СССССССССССССССССССССССССССССССССССССССССС

Date: 2015-10-07; view: 1017.

Сақ дәуірі тайпаларының мәдениеті және өнері. Сақ заманы тайпалардың мәдени шығармашылығының ең жарқын көріністері арасында қолданбалы өнер ерекше орын алды. Оның ең басты компоненті б.з.д. VІІ-VІғ/да қалыптасып,Сібірдің,Қ/ң,Орта Азиның ж/е Оңт.Еропаның тайпалары арасында тараған аң стилі деп аталатын өнер болды. Сақ заманындағы ою-өрнектің бірнеше түрін: геометриялық, өсімдік тектес,зооморфтық,символдық түрлерін бөліп көрсетуге болады. Сақтардың ежелгі қалалары Қызылордадан 300 шақырым жердегі Шірік-Рабат қаласы. Қаланың күзет мұнаралары бар орталығы –Цитадель. Табылған заттар б.з.б. ІV-ІІғ/ға жатады. Олар егіншілікпен айналысқан. Қыш күйдіретін пеш, қол диірмен тастары, тары қалдықтары табылған. Б.з.д. I мыңжылдықтың басында сақ қоғамындағы алғашқы рулық қатынастар ыдырап, жаңа әлеуметтік құрылымын қалыптасу үрдісінің жедел жүруімен сипатталады.(қола дәуірінде ұштасып жатады) Тайпаға тән ең басты этникалық және саяси сипаттардың қатарына оның өз жерлерінің, осы тайпаға тән диалектерінің болуы, діни ұғымдардың және діни ғұрыптардың, бұрыптардың ортақтығын, орта істерді талқылау үшін тайпалық кеңестің, жоғарғы көсемі мен әскери басшыларының болуы тән болды.Б.з.д. VIII-VII ғ. Архаикалық кезең үшін аударды. Бір орнында тұрған қалпында жеке немесе ішінара бейнелеу тән болып келеді. Таутекенің, арқардың мүсіндері басын көтеріп жатқан қабанның немесе тұрған жыртқыштардың аяғын бүккен. Б.з.д.III-Iiғ. Аң стиліндегі өнер біртіндеп құлдырай бастады. Аң стилі ою-өрнекке айналды. Оның орнына түрлі-түсті тастармен көз салып безендіру техниканы және басқа да әшкейлендіру тәсілдері қолданбалы өнер туындылары пайда болды. Сақ заманындағы ою-өрнектердің бірнеше түрін: геометриялық, өсімдік тектес, зооформдық, символдық түрлерін бөліп көрсетуге болады.

Сақ дәуіріндегі өмір сүрген тайпалардың шаруашылығы мен тұрмысы.Сақдәуірінде өмір сүрген бірнеше тайпалар бар: Массагеттер, Исседондар, Аримаспылар, Аргипейлер т.б.Массагеттер (грек. massagetaі) — ежелгі грек авторларының деректері бойынша Каспий мен Арал теңізі аралығын мекендеген тайпалар тобының ортақ атауы. М-дің шыққан тегі мен қалыптасуы туралы нақты ғыл. деректер жоқ. Кеңес ғалымы С.П.Толстов соңғы болжамның шындыққа жақындығын дәлелдей келіп, Сырдарияның төм. жағындағы археол. ескерткіштерді М-ге тиесілі деп санайды. Бірақ оған қарсы пікірлер де бар. Геродоттың айтуынша, М. көшпелі тайпалар. Олар соғысқа атпен де, жаяу да шыққан, ат әбзелдерінің бірнеше түрлері болған. Қару-жарақтары мен әшекей бұйымдары мыс пен алтыннан жасалған.Ахемен әулеті патшасы Кир М-мен соғыста олардың падиша-ханымы Томиристен жеңіліп, қаза тапқан. Страбонның жазуынша М. күнге табынған. Оған құрбандыққа жылқы шалатын болған. Страбон М-ге жер өңдеуді кәсіп еткен Аралмаңындағы хорезмдік басқа тайпаларды да қосады.Исседондар – ежелгі түркі тайпаларының бірі, үйсіндердің арғы тегінің кейбір ғылыми әдебиеттердегі атауы. Тұңғыш рет Аристей Проконесскийдің дерегінен (шамамен б.