ООООООООООООООООООООООООООООООО

Date: 2015-10-07; view: 607.

Общественно-политическая ситуация в Казахстане в 30-е годы ХХ в. Конституция 30-жыл­да­ры КСРО-да со­ци­алистік қаты­нас­тар ор­нығып бол­ды. Со­ци­ализмнің то­тали­тар­лық, ка­зар­ма­лық си­паты­ның көрінісі: Мем­ле­кеттік меншік нығайып, өндіріс-құрал жаб­дықта­рына қоғам­дық меншік ор­нап, ша­ру­алар жер­ден шет­тетілді. Бю­рок­ра­ти­ялық ор­та­лық нығайып, рес­публи­калар іс жүзінде то­лық еге­мендік ал­ма­ды. Рес­публи­калар­дың заң шығару бас­та­масы бол­ма­ды. 1936 жыл – ста­линдік КСРО Конс­ти­туци­ясы жа­ри­ялаған бю­рок­ра­ти­ялық ор­та­лықтан­ды­ру ор­нықты. Ел­де «Со­ци­ализм жо­лымен ілгеріле­ген сайын тап күресі ши­еленісе түседі» де­ген ста­линдік те­ория үстемдік етті. Нәти­жесінде: Жа­залау ор­ганда­рының қыз­меті күшейтілді; Мем­ле­кеттік өкімет ор­га­ны ретіндегі Кеңес­тер қыз­меті шек­телді. Одақтық Ішкі істер ха­лық ко­мис­са­ри­аты құра­мын­да ерек­ше кеңес құры­лып, жа­залау ша­рала­ры іс жүзіне асы­рыл­ды. Жа­залау ша­рала­ры:Ату жа­засы;Жер ауда­ру;Еңбек­пен түзеу ла­герь­леріне қамау;КСРО-дан тыс жер­лерге қуда­лау.Же­ке адам құқығы аяққа ба­сылып, ба­лама пікір айтқан адам «ха­лық жа­уы» қата­рына жатқызы­лып, жа­залан­ды.Ұлттар мен ұлтшыл-ук­ло­нис­тер ту­ралы айқай-шу­ды ушықты­руға және жергілікті зи­ялы­лар­ды қуда­ла­уда өлкелік пар­тия ко­митеті ұйым­дасты­ру-нұсқаушы­лық бөлімінің меңге­рушісі Н. И. Ежов зор «үлес» қос­ты.1937–1938 жыл­да­ры лаңкестік жап­пай си­пат ал­ды. Ұлт зи­ялы­лары «ха­лық жа­ула­ры» деп айып­та­лып, ста­линдік жен­деттердің қолы­нан қаза тап­ты. Қазақ әде­би­етінің негізін са­лушы­лар – С. Сей­фул­лин (1894–1938 жж.), Б. Май­лин (1894–1938 жж.), І. Жансүгіров (1894–1938 жж.), М. Жұма­ба­ев (1893–1938 жж.), М. Ду­латов жа­заға ұшы­рап өлтірілді.

