ЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕЕ

Date: 2015-10-07; view: 588.

Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік және саяси тарихы. Б. з. б. I ғ. аяғын­да Қазақстан да­лала­рын­да сақ тай­па­ларын ығыс­тырған жаңа тай­па­лық одақтар пай­да бол­ды. Бұлар – үйсіндер, қаңлы­лар, сар­маттар, алан­дар. Жетісу­дағы сақ жер­лерін б. з. б. II ғ. Ор­та­лық Ази­ядан кел­ген үйсін тай­па­лары ме­кен­деді. Бұл тай­па­ның шыққан тегі әлі түгел­дей анықталған жоқ. Үйсіндердің негізгі ор­на­ласқан жері Іле да­ласы. Ба­тыс ше­кара­сы Шу мен Та­лас өзен­дері арқылы өтіп, қаңлы­лар жерімен ас­та­сып жатқан. Шығыс­та үйсіндер ғұндар­мен ше­кара­лас бо­лып, оңтүстікте Ферғанаға дейін со­зылған. Үйсіндер ас­та­насы – Қызыл аңғар қала­сы. Үйсіндер мем­ле­кеті 3 бөлікке: шығыс, ба­тыс, ор­та­лық бөліктер­ге бөлінді. Мем­ле­кет бас­шы­сының ла­уазы­мы жаз­ба де­рек­терде гунь­мо деп аталған. Олар жайылым, са­уда жо­лы үшін қаңлы, ғұндар­мен ұзақ соғыс­ты. Қытай­мен кең дип­ло­мати­ялық және ту­ыс­тық қаты­нас­та бол­ды. Үйсіндер ту­ралы кең мәлімет Қытай де­рек­терінде көп кез­де­седі. Се­бебі үйсіндер Қытай­мен кең бай­ла­ныс­та болған. Үйсіндер ту­ралы көп де­ректі Қытай та­рих­шы­сы Сы­ма Цян жаз­ды. Оның жи­нағын­да үйсіндер ту­ралы бы­лай делінген: «Ха­лықтың са­ны 630 мың, үй са­ны 120 мың, жа­уын­герлерінің са­ны 180 мың Үйсіндер­де жылқы көп. Бай адам­дардың 4000–5000 жылқысы бо­лады.» Үйсін мем­ле­кетінде басқару­дың он­дық жүйесі қол­да­нылған. Ел би­ле­уші өзіне қарас­ты ел-жұртын ба­лала­рына бөліп беріп, әрқай­сы­на он мың адам­нан жа­сақ, көшіп жүретін және қоныс­та оты­ратын жер­лерін еншіле­ген. Мал өсіру­мен қатар, үй кәсіпшілігі де кең өрістеп, же­дел өркен­де­ген. Әсіре­се, қыш­тан ыдыс-аяқ, құмы­ра жа­сау ісі қанат жай­ды, өңдеу кәсібі жолға қойыл­ды. Темір мен қол­дан еңбек құрал­да­ры, қару-жа­рақтар сәндік бұйым­дар соғыл­ды. Тоқыма кәсібі, тері илеу, тас қашау, сүйек өңдеу ісмерлігі да­мып алға бас­ты.

Елбасы Н.Назарбаевтың 2010 жылғы жолдауы: Жаңа 10 жылдық- жаңа экономикалық өрлеу, Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Жаңа он жылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты Қазақстан халқына Жолдауы алдымыздағы он жылдықта іске асырылатын стратегиялық құжат.Осы мерзімдегі ең үлкен, бірінші басымдық – еліміздің индустриялық даму жолдарын нақты айқындап берді.Елбасы осы құжатты халыққа таныстыру барысында біз үшін ең қасиетті ұғым тәуелсіз Қазақстан екенін айтты. Бұл өте үлкен сөз, қасиетті ұғым.Бағдарлама еліміздің дамуының барлық саласын – білім беру, өндіріс, экономика, денсаулық сақтау, туризм, ішкі және сыртқы саясат тағы басқа да салаларды қамтиды.Ұлы Отан соғысы ардагерлеріне жәрдем, ауылды дамыту, «Жол картасын жалғастыру, бизнеске деген қамқорлық, міне, мұның бәрі нақты мақсаттарға бастау болады. Жолдауда айтылған ойлар мен көтерілген бастамалар әрбір солтүстікқазақстандықтардың жүрегіне жетеді деп сенемін.