з.б. 5 ғасыр) мәлім. Көне заман авторлары атап көрсеткендей, осы жүз жылдықта қоныс аудару нәтижесінде Исседондардың бір бөлігі Шу мен Әмудария алқабына келіп қоныстанған. Исседондардың бірнеше бөлікке бөлінетіні ежелгі замандағы жазбаларда атап көрсетілген. Солардың бірі (Птолемей, б.з. 1 ғасыр) Исседодарды сақ (батыстық) және сереклік (алтайлық) деп екі топқа бөледі, сонымен қатар нақ осы алтай тобы “исседондардың үлкен нәсілі” деген болжам жасайды. Византиялық Цец (5 ғасыр) ежелгі шығармаларға түсініктеме бере келе, Исседондар аримаспалармен көрші тұрды, менің ұғымым бойынша, бұлар таңғажайып адамдар деп тұжырымдады. Оның айтуынша, Исседондар жер астынан ағып шығатын өзен бойын жайлайтын, жұлдыздарға табынып, өзенді пір тұтатын адамдар екен. Ал А.Н. Бернштам, Ғалымдар АкадемиясыСЫРМұсабаев, К.Ақышев, Г.А. Кушаев қытай деректемелеріндегі исседондар кейінірек қытай шежірелеріндегі “у-сунь”, Птолемей деректемелеріндегі исседондар үйсін болуы мүмкін деген пікір айтады. Неміс зерттеушісі Альберт Германның пікірінше, “Исседондар” термині Батыс Сібірдің кет тілдік гидронимикасына жатады. Осы негізде ол Исседондарды Исеть өзенінің (Обь) алабында өмір сүрген халық деп есептеген. Германның бұл болжамы дұрыс болуы да мүмкін, өйткені жазба деректерде Исседондар Алтайды мекендеуші аримаспалармен көршілес отырған. Егер ежелгі замандарда Обь өзенінің жоғасыр ағысы және Катунь (Қатын) өз. кет тілдер тобында Эссет (Иссет, Эссес), яғни “Тәңірі өзені” деп аталғанын ескерсек, онда шығыс Исседондар (серскілер) тап осы аймақты қоныстануы мүмкін деген қорытынды жасауға болады.

Сақ тайпаларының саяси тарихы және қоғамдық құрылысы. Ар­хе­оло­ги­ялық мәлімет­тер бойын­ша сақ тай­па­лары Қазақстан аумағын б. з. б. VII-IV ғғ. ме­кен­де­ген. Сақ тай­па­лары әр түрлі аталған. Сақтар­ды ежелгі грек ав­торла­ры «Ази­ялық скиф­тер», пар­сы ес керткіштерінде «Құдіретті ер­кектер», Иран жаз­ба­ларын­да «Жүйрік ат­ты тур­лар» деп атаған. Сақтар­да негізінен әске­ри қоғам бол­ды. Сақтар­дың эт­номәде­ни аре­алы­на көпте­ген тай­па­лар кіреді. Олар­дың нақты са­нын белгілеу мүмкін емес, грек де­рек­терінде – да­илар, мас­са­гет­тер, ис­се­дон­дар, т. б., пар­сы де­рек­терінде – сақ-ха­омо­вар­га, сақ-тиг­ра­ха­уда, сақ-па­рада­райа деп ата­лады. Сақтар­дың ант­ро­поло­ги­ялық типі еуро­пе­оид­ты бол­ды. Со­нымен қатар моңғоло­ид­тық эле­мент­тердің етек жа­юы күшейді. Ба­тыс Қазақстан­дағы сав­ро­мат-сар­маттар сақтарға ту­ыс­тас келді. Сақтар­дың қоғам­дық құры­лысы--І.Патронимия– бұл сақ дәу/гі қоғамдық құрылымның ең төменгі сатысы. Әлеуметтік қатынасы рулық,қандық жағдайда негізделген.ІІ.Қауым (көшпелі).Әлеуметтік қатынас әлі консервативті. Жаңа 2 өндіріс п.б. аумақтық және өндірістік.ІІІ.Тайпа.Жоғарыда аталған 2 белгі бекиді,ары қарай дамиды. Олардан басқа бірге өмір сүрудің арқасында оларда т.б.белгілері қалыптасады. Диалект, өзіндік аттары,саси ж/е діни сенімдері мен ғұрыптары.ІV.Тайпалар одағысы.Жоғарыда аталған белгілер қалыптасады ж/е жаңа сатыға шығады. Мемлекеттік белгілер п.б.

Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстаннның қоғамдық-саяси дамуы /1946-1953 жж./ . Соғыс­тан кейін де әміршіл-әкімшіл жүйе қоғам­да үстем бол­ды. КСРО-да, со­ның ішінде Қазақстан­да Ста­линнің же­ке ба­сына та­быну күшейді. Же­ке адам құқығы барған сайын аяққа тап­талды. Қара­пайым адам­дар басқару­дан шет­тетілді. Ком­му­нистік пар­ти­яның билігі шексіз бол­ды. Қоғам­да то­тали­тар­лық, ав­то­ритар­лық жүйе үстем бол­ды. Осы­ның бәрі же­ке адам­ның ба­сына та­бынған­дықтан пай­да болған. Жоғары билік ба­сын­дағылар тез ара­да ком­му­низм­ге көшу ту­ралы жос­парлар­ды құрас­ты­ра бас­та­ды. Ком­му­низмнің те­ориялық негізі жа­сал­ды. Мұның бәрі И. В. Ста­линнің көре­гендігі ретінде бағалан­ды. Рес­публи­када осы­лай қияли уто­пи­ялық көзқарас пай­да бол­ды. Ком­му­нистік пар­тия қияли ком­му­нистік иде­оло­ги­яның мүддесін ха­лықтың өмірі мен тіршілігінен жоғары қой­ды. Адам мүддесімен ешкім са­нас­па­ды. Соғыс­тан кейін 1946–1950 жыл­да­ры ха­лықтың әле­уметтік жағдайы үшін аса ірі ауыр кез бол­ды. 1947 жы­лы елімізде бұрын­нан қол­да­нылып кел­ген, ха­лықты азық-түлікпен мөлшерлі қам­та­масыз ететін кар­точка­лық жүйе жойыл­ды. Ха­лықтың әле­уметтік-тұрмыс­тық жағдайын жақсар­ту­да біраз ша­ралар қол­да­ныл­ды. Бірақ бұл мәсе­ле оны­мен шешілмеді. Жұмыс­шы­лар­дың жа­лақысы көп рет­те азық-түлікті са­тып алып отыр­ды. Әсіре­се, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін мем­ле­кет өте ар­зан бағамен са­тып ал­ды. 1946 жы­лы Кеңес­тер Одағының біраз өңірін аш­тық жай­ла­ды. Бұл ту­ралы ешқан­дай мәлімет­терде ай­тыл­май­ды. 1946 жылғы на­урыз­да КСРО Жоғарғы Кеңесінің бірінші сес­си­ясы 1946–1950 жыл­дар ара­лығын қам­ти­тын ха­лық ша­ру­ашылғын қал­пы­на келтіру мен да­мытуға ар­налған бес­жылдық ту­ралы Заң қабыл­да­ды. Бұл жос­парда қазақстан­ның ха­лық ша­ру­ашы­лығы мен мәде­ни­етін да­мытуға үлкен мән берілді. Ауыр өнеркәсіптің да­му­ына, жаңа темір жол желісін са­луға, ауыл­ша­ру­ашы­лық дақыл­да­рының өнімін арт­ты­руға қар­жы бөлінді.