НННННННННННННННННННННННННННННННННННННННННННННННННННН

Date: 2015-10-07; view: 713.

Н. Назарбаевтың «Тарих толқынында» атты еңбегі. "Тарих толқынында" атты кітапты оқи бастағаннан-ақ автордың не себептен ата тарихына ден қойғаны анықтала бастайды.Шын мәнінде, Н.Ә. Назарбаевты әуесқойлық сезім билемеген. Еліміз тәуелсіздік алып, әлемдік қауымға ене бастаған кезінде, ХХ ғасыр мен ХХI ғасыр тоғысқан заманада, «азаттық жолындағы Қазақстанның әлі талай-талай кезеңдерден өтуіне тура» ("Тарих толқынында". Алматы, Атамұра, 1999. 55-б.) келетін заманада автор айтқандай, "біз кімбіз және бізді тарихтың бірде кезең, бірде жазаң жолы қайда алып барады" деген "қарапайым да мәңгілік сұрақтар" туындайтыны рас. "Үшінші мыңжылдыққа санаулы күндер қалғанда" - дейді автор кітаптың кіріспесінде, - біздің болмысымыздың ең көкейкесті сұрақтары - ұлттық үндестігіміздің мән-маңызы неде, қазіргі Қазақстан үшін мәдениетке қатысты үлгінің қандайы қонымды, біздің ұлттық санамыздың арқауы неде, қазіргідей жедел құбылатын заманда "МЕН" дегізерлік ұлттық қасиеттерді қалай сақтап қалуға болады – міне, мұның бәрі де нақтылы өмірмен беттескен саясаттың сұрақтары. Ал оның жауабы бүгінгі өмірмен ғана астасып жатқан жоқ, тұнығы мен тұманы қабаттасқан тарихтың тұңғиығымен де тамырласып жатыр..." Нұрсұлтан Әбішұлы "осыдан 10-15 жыл бұрынғы тарихшылардың түйсігі мен ақындардың арынымен айтылған ахуалдар бұл күнде жүйелі зерттеулердің объектісі болып отыр" (70-б.) деп атай отырып, тарихи проблемаларды психологиялық тебіреніс жанрында қарастырады. ХХ ғасырдың ұлы ойшылдарының бірі Шәкәрім Құдайбердіұлы психологияны "жан сыры" деп аударғаны мәлім. Автордың бұл еңбегі шын мәнінде Отан тарихына деген оның перзенттік сүйіспеншілігі ғана емес, Ата тарихы туралы жан сыры, жан тебіренісі. Ендеше, Нұрсұлтан Әбішұлы ата тарихына саясаткер санатында үңілгендегі негізгі мақсаты - "тарихтағы өз орныңды білу, бабаларыңды ру төмпешегінің деңгейінде емес, жалпыұлттық өреде мақтан тұту, ұлан байтақ Евразия тарихында ұлы істерге ұйытқы болған қазақтар мен олардың бабаларының өзіндік орнын танып түсіну, ұлттық қадір-қасиетіңді қорлайтын жаттанды жалалардан арылу".Автордың кәсіби тарихшылардан тағы бір өзгешелігі – ол Отанды тарихқа биік тұғырдағы әлемдік замана қайраткерінің көзқарасы. Бұл еңбек ендеше еріккеннің ермегі емес, тәуелсіздікті баянды ету жолында ата тарихының тағылымына үңілу, түсіну, түйіндеу, "мемлекеттікке жол салып берген халық ел ішіндегі ахуалдың бүгіні мен болашағы жолындағы жауапкершілікті арқалауға дайын болуы" керектігін азатты азаматтардың санасына жеткізу.Түйін: Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлының тарихи-психологиялық тебіренісі тәуелсіз елдің болашағына еңбек етеді. Автор азат елдің азаматы өзінің "ұлттық тарихқа заңды мақтаныш көзі және мәдени таным-түсініктің тірегі ретінде қарайтын біртұтас көзқарас" (бұл да сонда, 58-б.) орнықтыруын көксейді.

Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан – 2030» атты жолдауындағы басым бағыттар. 1997 жылғы қазан – Пре­зидент Н. Ә. На­зар­ба­ев­тың «Қазақстан – 2030» жол­да­уы жа­ри­ялан­ды. Қаралған мәсе­лелер: Эко­номи­калық дағда­рыс­тан шығу жол­да­ры. Ре­фор­ма­лар­ды аяқтау. Ал­дыңғы қатар­лы мем­ле­кет­тер қата­рына қосы­лу. «Қазақстан ба­рысын» қалып­тасты­ру.Жол­да­уда бо­лашаққа бол­жам, қазіргі жағдайға тал­дау жа­салып, ішкі және сыртқы са­ясат­тың негізгі бағыт­та­ры, рес­публи­каның да­му­ының ерек­шеліктері ай­тыл­ды.Бұл бағдар­ла­мада еліміздің са­яси, әле­уметтік-эко­номи­калық да­му­ының жақын ара­дағы және стра­теги­ялық ұзақ мерзімдегі да­му жол­да­ры көрсетілген. Ұзақ мерзімдегі 7 ба­сым­дық: 1)Ұлттық қауіпсіздікті сақтау; 2)Ішкі са­яси тұрақты­лық пен қоғам­ның топ­та­су­ын нығай­ту; 3)На­рықтық қаты­нас­тар негізінде эко­номи­калық өсу. 4)Қазақстан аза­мат­та­рының ден­са­улығын, білімі мен әл-ауқатын көте­ру. 5)Энер­ге­тика ре­сурс­та­рын же­те пай­да­лану. 6)Инф­рақұры­лым, көлік, бай­ла­ныс­ты да­мыту. 7)Де­мок­ра­ти­ялық кәсіби мем­ле­кет құру.

Н.Назарбаев«Сындарлы он жыл» атты еңбегі. «Сын­дарлы он жыл» (2003 ж.) Еңбек­те қазіргі таңдағы әлемдік проб­ле­малар көтерілді. Ең бас­ты­сы – есірткіге қар­сы күрес мәсе­лесіне тоқтал­ды. Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Сындарлы он жыл» атты кітабында: «Ислам қаупі» ұғымын жеңіл пайдаланудың ұлғайып кеткені соншалық, Ислам тарапынан болатын қайдағы бір мифтік қауіп-қатер туралы емес, Исламның өзін нақты қорғау қажеттігі туралы айтатындай жағдай туындады», – деп атап өтті. Көпұлтты және көпконфессиялы мемлекет болған Қазақстан шығу тегі мен діни сенімі әртүрлі адамдардың тату өмір сүру мүмкіндігін өз мысалында айқын дәлелдеуде және оның үстіне діндердің жаһандық деңгейдегі сұхбатының алаңына айналды».

Найман және керейіт ұлыстарының құрылуы. Олардың саяси-әлеуметтік даму деңгейі. Най­ман тай­па­лар одағы (түрікше «сегіз тай­па одағы») VI­II ғасыр­дың ор­та шенінде Жоғарғы Ертіс пен Ор­хон ара­лығын­да пай­да бо­лып, Ханғай­дан Тар­бағатайға дейінгі жер­лерді алып жат­ты.Най­ман­ның ба­тыс­тағы көршісі Ертіс өзені бойын­да тұрған қаңлы­лар, ал солтүстігінде – қырғыз­дар, шығысын­да – То­ла алқабын, Ор­хонның ор­та ағысы және оң жақ бетін алып жатқан меркіттер мен ке­рей­ттер, Оңтүстігінде ұйғыр­лар бол­ды. Най­ман­дар мен ке­рей­лер­де ер­те­дегі фе­одал­дық қаты­нас­тардың ор­нығуы ұлыс­тардың құры­лу­ымен қатар жүрді. «Ұлыс» де­ген сөз ол кез­де «ха­лық» де­ген ұғым­ды білдірді, әрбір ұлыс белгілі бір жер­лерді алып