ББББББББББББББББББББББББББББББББББББББ

Date: 2015-10-07; view: 573.

Батыс-Түрік қағанаты: әскери - әкімшілік жүйесі, этноәлеуметтік құрылымы. Ба­тыс Түрік қағана­ты. Аумағы Ал­тай­дан Тянь-Шаньға дейін, Шығыс Түркістан­нан Кас­пий­ге дейін со­зыла­ды. Ас­та­насы – Су­яб қала­сы. Қағанат құра­мын­дағы тай­па­лар: қаңлы, үйсін, ду­лат, түркеш, қып­шақ, қарлұқ т. б.Ша­ру­ашы­лығы. Көшпелі мал ша­ру­ашы­лығымен, су­ар­ма­лы егіншілікпен ай­на­лыс­ты. «Ұлы Жібек жо­лының» Ба­тыс Түрік қағана­ты жерінен өткендігі са­уда мен қолөнердің да­му­ына әсер етті. Басқару жүйесі. Мем­ле­кетті қаған басқар­ды. Қаған­ның әулеті жоғары тұрды. Олар янғу, шад, тегін сияқты жоғары ла­уазым­дарға ие бол­ды. Билік мұра­герлікпен беріліп отыр­ды. Қағанат он тай­паға бөлінеді. Ол «он оқ» деп ата­лады. Мәде­ни­еті. Ха­лық түрік тілінде сөй­лейді. Бізге белгілі Ор­хон-Ени­сей жа­зуы Ба­тыс түрік қағана­тының мәде­ни­етінен де­рек бе­реді. Моңғолия жерінен та­былған Білге қаған­ның, Күлтегіннің, То­ныкөктің Ор­хон жа­зуы бар құлпы­тас­та­ры қағанат мәде­ни­етінің жоғары дәре­жеде да­мығанын көрсе­теді. Бұл ес­керткішті 716 жы­лы жазған. Ес­керткішті алғаш рет Да­ни­яның ғалы­мы Том­сон оқыған. VII ғасыр­да Ба­тыс түрік қағана­тын­да жаз­ба әде­би­еті да­мыған. Қағанат­тың ыды­ра­уы. Ба­тыс Түрік қағана­ты 704 жы­лы құла­ды.Бас­ты се­беп­тері: фе­одал­дардың ішкі та­лас-тар­ты­сы және Ба­тыс түрік қағана­тының Таң пат­ша­лығымен соғысы. Қағанат тер­ри­тори­ясы жаңадан құрылған Түркеш қағана­тының құра­мына кірді.Та­рихи де­рек­тер. Ба­тыс түрік қағана­ты жайын­да көпте­ген мәлімет­тер бар. Со­лар­дың ішінде Жуңғо ке­зеңінің де­рек­тері ең қомақты де­рек­тер бо­лып та­была­ды. 630 жы­лы буд­да ғалы­мы Шу­ан Заң қағанат ас­та­насы Су­яб және тағы басқа қала­лар жайын­да ес­теліктер қал­дырған. Моңғолия жеріндегі Білге қаған, То­ныкөк, Күлтегін құлпы­тас­та­ры Ба­тыс түрік қағана­ты ту­ралы зат­тай де­рек­тер бо­лып та­была­ды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Қазақстан. Бірінші дүни­ежүзілік соғыс 1914 жы­лы 19 шілде­де (1та­мыз­да) бас­талды. Ре­сей соғысқа дайын­дықсыз, әске­ри-өнеркәсіптік әлу­еті төмен, көлігі на­шар да­мыған жағдай­да кірісті, ар­мия әске­ри-тех­ни­калық жағынан на­шар қам­та­масыз етілген еді. Соғыс бас­талған соң жал­пы им­пе­ри­яда, ішіна­ра Қазақстан­да өндіргіш күштердің да­му деңгейі бірте-бірте ке­ми берді. Соғыс жыл­да­рын­да қазақтың мал ша­ру­ашы­лығы бірінші ке­зек­те жайылым­дық алап­тарды одан әрі тар­тып алу сал­да­рынан зар­дап шекті. Бұл мал са­нының аза­юына әсер етті. Қазақтар­дан тар­тып алынған жер­лерде ка­пита­листік үлгідегі ірі мал өсіретін ша­ру­ашы­лықтар құры­ла бас­та­ды. Соғыс жыл­да­рын­да мал са­нының қысқару­ына ауық-ауық өткізіліп тұра­тын рек­ви­зиция да әсер етті. Пат­ша өкіметі соғыс қажет­тері үшін жергілікті ха­лықтан түйе, жылқы, си­ыр, жи­нады. Мал са­нының қысқаруы ең ал­ды­мен қазақ халқының ар­мия қажет­тері үшін мәжбүрлеу тәртібімен ет бе­руге болған­дығынан орын ал­ды. Сан мил­ли­он­дық ар­ми­яның өсе түскен қажет­терін қанағат­танды­ру мүмкін емес еді. Осы­ның сал­да­рынан соғыс тап­сы­рыс­та­ры көбіне­се орын­далмай қала­тын. Қазақстан­дағы ӘӨК құра­мына қараған­да, олар­да көбіне­се бур­жу­азияның өкілдері бол­ды, об­лыстық ӘӨК ко­митет­терінде ар­мия, жаб­дықтау және ин­тендант­тық сұра­ныс ке­рек-жа­рағымен, кәсіпо­рын­дарды жұмыс күшімен және отын­мен, ме­дици­налық қыз­мет көрсе­тумен ай­на­лысуға тиісті 5–7 бөлім бол­ды. Соғыс жыл­да­рын­да жүн өніміне сұра­ным ұлғай­ды. Өлке­дегі шұға өндіретін тұңғыш Қарғалы фаб­ри­касы әске­ри тап­сы­рыс орын­дап, ши­нель­ге ар­налған сұрғылт ар­мия шұғасын дайын­дай бас­та­ды. Соғыс ар­ми­яны кон­сервілен­ген ет өнімімен тұрақты жаб­дықта­уды қажет етті. Бұл жыл­дарда Пет­ро­павл­да ет-кон­серв ком­би­наты, Орал­да ар­мия ин­тендант­тығының тап­сы­рыс­та­ры бойын­ша жұмыс істе­ген мал со­ятын орын са­лын­ды. Әр түрлі алым­дардың 10-ға тар­та түрі бол­ды. 1916 жы­лы 3 мил­ли­ард сомға жаңа мем­ле­кеттік за­емға жа­зылу науқаны жүргізілді, ол да қазақ халқының мой­ны­на ауыр сал­мақ бо­лып түсті. Соғыс бас­та­лу­ына бай­ла­ныс­ты қазақ халқына тағы бір ауырт­па­лық: әске­ри са­лық са­лын­ды, ол әске­ри міндет­керлік атқар­май­тын­дар ретінде қол­да­ныл­ды. Со­нымен бірге отар­шылдық әкімшіліктің қысы­мымен қазақ халқына май­данға көмек көрсе­ту үшін әр түрлі ерікті қайырым­ды­лық жа­сау міндет­телді. Соғыс жыл­да­рын­да ке­дей­лер мен ор­та­шалар­дың жағдайы на­шар­ла­ды. За­пас­тағы шен иелері от­ба­сыла­рының жағдайы өте ауыр еді, олар не ку­лак­тар ша­ру­ашы­лығын­да ба­тырақтар бо­луға не­месе та­быс та­бу үшін өнеркәсіп ор­та­лықта­рына ке­туге мәжбүр бол­ды. Қазақстан­да әкімшілік-по­лици­ялық езгі жыл өткен сайын күшейтілді.