Еңбекшілер қауымы­ның қажыр­лы қай­рат көрсе­туінің нәти­жесінде 1946–1951 жыл­да­ры рес­публи­када бо­лат про­катын, қара және түсті ме­тал­лургия, тау-кен және көмір өнеркәсібі үшін қол­дан жа­салған тал­шық өндіру жүзе­ге асы­рыл­ды. Бес­жылдық жыл­да­рын­да қара ме­тал­лургия қарыш­ты қадам­мен да­мыды. Темірта­удағы ме­тал­лургия за­уытын­да үй про­кат ста­ны мен екі мар­тен пеші, Ақтөбе­дегі фер­роқорыт­па за­уытын­да кәсіпо­рын­ның үшінші ке­зегі іске қосыл­ды. 1947 жы­лы Өске­мен қорғасын-мы­рыш ком­би­наты алғашқы мы­рышын берді. Екібастұз ала­бын­да көмір кесіндісінің құры­лысы аяқтал­ды. Балқаш мыс қоры­ту за­уыты­ның қуатын арт­ты­ру жөніндегі жұмыс­тар жалғас­ты­рыл­ды. Маңғыс­та­уда мұнай кәсіпшіліктері қатарға қосы­лумен бол­ды.

Сырдария және Арал қазақтарының көтерілістері. Жанқожа Нұрмұхамедұлы және Есет Көтібаров.Маңғыстау қазақтарының көтерілісі.Сыр­да­рия қазақта­рының Жанқожа Нұрмұха­медов басқарған көтерілісі (1853–1858 жж.) XIX ғасыр­дың екінші жар­ты­сын­да Сыр­да­рия бойын­дағы қазақтар­дыңәле­уметтік-эко­номи­калық жағдайы өте ауыр бол­ды.Хи­уа және Қоқан фе­одал­да­ры Сыр­да­ри­яның төменгі ағысы бойын­дағы және Ырғыз, Торғай, Ем­ба өзен­дерінің аңғар­ла­рын­дағы қазақтар­ды өздеріне қара­туды көздеді. Олар бұл жер­лерге үнемі шапқын­шы­лық жа­сап отыр­ды. Сыр­да­ри­яның төменгі ағысы бойын­дағы Жаңада­рия және Қуан­да­рия алқап­та­рын ба­сып алып, бұл жер­лерде әске­ри бекіністер сал­ды, оған Арал маңын­дағы қазақтар­ды күштеп пай­да­лан­ды. Хи­уа хан­дығы жергілікті ха­лықтар­дан алым-са­лық жи­нап отыр­ды. Сөйтіп, қазақтар тек өз фе­одал­да­рына ғана емес, сон­дай-ақ Хи­уа және Қоқан би­ле­ушілеріне де зе­кет және ұшыр төледі. Алым-са­лық жи­нау үшін олар әске­ри күштерді пай­да­лан­ды.Хи­уа және Қоқан хан­дықта­рының үстемдігіне қар­сы Сыр­да­рия қазақта­ры көтеріліске шыға бас­та­ды. Мұндағы қазақтар­дың көтерілісін Әлім ру­ынан шыққан Жанқожа Нұрмұха­медұлы (1780–1860жж.) басқар­ды. Шекті руы бас­шы­лары­ның бірі – Жанқожа жай қара­пайым ха­лық ара­сын­да бе­делді әрі мақсат­кер ба­тыр ретінде даңққа бөленді. Жанқожа Сыр­да­рия бойы қазақта­рының, со­ның ішінде егінші бұқара­ның өте күшті отар­шылдық езгіге түскендігін түсінді. Сон­дықтан Сыр бойы қазақта­рының бос­тандығы және хи­уалықтар­дың оз­бырлығына қар­сы күрес­те ба­тыр өзінің жа­сақта­рын құрды. Оның жа­сақта­ры бұған дейін 1838 жы­лы Ке­неса­ры сар­базда­рымен бірге Со­зақ қама­лын қамауға қаты­насқан бо­латын. 