жат­ты. Оны белгілі бір ру­дың өкілі, хан басқар­ды. Хан ор­да­сы ұлыс­тың өздеріне меншікті жазғы жайылы­мы, қысқы қыс­та­уы бо­лып, әскері – он­дық, жүздік, мыңдық, түмен­дерге бөлінді. Най­ман­дар мен ке­рей­лер XII ғасыр­да іс жүргізу­де ұйғыр жа­зу­ын пай­да­ланған. Хан­ның «ал­тын мөрі» бо­лып, оны­мен қажетті құжат­тарды куәлан­ды­рып отырған. Шыңғыс­ханның жа­улап алу жо­рықта­рына дейін най­ман­дар Ор­та­лық Азия жеріндегі өте күшті ұлыс­тардың бірі болған. Шыңғыс­ханның әкесі Ясу­кай ба­тыр­дың тұсын­да най­ман елін Ина­лых Білгі Бұқа хан би­леген. «Ина­лых» — сенімді, «білгі» — білімді, ке­меңгер, «бұқа» — ұлық, мықты де­ген сөз. Білгі Бұқа хан өлген­нен кейін, оның екі ба­ласы: Та­ян (Байбұқа) хан мен Бұй­рық хан ара­сын­да тақ та­ласы бас­та­лып, най­ман ұлы­сын екіге бөлген. 1199 жы­лы Шыңғыс­хан ке­рей­лердің би­ле­ушісі Оң хан­мен одақта­сып, най­ман Бұй­рық ханға ша­бу­ыл жа­сай­ды. Ал­тай ай­мағының Ұлыңгір көлінің маңын­дағы шайқас­та Бұй­рық хан жеңіліп, қырғыз еліне қашып ке­теді.Найман, Керей мемлекеттік бірлестіктері Орталық Азияның шығыс аймақтарында пайда болды. Найман, Керей тайпалары негізінен экстенсивті мал шаруашылығымен айналысты. Оларда көшудің екі тәсілі болған: күркелік және отбасылар бірлесіп көшу. Найман, Керейдің негізгі байлығы үйір-үйір жылқы болды. Олар біріншіден ет-сүт, азық-түлікпен қамтамасыз етсе, екіншіден соғыс пен аңшылыққа, көшкенде негізгі көлік ретінде пайдаланылды.

Ноғай Ордасының саяси тарихы, этникалық құрамы мен басқару жүйесі. Ал­тын Ор­да ыды­рап, Ақ Ор­да­ның әлсіреуі нәти­жесінде Қазақстан­да бой көтер­ген мем­ле­кеттік құры­лым­дардың бірі – Ноғай Ор­да­сы еді. Ноғай Ор­да­сы Ал­тын Ор­да­дан XI­II ғасыр­дың екінші жар­ты­сын­да бөлек­те­не бас­та­ды. Бұл жағдай әмір Едіге тұсын­да 1396–1411 жыл­да­ры жалғасып, оның ба­ласы Нұр ад-ды­ның (1426–1440) кезінде аяқтал­ды. Ноғай Ор­да­сын­дағы бас­ты тай­па маңғыт­тар бол­ды. XI­II ғасыр­дың екінші жар­ты­сын­да маңғыт­тар Ал­тын Ор­да­ның уақыт­ша бас­шы­сы түмен ба­сы Ноғай иелігінің құра­мына кіреді. Осы­дан ба­рып «Ноғай Ор­да­сы» ұғымы пай­да болған.Ноғай Ор­да­сы Еділ мен Жайық ара­сын­дағы со­зылып жатқан жал­пақ да­ла мен құмды, та­улы жер­лерді ме­кен­деді. Оның халқы солтүстік ба­тыс­та – Қазанға, оңтүстік шығыс­та – Арал, Аты­рау өңірлерінің солтүстігіне, Маңғыс­тау мен Хо­резм­ге дейінгі жер­лерде көше-қонып жүріп ме­кен­деді. Сыр бойын­дағы қала­лар мен қамал­дардың бірқата­ры осы Ноғай Ор­да­сына қара­ды. Оның ор­та­лығы – Жайықтың төменгі сағасын­дағы Са­рай­шық қала­сы.