Енисей және Солтүстік Моңғол жерінен табылған руналық мәтіндердің мазмұны мен маңызы. Ертеректегі түрік жазуы. Ежелгі мәдениет ескерткіштерінің ең бір кереметі, бүкіл әлемге әйгілі болған ақын тас, жыршы тас – Орхон ескерткіштері (VІІІ ғ.).
V-IX ғасырларда түркілер қоныстанған Алтай, Сібір, Орта және Орталы қ Азия жерінде жазу, сызу, егін, әдебиет өнері, тарих ғылымдарының, діни сенімдердің, Орхон жылнамасы мен Талас аңғарынан табылған ескерткіштер айғақ. Орхон-Енисей жазу ескерткіштері табылған уақыт түркі тілдерінің даму тарихындағы «Көне түрік» дәуірінде сай келеді. Шығыс Түркі құрамында өмір сүрген тайпалар осы Орхон – Енисей жазуын қолданып, осы жазу тілінде сөйлеген. Орхон-Енисей жазу ескерткіштерінің ең көп табылған жері – Орхон, Енисей, Селенгі және Талас бойы. Орхон-Енисей жазуы өзінің жазу ерекшеліктері мен қолдану өрісіне сай Орхон-Енисей және Талас жазуы делініп екі топқа бөлінеді. Енисей жазба мұралары. Олардың бұлайша аталуы тас бетіндегі сына жазуларының Енисей бойынан табылумен байланысты. Бұған қосымша кейіннен Тува мен Хакасия Краснояр өлкелерінен де осындай жазбалар табылған. Енисей жазбаларының жалпы саны - 85 шамалы. Олардың ішінде кіші – гірім жазбалармен қатар ірі тестер кездеседі. Енисей ескерткіштері көлемі жағынан негізінен шағын болып келеді. Ең үлкен 10-15 жолдан, ең кішісі 1-2 жолдан ғана тұрады. Қолданылуы жағынан Енисей ескерткіштері – ескі түрік жазуының алғашқы шығып қалыптасқан, тараған нұсқасы. Бұл жазу біртіндеп Орхон өзені, одан Талас өзені өңіріне тарады. Бұл тұжырымның шындыққа жанасымдылығы жеке таңбалардың жазылу тәсілі мен жетілдірілуінен де байқалады. Енисей жазба ескерткіштерінің ең көне түрлері Минусинск ойпатынан табылған. Бұл жазбалар түркі халқы белгілі мөлшерде отырықшы болып, металл өңдеушімен айналысқанын, мәдениетті ел болғанын көрсетеді. Шамамен VІ ғасырдың орта кезінде Жетісу, Алтай, Орталық Азияны мекен еткен түрлі ру-тайпалар бірігіп, Түрік қағанаты деп аталатын мемлекет құрғаны тарихтан жақсы мәлім. Міне, сол ежелгі түркі дәуірінің қоғамдық, әдеби мәдени өмірін жыр еткен ғажайып дастандар бар. Бұлар – «Күлтегін», «Білге қаған», және «Тоныкөк» жырлары деп аталады. Бұдан 1250 жыл бұрын үлкен құлпытастарға қашап жазылған осы әдеби ескерткіштер идеялық мазмұны жағынан да, көркемдік шеберлігі тұрғысынан да күні бүгінге дейін оқушысын таңдандырып, тамсандырып келеді. Руна жазуындағы жәдігерліктер жанры туралы соңғы кезге дейін әртүрлі пікірлер айтылып жүр. Бұларды біресе прозалық шығарма десе, екінші жолы поэзиялық туынды деп келеді. Ал кейінгі кезде, әсірее, көрнекті совет ғалымы И. В. Стеблеваның «VІ – VІІІ ғасырлардағы түркі поэзиясы» деген еңбегі басылып шыққаннан кейін руна жазуындағы әдеби мұралар поэзиялық туынды деп танылады.