Оғыз мемлекетінің құрылуы мен этносаяси байланыстары. Қоғамдық құрылысы. Әлсіреу себептері. Қарлұқ қағана­тының солтүстік-ба­тыс жағын­да, Сыр­да­ри­яның ор­та және төменгі бойын­да, оған жалғасып жатқан Ба­тыс Қазақстан да­лала­рын­да IX-X ғасыр­ларда Оғыз тай­па­лары­ның ежелгі фе­одал­дық мем­ле­кеті қалып­тасты. Оғыз­дардың ата-ба­бала­рының әуелгі қоныс­танған жер­лері Ыс­тықкөлдің маңы. Оғыз­дар IX ғасыр­да Сыр­да­рия бойына келіп ор­на­ласа­ды, бірақ он­дағы кан­гар-пе­ченег бірлестігімен ұзақ уақыт соғысуға ту­ра ке­леді. Махмұд Қашғари Оғыз елінің 22 кейбір де­рек­терде 24 тай­паға бөлінгенін және әр тай­па­ның өз белгі таңба­сы мен туы болғанын ай­та­ды.IX ғасыр­дың аяғы мен X ғасыр­дың бас кезінде оғыз тай­па­лары Сыр­да­ри­яның ор­та ағысы­нан Еділдің төменгі бойына дейінгі ора­сан кең жер­лерді ме­кен­дейді. Оғыз­дардың қоныс өрістері Ырғыз, Орал, Ембі, Ойыл өзен­дерінің бой­ла­рын­да, Сыр­да­ри­яның Қара­тау ба­урай­ла­ры мен Ис­фиджаб шегіне дейін жет­кен. Олар Сыр­да­ри­яның ор­та және төменгі ағысы бойын­да, арал өңірі мен шығыс Кас­пий ай­мағын­да шоғыр­ла­нып қоныс тепті.X ғасыр­да Оғыз мем­ле­кетінің ас­та­насы – Ян­ги­кент не­месе Жаңа Гу­зия деп ата­латын қала бол­ды. Ол Қимақ да­ласы арқылы Са­рысу, Есіл және Нұра бой­ла­рына ба­ратын са­уда жо­лының үстінде ор­на­ласқан. Оғыз мем­ле­кеті өзінің са­яси және әле­уметтік тұрмы­сы жағынан көне фе­одал­дық мем­ле­кет бол­ды. "Жабғы” атағы бар жоғарғы би­ле­уші Оғыз мем­ле­кетінің бас­шы­сы бо­лып са­нал­ды. Оғыз жабғыла­рының орын­ба­сар­ла­рын Көл-еркін деп атаған. Жоғарғы би­ле­ушілер ор­ны мұра­гер­ге беріліп отырған. Оғыз хан­да­рын сай­лау кеңес­терде өткізілген. Жабғудың "инал” де­ген атағы бар өз мұра­гер­лері болған. Жас кезінде олар­ды тәрби­елеу үшін ар­найы қамқор­шы­лар (ата­бек­тер) тағайын­далған. Оғыз жабғыла­рының әйел­дері са­рай маңын­дағы өмірде ай­тар­лықтай рөл атқарған. Оларға "қатын” де­ген атақ берілген. Са­рай­да әске­ри кеңес­ке сүйенетін оғыз әскерінің бас­тығы (Сю­башы) маңыз­ды орын алған. XI ғасыр­дың ба­сын­да Оғыз мем­ле­кеті құлды­рай бас­та­ды. Оған алым-са­лықты жыртқыш­тықпен аяусыз жи­науға на­разы­лық білдірген оғыз тай­па­лары­ның көтерілісі се­беп бол­ды. Бұл жағдай X ғасыр­дың екінші жар­ты­сын­да өкімет ба­сына кел­ген Әли­хан­ның билік құрған кезіне жа­тады. Жабғының өкіметіне қар­сы ха­лық на­разы­лығын, Жент маңына келіп қоныс­танған салжұқтар­дың көсем­дері пай­да­лан­ды. Салжұқ көсем­дері Ян­ги­кент­тегі оғыз би­ле­ушілеріне қар­сы көтерілісті бас­тап, Жент қала­сын ба­сып ал­ды, бірақ оны ұзақ ұстап тұра ал­ма­ды. Осы кез­де ел ба­сына Әли­хан­ның мұра­гері Шахмәлік келіп, мем­ле­кет едәуір кұшейді. 1041 жы­лы оғыз­дар Хо­резмді жа­улап ала­ды. Алай­да, ара­да екі жыл өткен­нен кейін оғыз­дардың соңғы жабғысы Шахмәлік салжұқтар­дың қолы­на түсіп өлтіріледі. Салжұқтар­мен жүргізілген ұзақ жылғы соғыс­тар Оғыз мем­ле­кетін қат­ты әлсіретті. Аяғын­да келіп Жабғы мем­ле­кеті қып­шақ тай­па­лары­ның соққысы­нан біржо­лата құла­ды. Оғыз­дардың бірсы­пыра топ­та­ры осы­дан кейін Шығыс Еуро­паға, Кіші Азияға қоныс аудар­ды. Енді біра­зы Ор­та Азияға, Оңтүстік Қазақстан­дағы Қара­хан әулетінің және Хо­расан­ның салжұқ би­ле­ушілерінің қол ас­ты­на көшті. Ал XI ғасыр­дың ор­та­сын­да қып­шақтар талқан­даған оғыз­дардың кейбір қал­дықта­ры кейін ке­ле Дешті Қып­шақтар­дың түркі тілдес тай­па­лары­на сіңіп кетті.