Ноғай Ор­да­сының негізін қала­ушы Едіге бо­лып са­нала­ды. Ол XIV ғасыр­дың соңы – XV ғасыр­дың ба­сын­да 15 жыл Ал­тын Ор­да­да бүкіл билікті өз қолы­нан шығар­май, оны өзі тағайын­даған хан­дар арқылы басқар­ды. Едіге 1399 жы­лы Лит­ва-Поль­ша әскері мен Тев­тон ор­дені ры­царь­ла­рының біріккен жа­сақта­рына күй­ре­те соққы берді. 1408 жы­лы Едіге орыс әскер­лерін талқан­дап, Мәске­уге дейінгі жер­лерді жеңісті жо­рықпен жүріп өтті. Ал­тын Ор­да­дағы фе­одал­дық өза­ра қырқыс кезінде Ноғай ұлы­сын нығай­туға ты­рысқан жа­ула­ры Едігені 1419 жы­лы өлтіреді. Едіге өлген­нен кейін де Ноғай Ор­да­сын­да бүкіл са­яси билік пен эко­номи­калық жағдай оның ұрпағы – маңғыт әмірлерінің қолын­да бол­ды.Ноғай Ор­да­сы құра­мына Маңғыт­тармен қатар Қоңырат, Най­ман, Арғын, Қаңлы, Ал­шын, Қып­шақ, Кен­ге­рес, Қарлұқ, Ала­ша, Та­ма және басқа ру тай­па­лары кірді. Олар­дың бас­шы­лары ара­сын­да билік пен жер үшін то­лас­сыз тар­тыстар үнемі орын ал­ды. XV ғасыр­дың екінші жар­ты­сын­да ноғай­лар Жайықтың сол жағала­уынан өтіп, «Көшпелі өзбек­тердің» өріс-қоны­сын ба­сып ала бас­тай­ды. Ноғай ру-тай­па­лары­ның би­ле­ушілері Уақас би, Мұса мыр­за, Жаңбыр­шы мыр­за және басқала­ры Әбілхайыр ханға Сыр­да­рия бойын­дағы қала­лар­ды жа­улап алуға көмек­тескен. Кейбір кез­де ноғай­лар қазақ хан­дығымен соғыс­са, енді бірде та­тула­сып, олар­мен одақ құрып отырған.XIV-XV ғасыр­ларда Ноғай Ор­да­сын­да ер­те фе­одал­дық қаты­нас­тар қалып­тасқан. Әле­уметтік бай-фе­одал топ­тардың қата­рын­да хан­дар мен мыр­за­лар, сұлтан­дар мен би­лер, бек­тер бол­ды. Мұндағы жер-су, жайылым жер­лер сөз жүзінде ру­лық қауым­дастықтың меншігі бо­лып есеп­телгенімен, шын мәнінде қоныс­тар, мал өрістері, аң аулай­тын жер­лер бай топ­тардың иелігінде бол­ды. Ноғай Ор­да­сын­да өкімет пен елді басқару ісі са­яси ұйым­дасты­рудың ұлыс­тық жүйесі негізінде қалып­тасты. Шыңғыс тұқымы­нан шыққан хан­дар мен сұлтан­дарға Ор­да­дағы өкімет билігі, со­ның ішінде әске­ри, елшілік, әкімшілік т. б. билік түрлері мұра ретінде көшіп отырған. Ор­да бірне­ше ұлыс­тарға бөлінген. XVI ғасыр­да Ноғай Ор­да­сы өздерінің солтүстіктегі көршісі Орыс мем­ле­кетімен са­уда-эко­номи­калық қаты­нас­тар және са­яси бай­ла­ныс­тар ор­на­тады.Ноғай Ор­да­сын­да да сұлтан­дар мен ақсүйек-фе­одал­дардың ара­сын­да хан­дық билік үшін та­лас-тар­тыс тоқта­май үнемі жүріп жат­ты. Осы ала­уыз­дық оның да түбіне жетті. XV ғасыр­дың бірінші жар­ты­сын­да Ноғай Ор­да­сы ыды­рап, оның ор­ны­на Қазан, Қырым, Аст­ра­хань хан­дықта­ры құрыл­ды. Оның Қазақстан жеріндегі бір бөлігі қазақстар­дың Кіші жүзінің құра­мына кірді.