Ертеректегі ортағасырлық мемлекеттердің шаруашылығы,олардың экономикасының негізі. Ша­ру­ашы­лығы. Көшпелі мал ша­ру­ашы­лығымен, су­ар­ма­лы егіншілікпен ай­на­лыс­ты. «Ұлы Жібек жо­лының» Ба­тыс Түрік қағана­ты жерінен өткендігі са­уда мен қолөнердің да­му­ына әсер етті. Қып­шақтар­дың бас­ты ша­ру­ашы­лығы мал өсіру бол­ды. Олар жылқы, қой, си­ыр, өгіз, түйе өсірді. Жылқы мен қой ба­сым болған. Жылқы бас­ты көлік құра­лы және қып­шақтар си­ыр мен қой етінен жылқы етін ар­тық көрді. Ба­тыс Қазақстан ай­мақта­рын­да қып­шақтар­дың же­келен­ген топ­та­ры түйе ша­ру­ашы­лығымен де шұғыл­данған. Қып­шақтар аңшы­лықпен де ай­на­лысқан. Олар аң аулаған­да са­дақ пен же­беден басқа ла­шын, бүркіт сияқты құстар­ды, жүйрік та­зылар­ды пай­да­ланған. Бағалы аң терілерін қып­шақтар басқа ел­дерге шығарып, са­уда қаты­насын жүргізген. Аң аула­умен қатар қып­шақтар­дың өзен мен көл жағала­ула­рын­да тұра­тын­да­ры ба­лық аула­умен шұғыл­данған, олар кішке­не қайық, ке­мелерді пай­да­ланған. Қып­шақ қоғамын­да мал­сыз ке­дей­лер егіншілікпен, со­ның ішінде өзен бой­ла­рын­да су­ар­ма­лы егіншілікпен ай­на­лысқан. Қып­шақтар негізінен та­ры өсірген. Олар жетіспе­ген ас­тықты Ор­та Ази­яның егіншілерінен мал ша­ру­ашы­лығы өнімдеріне айыр­бастап алып отырған. Қып­шақтар­да үй кәсібі, қолөнер жақсы да­мыған. Қазақстан­ның оңтүстік-шығыс және оңтүстік аудан­да­рын ме­кен­де­ген қара­хан­дықтар көшпелі және жар­ты­лай көшпелі мал ша­ру­ашы­лығымен ай­на­лыс­ты. Мал ша­ру­ашы­лығын­да жылқы өсіру же­текші орын ал­ды. Қара­хан мем­ле­кетінің құра­мына ен­ген түркі тай­па­лары отар-отар қой ұста­ды, сон­дай-ақ түйе, ешкі, ірі қара өсірді. Оты­рықшы, жар­ты­лай оты­рықшы түрік тай­па­лары­ның біра­зы егіншілікпен де ай­на­лыс­ты. Олар та­ры және басқа да дәнді дақыл­дар өсірді, оты­рықшы­лар қала мәде­ни­етімен ара­ласып, қала халқын то­лықтыр­ды. Қала­лар­да қолөнер кәсібі, әсіре­се көзешілік кеңінен да­мыды. Олар аңшы­лықпен де ай­на­лысқан. Сон­дай-ақ Сыр­да­рия, Іле, Шу, Та­лас өзен­дерінен ба­лық аулау ай­тар­лықтай рөл атқар­ды. Мал ша­ру­ашы­лығы. Мал ша­ру­ашылғының 2 түрі:Көшпелі мал ша­ру­ашы­лығы,Жар­ты­лай көшпелі мал ша­ру­ашы­лығы. Өсірген негізгі мал­да­ры: қой, ешкі, жылқы. Солтүстік Қазақстан­да негізгі мал ірі қара (си­ыр) бол­ды.Егін ша­ру­ашы­лығы. VII-VI­II ғасыр­ларда Арыс өзенінің жағасын­да су­лан­ды­ру жүйесі қалып­тасты. Ақтөбе су жүйесі мен Ве­сидж су­лан­ды­ру жүйесі осы ке­зеңге жа­тады. Егінді су­аруға өзен су­ымен қатар қар суы пай­да­ланылған. IX-XII ғасыр­лардағы аса ірі су­ар­ма­лы егіншіліктің ор­та­лығы Оңтүстік Қазақстан­дағы Оты­рар өңірі бол­ды. Жетісу­да Та­лас өзенінің маңын­да ұзын­дығы 100 шақырымға дейін же­тетін Қал­мақ арық де­ген егіншілікке ар­налған су ар­на­сы болған. Жал­пы егіншілік Оңтүстік Қазақстан­да (Сыр­да­рия, Арыс), Жетісу­да (Іле, Та­лас) жақсы да­мыған. Өсірген дәнді дақыл­дар: та­ры, би­дай, ар­па, сұлы және бау-бақша өнімдері. Егіншілік құрал­да­ры: кет­пен, орақ, айыр, күрек т. б.Қолөнер. Ор­та ғасыр­ларда Қазақстан­ды ме­кен­де­ген ха­лықтар­дың қолөнері жөнінде ар­хе­оло­ги­ялық құнды де­рек­тер мол. Олар ауыл ша­ру­ашы­лық шикіза­тын өңдеу арқылы қолөнер түрлерін да­мытқан. Мы­салы, тоқыма­шылық, кілем тоқу, ою-өрнек жа­сау т. б. Ор­та ғасыр­ларда ыдыс­тардан құмы­ра көп жа­салған. X-XII ғасыр­ларда қыш ыдыс­тар пеш­ке күйдіріліп жа­салған. Та­раз, Оты­рар қала­ларын­да шы­ны бұйым­дар өндірілген. Ор­та ғасыр­лардағы ше­бер­лер мыс, ал­тын, күміс, қорғасын, темір сияқты ме­тал­дарды өңдей білген. Қолөнер ше­бер­лері түрлі әше­кей бұйым­дар мен диірмен, кел­сап сияқты тұрмыс зат­та­рын да жа­саған. Зер­герлік өнер XI-XII ғасыр­ларда жақсы да­мыды.