1842 жыл­дың күзінде Жанқожа­ның әскері Хи­уаның ірі бекінісі Бесқала­ны қира­тып, қала ко­мен­данты Ба­бажан­ды өлтірді. 1843 жы­лы Жанқожа ба­тыр­дың жа­сақта­ры Қуан­да­рия бойын­дағы хи­уалықтар тұрғызған қамал­ды талқан­да­ды, ал 1845 жы­лы осы қамал­ды қай­та­дан қал­пы­на келтіру үшін жіберілген екі мың хи­уа шоғыр­ла­рын талқан­дап жеңді. 1853 жы­лы орыс әскер­лері Ақмешітті ба­сып алып, жаңадан Сыр­да­рия әске­ри желісі пай­да бол­ды.Алым бар­лық ха­лықтар­дан бірдей алын­ды. Ірі бай, ор­та­ша, ке­дей – бәрі бірдей мөлшер­де, яғни әр шаңырақ төлеп отыр­ды. Сыр­да­рия бойын­дағы ше­кара­лық өкімет Райым және Қаза­лы әске­ри қамал­да­рын са­лу үшін мыңдаған қазақ ша­ру­ала­рын ай­дап келіп, еріксіз жұмыс істетті. Әске­ри қару-жа­рақтар және азық-түлік та­су үшін де қазақтар­ды күштеп қыз­метке тарт­ты. Қазақ еңбекшілері екі түрлі қана­удың пат­ша өкіметі және жергілікті өз фе­одал­да­рының тепкісін бас­тан кешірді. Көтерілістен кейін Жанқожа­ның өзі ха­лықтан бөлініп, тек бидің қыз­метін атқар­ды, кейін оны жа­ула­ры опа­сыз­дықпен өлтірді. Бірақ осыған қара­мас­тан Жанқожа Нұрмұха­медұлы басқарған 1856–1857 жыл­да­ры болған Сыр­да­рия қазақта­ры көтерілісінің та­рихи маңызы өте зор. Өй­ткені, ол пат­ша өкіметінің отар­лау са­яса­тына қар­сы ха­лық-азат­тық қозғалыс еді. «Уақыт­ша ере­же» Маңғыс­та­уда 1870 жы­лы енгізілді. Пат­ша әкімшілігі Маңғыс­та­удың негізгі халқы – адай руы «Уақыт­ша ере­жені» күрессіз қабыл­да­май­ды деп қауіптенді және оны жүзе­ге асы­ру үшін неғұрлым қолай­лы жағдай­лар­ды күтті. Көтерілістің негізгі қозғаушы күші – қазақ ша­ру­ала­ры өз қатар­ла­рын берік біріктіру­ге қол жеткізе ал­ма­ды, мұның өзі са­ны жөнінен бол­ма­шы жа­зала­ушы от­рядтар­дың ха­лық қар­сы­лығының негізгі ошақта­рын тұншықты­ру­ына мүмкіндік берді; қазақ ша­ру­ала­рының ру­лық тар өрістері мүдде­лері отар­шыл им­пе­ри­яның әске­ри құра­мала­рының өзінің ұйым­да­суы жағынан едәуір кем түскен көтерілісшілер жа­сақта­рын­дағы тұрақта­ма­ушы­лықты туғыз­ды. Көтеріліс шағын си­пат­та болғаны­мен, оның ге­ог­ра­фи­ялық шеңбері тым ауқым­ды бол­ды – бүкіл дерлік Ба­тыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан­ның бір бөлігі қазақ ша­ру­ала­рының бой көрсе­тулерімен қам­ты­лып, «Уақыт­ша ере­женің» жүзе­ге асы­рылу­ын қиын­датты.

