскай народнасці. Спецыфічныя рысы беларускай мовы з'явіліся ў помніках літаратуры і дзяржаўных актах. У XVI у. ён становіцца дзяржаўным. Сфера распаўсюду царкоўнаславянскай мовы павузілася, ён стаў ужывацца толькі падчас царкоўнай службы.

Назва «Белая Русь» упершыню з'явілася ў канцы XIV у. у стаўленні Полацкага княства, пазней яно распаўсюдзілася на землі, размешчаныя ў басейне Заходняй Дзвіны і Дняпра. З канца XVI - пачатак XVII стст. насельніцтва гэтых земляў вызначала сябе «беларусцамі». За жыхарамі цэнтральнай і заходняй частак Беларусі замацавалася назва «літвіны». Назва «Беларусь» для пазначэння ўсіх яе земляў і народа стала распаўсюджвацца толькі ў другой палове XIX у. Тэрмін «Літва» перамясціўся на паўночны захад і стаў служыць для пазначэння суседняга балцкага народа.

14)Царкоўна-рэлігійныя адносіны ў ВКЛ і РП. Рэфармацыя і Контррэфармацыя . Берасцейская царкоўная вунія.

Царкоўна-рэлігійныя адносіны ў ВКЛ і РП. Былі надзвычай няпростымі Адных хрысціянскіх веравызнанняў тут існавала 4. Праваслаўе, каталіцтва, уніяцтва і пратэстанцтва. Пры гэтым варта памятаць, што слова “пратэстанцтва” не прымяняецца для абазначэння паняцця адной хрысціянскай канфасіі, а прымяняеца для абазначэння усіх тых хрысціянскіх канфесій, якія былі супраць засілля каталіцкай царквы. Такіх канфесій былі дзесяткі. Існавалі ў Беларусі і рэлігійныя абшчыны хрысціян якія пратэставалі супраць праваслаўя, у першую чаргу гэта секта Феадосія Касога і раскольнікі або стараверы. Акрамя ўсіх пералічаных хрысціянскіх рэлігій у Беларусі існавалі не хрысціянскія рэлігіі. Шырока было распаўсюджана мусульманства і іўдаізм, трэба адзначыць, што толкі ў 1930 г. камуністамі быў узарваны камень якому рэальна пакланяліся і прыносілі ахвяры аж да гэтага самага 1930 г. Такім чынам нават язычніцтва ў некаторых мясцовасцях Беларусі заховывалася аж да 1930 г.

Рэфарма́цыя — рэлігійны і грамадскі рух у XVI ст., які маў за мэту рэформу Каталіцкага Касцёла. Непасрэдным пачаткам Рэфармацыі з'яўляецца выступленне Марціна Лютэра ў 1517 г.

У выніку рэфармацыі з'явіўся новы накірунак у хрысціянстве — пратэстантызм (пратэстанства).

У Сярэдняй Еўропе ўжо ў XIV ст. развіліся перакананні ў неабходнасці рэфармавання Каталіцкага Касцёла. Першыя серыі разломаў і новыя перспектывы паходзілі ад Джона Уікліфа з Оксфардскага універсітэта, а пазней ад Яна Гуса. Каталіцкі Касцёл абодвух іх прызнанаў ерытыкамі.

Прычынай Рэфармацыі быў, таксама, упадак аўтарытэту папы рымскага і ўсяго Каталіцкага Касцёла. Да гэтага спрычыніліся: авіньёнская няволя рымскіх папаў, заходняя схізма (папская схізма), нізкі ўзровень адукацыі духавенства, гандаль індульгенцыямі (адпустамі), скіраванасць іерархаўКаталіцкага Касцёла да спраў выключна свецкіх (уладанне землямі, маёмасцю, прыбытак і г.д.). Свой уплыў аказала з'яўленне гуманізму.

Сусветныя саборы, якія адбыліся напярэдадні Рэфармацыі — Канстанскі і Пяты Латэранскі саборы, не займаліся рэформай Каталіцкага Касцёла, патрэба якой была відавочнай.

Непасрэдным пачаткам Рэфармацыі з'яўляецца выступленне Марціна Лютэра ў 1517 годзе

У 1521 г. паплечнік Лютэра Меланхтон выдае кнігу «Loci communes rerum theologicarum», якая змяшчае пачатковыя тэалагічныя паняцці паводле ідэй Марціна Лютэра, дагматыку і этыку лютэранства. Асноўныя пункты навучання Рэфармацыі: толькі Святое Пісанне з'яўляцца аўтарытэтам у пытаннях веры і асновай веры (sola scriptura), паміж Богам і чалавекам не можа быць пасрэднікаў — толькі Хрыстос вядзе да Бога (solus Christus), учынкі не ўплываюць на збаўленне, яго чалавек атрымлівае толькі з ласкі Хрыста (sola gratia), збаўленне чалавек атрымлівае толькі праз веру ў Бога (sola fides).