Есім ханның саяси қызметі. Есім хан (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған) Шығайұлы Есім хан (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, Шығай ханның баласы, атақты Тәуекел ханның туған інісі. Есім хан туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды.Есім хан билік басына ағасы Тәуекел өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты. Есім ханның билігі тұсында (1598-1645) халық жадында «Есім салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай Есім хан мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түтпет келгенде, «Есім салған ескі жол» деген сөздің мәні де Есім ханның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды. Есім хан қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598-жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан - Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «Есім ханның ескі жолы» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты.

Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі ұйым. ЕҚЫУ – ның Астана Саммиті. Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі ұйым Еуроппада Хельсинг 1975 жылы құрылған. Бүгінгі таңда ұйым құрамында Еуропа мемлекеттері, АҚШ, Канада және Орталық Азия елдерін қосқанда, барлығы 56 мемлекет бар. Ұйым қарулануға бақылауды, превентивті (шиеленістің алдын алу) дипломатияны, сенім мен қауіпсіздікті нығайту шараларын, жанжалдан кейінгі реттеуді, экономикалық және экологиялық қауіпсіздікті, адам құқықтарын, сайлауды қадағалауды, қауіпсіздікті нығайтумен байланысты кең ауқымды мәселелермен айналысады. Астанада өткен ЕҚЫҰ-ның жаңа ғасырдағы алғашқы Саммитінде мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев ынтымақтастықтың аясын кеңейтіп, ядролық қарусыз әлем декларациясын қолдауды ұсынды. Ауқымды шарадан хабар тарату үшін осы күндері Астанаға мыңнан астам журналист жиналды. Олардың арасында біздің тілшіміз де болды.Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының Саммитіне 38 мемлекеттің Президенттері мен Үкімет басшылары, сондай-ақ халықаралық және діни ұйымдардың өкілдері қатысуда. Олардың қатарында Елордаға БҰҰ-ның бас хатшысы Пан Ги Мун мен ОБСЕ -нің бас хатшысы Марк Перрен де Бришамбо келді.Еуропадағы мәртебелі ұйымның Саммиті бұрынғы посткеңестік кеңістік аумағында тұңғыш рет өткізілуде. Ол 11 жылдық үзілістен кейін Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен шақырылды. Сондықтан көптеген сарапшылар саммит басталғанша бұл шара ұйымның жаңа даңғыл жолға түсуіне ықпал етеді деген пікірлер айтқан болатын. Бұл орайда мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев өз сөзінде бүгінде Қазақстан алдында бір міндет тұр - бұл ұйымды дағдарыстан шығару деді.Нұрсұлтан Назарбаев, Қазақстан Республикасының Президенті:-Ұйымды жаңарту процесі – ЕҚЫҰ-ға қатысушылардың барлығының ортақ ісі. Осыған орай барлық қатысушы елдерді ЕҚЫҰ-дағы белсенділіктерін бәсеңдетпеуге шақырамын. Өйткені демократиялық институттарды, БАҚ тәуелсіздігін дамыту, адам құқықтары мен бостандықтарын сақтау бойынша айтарлықтай тәжірибе жинақталды. Бұл біздің дамуымыздың басты шарттары. Сонымен қатар мемлекет басшысы Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына құрылымдық өзгерістер керек деп есептейді. Бірінші кезекте бұл Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының бүгінгі таңда қазіргі заманғы қауіп-қатерге жауап беруге дайын еместігіне байланысты. Нұрсұлтан Назарбаев 21 ғасырдағы қауіпсіздік жүйесінде экономикалық прагматизмнің алға шығатынын атап көрсетіп, экономикалық қауіпсіздікті нығайтуды басым бағыт ретінде айқындады. Бұл ретте Қазақстан Президенті жаҺандық экономика жаңа әлемдік резервтік валютаны қажет етеді деді. ЕҚЫҰ-ның Астанадағы Саммиті осы ұйымның келешегін айқындап береді деп күтілуде. Сонымен қатар әлемнің әр түкпірінде туындаған саяси, экономикалық, экологиялық, құқықтық мәселелерге жаңа баға беретіні анық.