Сырым Датұлы бастаған ұлт – азаттық көтеріліс. Көтерілістің се­беп­тері мен алғышарт­та­ры. 1773–1775 жыл­дардағы Е. Пу­гачев басқарған ша­ру­алар соғысы­на қатысқан қазақтар­дың негізгі та­лап­та­ры қанағат­танды­рыл­ма­ды; Көпте­ген сұлтан­дар, би­лер басқа да Кіші жүздің ықпал­ды адам­да­ры пат­ша үкіметінің са­яса­тымен келіспеді; Кіші, Ор­та жүздердің кейбір аудан­да­ры Уфа, Си­бирск гу­бер­ни­яла­рына бағын­ды­рыл­ды; Жайық бойын­дағы ка­зак­тардың, жаңадан қоныс аударған көпес­тердің оз­бырлығы жергілікті қазақтар­дың ашу-ыза­сын келтірді. Сон­дықтан көтерілісшілер бұрынғы жер­лерді қай­та­рып алу, Жайық ка­зак­та­рының, Нұра­лы хан­ның оз­бырлығына шек қою сияқты мәсе­лелерді мақсат етіп ал­ды­на қой­ды. Қозғаушы күштері. Бас­ты қозғаушы күштер көшпенді қазақ ша­ру­ала­ры бол­ды. Бұлар­мен қатар пат­ша үкіметінің са­яса­тымен келіспе­ген үстем тап өкілдері (ба­тыр­лар, би­лер) де қатыс­ты. Көтеріліске қатысқан Кіші жүз ру­лары: жағал­бай­лы, шекті, беріш, та­бын, шөме­кей, алаш, сер­кеш, таз, бай­бақты, алаш, қара­кесек, төртқара т. б. Көтерілісті бай­бақты ру­ының стар­шы­ны ба­тыр Сы­рым Датұлы басқарған. Көтерілістің ба­рысы. 1783 жы­лы Сы­рым Датұлы басқарған Кіші жүз қазақта­рының ка­зак әскер­леріне қар­сы көтерілуі бас­талды.1784 жы­лы Сы­рым Датұлы ка­зак­тар тұтқыны­нан бо­сап, көтеріліске ірі қол жи­най бас­та­ды. Бұл тұтқынға ол 1783 жы­лы жел­тоқсан айын­да түсті. Көтерілісшілер ара­сын­да Жантөре сұлтан, Ба­рақ, Тіленші стар­шындар сияқты үстем тап өкілдері де бол­ды. 1784 жы­лы Сы­рым Датұлы­ның қара­мағына 1000-ға жуық адам шоғыр­ланды. Пат­ша үкіметі көтерілістің етек алу­ынан сес­кеніп, жа­зала­ушы от­рядтар­ды жібе­ре бас­та­ды. 1785 жы­лы 17 ақпан­да ге­нерал-майор Смир­нов басқарған, ка­зак­тар мен башқұрттар­дан құралған 2670-тей ада­мы бар жа­зала­ушы от­ряд қара­пайым ауыл­дарды ой­ран­дап, біраз қазақтар­ды тұтқын­да­ды.1785 жы­лы Сы­рым Датұлы басқарған көтерілісшілердің күресі ба­рын­ша кеңейді. 1785 жы­лы на­урыз­да На­заров басқарған Жайық ка­зак от­рядта­ры көтерілісшілер­ге ша­бу­ыл жа­сады. Мұнда екі жақ та нақты нәти­жеге жет­педі. 1787 жы­лы Кол­па­ков пен По­нома­рев басқарған, 1250 адам­нан құралған жа­зала­ушы от­рядтар көтерілісшілер­ге ша­бу­ыл жа­сауға ба­та ал­май, бейбіт ауыл­дарды ой­ран­да­ды. Нұра­лы хан­ның пат­ша үкіметін жақта­уы көтерілісшілердің ал­да­рына Нұра­лы хан­ды тақтан тай­ды­ру мақса­тын қоюға се­беп бол­ды. 1785 жы­лы Кіші жүздің ақсүйек­тер то­бы Нұра­лыны тақтан тай­ды­ру үшін құрыл­тай өткізді. 