Новыя ідэі пачынаюць выклікаць узброенныя канфлікты: выступленне рыцарства і дробнай шляхты (1522—1523) і паўстанне сялян(1524—1525). Марцін Лютэр падтрымлівае бок князёў-феадалаў, што аддаляе ад яго бедную шляхту і сялян. На сойме ў Аўгсбургу ў 1530годзе было прынята вызнанне веры, якое змяшчала асноўныя ідэі рэфарматараў. Гэтае вызнанне веры было сфармулявана Меланхтонам і атрымала назву Аўгсбурскае. Ужо ў наступным годзе сабраныя ў Шмалькадэне пратэстанскія князі ўтварылі паміж сабой саюз.

Гэты новы накірунак хрысціянства запануе ў Прусіі, Курляндыі і прыбалтыйскіх землях, ва ўсёй Скандынавіі. У Нідэрландах і Шатландыі ў форме кальвінізму. Уплывы Цвінглі і Кальвіна сталі моцныя ў Швейцарыі. У Англіі і Паўночнай Ірландыі пераважае англіканства. Адсюль рэфармаваныя хрысціяне распаўсюдзіцца на другім баку Атлантычнага акіяна — у абодвух Амерыках, пераважаючы ў Паўночнай.

Контррэфармацыя — перыяд каталіцкага адраджэння ў XVI-XVII стст. Лічыцца, што контррэфармацыя пачалася ў часы папы Пія IV ў 1560 і працягвалася да 1648 года - моманту заканчэння Трыццацігадовай вайны.

Контррэфармацыя ўключала ў сябе шырокі спектр намаганняў па барацьбе з пратэстантызмам. Вылучаюць пяць кірункаў дзейнасці контррэфармацыі:

§ веравучэнне;

§ духоўная і структурная перабудова;

§ манаскія ордэны;

§ духоўныя рухі;

§ палітычныя аспекты.

У выніку каталіцкай рэформы Царква зведала адміністрацыйныя змены, якія ўмацавалі яе становішча. Цэнтралізацыя ўлады ў руках Папы, з'яўленне семінарый і навучальных устаноў новага тыпу і, як следства, абнаўленне складу духавенства, барацьба з відавочнымі недахопамі, на якія даўно зважалі многія, усё гэта дапамагло каталіцкай Царквы адпавядаць эпосе.

Берасцейская унія — акт пра арганізацыйнае аб'яднанне каталіцкай і праваслаўнай цэркваў на тэрыторыі Рэчы Паспалітай. Абвешчана ў кастрычніку 1596 на царкоўным саборы ў г. Брэсце, зацверджана каралём Рэчы Паспалітай Жыгімонтам III Вазам.

Асноўнымі фактарамі ажыццяўлення уніі былі: рэфармацыя і контррэфармацыя канца 16 ст. у Рэчы Паспалітай, і барацьба праваслаўных цэркваў ВКЛ і Масквы за пераняцце кіравальнай ролі канстанцінопальскага патрыярхату (2-я пал. 15—16 ст.), на агульным фоне каталіцкай экспансіі на землі ВКЛ (з кан. 14 ст.).

15)Распаўсюджванне ідэй Адраджэння на тэрыторыі Беларусі. Дзейнасць Гусоўскага Скарыны і яго паслядоўнікаў у час беларускага рэнесансу

Распаўсюджванне ідэй адраджэння ў Беларусі. Дзейнасць Францыска Скарына Міколы Гусоўскага, іншых асветнікаў Беларускага рэнесансу.

Адраджэнне або Рэнесанс – культурна-гістарычная эпоха еўрапейскай культуры, якая ў 14 – 16 ст. ахапіла большасць краін Еўропы і характарызавалась аднаўленнем гуманаістычнага светапогляду які быў, на думку дзеячоў адраджэння, ў эпоху антычнасці непасрэдна перад цёмнымі сярднімі вякамі. Эпоха адраджэння характарызуецца небывалым росквітам навукі, літаратуры, мастацтва. У эпоху адраджэння ўдалася не толькі адрадзіць антычнасць, але і пераўзыйсці яе.