Ортағасырлық Қазақстан ғалымы: Әль-Фарабидің әлемдік ғылымның дамуына қосқан үлесі. Әл-Фа­раби за­манын­да бүкіл Ор­та Азия мен Түркстан Араб ха­лифа­тының ықпа­лын­да болған. Соған бай­ла­ныс­ты қала халқы са­уда-сат­тық мәсе­лесіне ис­лам қалып­та­сып, да­му­ына зор үлес қосқан араб, пар­сы, түркі тілдерін қатар қол­данған. Со­ның ішінде ру­хани, ғылы­ми тіл араб тілі болған. Сон­дықтан құмар­лығы оянған Әл-Фа­рабидің осы үш тілді жетік білуі заңды­лық еді. Ол кейін білім-ғылым іздеп, көп жерді ара­лай­ды. Ақыры сол кез­де әлемнің ғылым дүни­есінің ор­та­лығы болған Бағдадқа келіп, сон­да тұрақтап қала­ды. Сол кездің әйгілі ғалым­да­рымен кез­десіп, олар­мен сыр­лас бо­лады. Грек, ла­тын, санс­крит және басқа тілдерді үй­ре­неді. Ол өз за­манын­дағы да­мыған ғылым са­лала­рының бәріне, өнеріне өзіндік үлес қосып, еле­улі із қал­ды­рады. Одан қалған ғылы­ми еңбек­тердің өзінің са­ны жүзден ас­там. Сол еңбек­терді ғылым са­лала­рына қарай бөлетін бол­сақ, олар мы­нан­дай: аст­ро­номия, аст­ро­логия, ма­тема­тика, ло­гика, му­зыка, ме­дици­на, та­биғат ғылым­да­ры, со­ци­оло­гия, линг­вис­ти­ка, по­эзия-ри­тори­ка, фи­лосо­фия бо­лып ке­леді.Әл-Фа­рабидің ісін жалғас­тырған, ғылымға берілген шәкірттері көп болған. Олар­дың ішінен, ең ал­ды­мен, Ор­та Ази­яның ұлы ғалы­мы Әбу Әли ибн Си­наның (Ави­цен­на) есімін атауға бо­лады. Кейінгі кез­дегі шығыс ғалым­да­ры олар­ды бөліп жар­май «Қос Фа­раби» деп те атай­ды. Сон­дай-ақ еңбек­тері ұлы ұстаз еңбек­терімен са­бақта­сып жатқан ұлы ғалым­дар — Бе­руни, Боз­жа­ни, Омар Һайям­дар да өздерін Әл-Фа­рабидің шәкірттеріміз деп есеп­те­ген.

Отан және әлем тарихындағы ғұндардың рөлі. Ғалым В.П. Алексеев айтқандай европеоидтердің ішінде қою қара шашты, қисық көзді, аз таныс адамдар пайда бола бастады. Ғұндар б.з.д. III ғасырдан бастап б.з. I ғасырда осы күнгі Шығыс Монғолияның Қытаймен шекаралас территориясында орналасқан, Қытаймен қашанда болса күрескен, таласқан.(б.з.д. 206) басқыншылығымен ғұн тайпалары сан рет қытайлықтарды жеңіп, олардың көп тұрғынды Хэнань Чжили провинцияларын алып алған. Ғұндардың батысқа қарай жылжуының басты себебі – Орталық Азиядағы дағдарыс еді. Ғұндардың бір бөлігі Тянь – Шань арқылы Оңтүстік Қазақстан территориясында өтеді. Ғұндардың қоныс аударуының екінші толқыны б.з. 93ж. Бастады. Бұл қозғалыс “ұлы қоныс аудару” атты тарихқа енді, өте маңызды қозғалыс болды, яғни көптеген халықтардың этникалық тарихында әсерін тигізді, соның ішінде Қазақстан да бар.