1786 жы­лы Нұра­лы хан Орал бекінісіне қашып бар­ды. 1790 жы­лы Нұра­лы Уфа­да қай­тыс бол­ды. Жайық бойын­дағы ка­зак әскері жа­саған оз­бырлықта­ры көтерілістің одан әрі өршуіне се­беп бол­ды. 1790 жы­лы та­мыз­да ка­зак әскерінің бас­шы­сы Д. Донс­ков 1500-ге тар­та адам мен бейбіт жатқан қазақ ауыл­да­рын ой­ран­да­ды. Бұл, әри­не, қазақтар­дың қар­сы­лығын ту­дыр­ды. 1791 жы­лы Нұра­лының ор­ны­на Кіші жүздің ха­ны бо­лып Ера­лы сұлтан сай­лан­ды. Бұл жағдай көтерілістің одан әрі кеңеюіне әсер етті. 1792 жы­лы Сы­рым Датұлы Ре­сей­ге қар­сы күресін ашық түрде кеңей­тті. Қазақ фе­одал­да­рының біраз бөлігі Сы­рым Датұлын қол­да­мады. Ал Жантөре сұлтан, Ера­лы, Ба­рақ, Ілек­бай стар­шындар Сы­рым Датұлын қол­да­ды. Бірақ осы уақыт­тан бас­тап Сы­рым Датұлы көтерілісінің қарқыны уақыт­ша бәсеңдеді. Оған көтерілісшілердің Елек пен Крас­но­горск бекіністерін алу­дағы сәтсіздігі се­беп бол­ды.1794 жы­лы Ера­лы хан өлді. 1795 жы­лы Нұра­лының ұлы Есім хан бо­лып сай­лан­ды. Есімнің хан тағына оты­руы Сы­рым­ның басқарған көтерілісінің қай­та­дан өрістеуіне се­беп бол­ды.1797 жы­лы 17 на­урыз­да Сы­рым басқарған көтерілісшілер хан са­райына ша­бу­ыл жа­сап, Есім хан­ды өлтірді.1797 жы­лы пол­ковник Сквор­кин Сы­рым көтерілісшілерін қуда­лай бас­та­ды, бірақ қуда­ла­ушы­лар­дың алғашқы әре­кет­тері сәтсіздікпен аяқта­лып жат­ты. Көтерілістің жеңілуі. Есім ханн­ның өлімінен кейін Кіші жүзде хан сай­лау мәсе­лесі тұрды. Ал пат­ша үкіметі Кіші жүздегі хан сай­лау мәсе­лесін жүзе­ге асыр­мауға ты­рыс­ты. Бірақ осыған қара­мас­тан, Кіші жүз фе­одал­да­ры Нұра­лының ба­ласы Қара­тай­ды хан ор­ны­на сай­ла­ды.Осы­дан кейін Сы­рым Датұлы өзіне қарас­ты ха­лықты ар­ты­нан ертіп, Сыр­да­рияға қоныс аудар­ды. Ханға, хан кеңесіне қар­сы болған Кіші жүздің ықпал­ды адам­да­ры Сы­рым­ның қасы­на топ­тасты.1797 жы­лы пат­ша үкіметі хан­дық кеңесті жойып, Кіші жүздегі хан­дық билікті қал­пы­на келтірді. Хан бо­лып Ай­шуақ сұлтан бекітілді. 1797 жы­лы Сы­рым Хи­уа хан­дығының жеріне қоныс аудар­ды. Се­бебі бұл кез­де Қара­тай сұлтан Сы­рым­ның қуғын­да­уын жиілет­кен еді. 1797 жы­лы Сы­рым­ның Хи­уа жеріне өтуі, оның бас­шы­лығымен болған көтеріліс те жеңіліспен аяқтал­ды. 1802 жы­лы Сы­рым Датұлы Хи­уа жерінде қай­тыс бол­ды.