Класічны варыянт адраджэння адбываўся ў Італіі. Ён прайшоў тры асноўныя этапы: Ранні, 13 – 14 ст.ст. Высокі 15 ст. і Позні 16 ст. Іменна тут сфарміравалісь найбольш раннія сацыяльныя і духоўныя перадумовы новай культурна-гістарычнай эпохі, вытокі якой зыходзілі з глыбокай старажытнасці: грэка-элінскай і рымскай культуры. Вызначальнымі рысамі культуры еўрапейскага рэнесансу былі: вяртанне да антычнай спадчыны, апазіцыйнасць сярэдневечнаму светапогляду, рацыяналістычна-гуманістычны характар, арыентацыя на пазнанне прыроды і чалавека, сцвярджэнне каштоўнасці зямнога жыцця і неабмежаваных духоўных магчымасцей развітой і актыўнай асобы, значнае пашырэнне свецкіх (не царкоўных) пачаткаў у архітэктуры, жывапісе літаратуры.

Галоўныя дасягненні эпохі еўрапейскага Адраджэння з'явіліся: вялікія геаграфічныя і астранамічныя адкрыцці, развіццё прыродазнаўчых і гуманітарных навук, кнігадрукаванне, тэхналагічны прагрэс і інш. Вяртанне да антычнай культуры падкрэслівала адзінаства чалавечага роду, веліч яго мінулага і яго будучыні.

Эпоха адраджэння, якая закранула большасць еўрапейскіх краін, мела ў розных рэгіёнах Еўропы і ў асобных краінах свае асаблівасці, у тым ліку і ў ВКЛ. Рэнесанс у ВКЛ па асноўных прыкметах быў блізкі да Паўночнага Рэнесанса (да культуры краін на пўнач ад Італіі). Адраджэнне тут пачалося на 100 гадоў пазней, чым у Італіі, і вызначалася такімі асаблівасцямі як цесная сувязь з рэфармацыяй і нацыянальным адраджэннем.

У Беларусі адметнымі рысамі Адраджэння было яшчэ і тое, што тут развіццё культуры адбывалась ва ўмовах рэлігійнай талерантнасці і апоры праваслаўнага насельніцтва на грэкавізантыйскую і ўсходнеславянскую культуру. Сацыялнай асновай рэнесансавай культуры ў ВКЛ былі пераважна прадстаўнікі шляхецкага саслоўя, а таксама частка мяшчанства і разнастайная па свайму паходжанню тагачасная інтэлігенцыя.

Адно з галоўных дасягнення Адраджэння ў Беларусі стала кнігадрукаванне заснавальнікам каторага стаў Францыск Скарына (1490 – 1551). У 1506 г. ён закончыў філасофскі факультэт са ступенню бакалаўра, у 1512 г. ён вытрымаў экзамен на доктара медэцыны ў Падуанскім універсітэце. У 1517 г. ў Празе Ф. Скарына надрукаваў 22 кнігі Бібліі са сваімі прадмовамі і пасляслоўямі гуманістычнага зместу. У Вільні 1522 г.ён выдае Малую падарожную кніжыцу а ў 1525 Апостал.

На лаціне, мове навукі, свецкай літаратуры і дыпламатыі піша сваю славутую паэму «Песня пра зубра» выдатны паэт, сучаснік Скарыны Мікола Гусоўскі (1470 – каля 1533). Яна была выдадзена ў 1523 г. у кракаўскай друкарні. На старонках свайго твора Гусоўскі апявае хараство роднай прыроды, веліч свайго народа, знаёміць з беларускай гісторыяй і традыцыямі. Разам з тым асуджае войны і ўсобіцы, заклікае да ўзмацнення дзяржавы. Дзякуючы «Песні пра зубра» для адукаванага грамадства быў адкрыты далёкі славянскі куток Еўропы з яго насельнікамі – беларусамі.

Прыкладна ў гэты ж час яшчэ адзін паэтлацініст Ян Вісліцкі (каля 1485 – 1520) стварае гістарычнае палатно – паэму «Пруская вайна». У цэнтры твора – бітва пад Грунвальдам 1410 г. «Так, у панцырах, шлемах фанабэрлівыя тэўтоны Падалі, стрэламі бітыя з тугіх лукаў татарскіх. Далей, нібы волаты, крочылі ў бой беларусы, 3 імі – літоўцы з коп'ямі, настойлівыя і без страху...»

Гераічнасць, эпічнасць – галоўная рыса літаратуры XVI ст. Акрамя названых, вядомасць займелі ў тагачаснай Еўропе творы беларускіх паэтаў «Дэкатэрас» Андрэя Рымшы, «Радзівіліяда» Яна Радвана, «Пасольства да вялікага князя Маскоўскага» Гальяша Пельгрымоўскага.