ТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТТ

Date: 2015-10-07; view: 836.

Тас дәуіріндегі әлеуметтік-шаруашылық эволюциясы (палеолит-мезолит-неолит) Тас ғасыры – адамзат тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі. Бұл кезеңде адамның, оның бейімі мен мінез – құлқының, күн көріс тіршілігінің қалыптасуы жүзеге асты. Тас дәуірі 2,5 млн жыл бұрын басталып, біздің заманымызға дейінгі III мыңжылдықта аяқталды. Тас ғасыры өз ретінде көне тас (палеолит), орта тас (мезолит), жаңа тас (неолит) және қола ғасырына өтпелі арадағы мыс пен тас қатар тараған ғасыр (энеолит) болып бөлінеді. Палеолит – көне тас ғасыры, адамзат даму тарихындағы ең ұзақ мерзімді қамтитын кезең, ол б.з.д. 2,6 млн. – 12 мың жылдыққа дейін созылады. Ерте (б.з. 2,6 млн. – 35-30 мың жыл бұрын) және кейінгі (б.з. 35-30 - 12 мың жыл бұрын) палеолит болып екіге бөлінеді. Бұл дәуір – адамзат және оның шаруашылығының қалыптасу кезі, өндіргіш күштердің төмен деңгейінде болуымен сипатталады. Адамдар табиғаттың дайын тұрған өнімдерін пайдаланумен шектелген. Ескерткіштері: Кейінгі палеолиттік ескерткіштер Қазақстанның Жамбыл облысындағы Қаратаудан өткен ғасырдың 50 жылдарында, ғалым Қ.Алпысбаевтың зерттеуімен табылған болатын.Бізге Бөріқазған, Тәңірқазған және Тоқалы сонымен қатар Шу өзенінің жағалауын-дағы Қазанғап қоныстары белгілі. Бұлардан көбінесе тастан жасалған шапқыштар табылған. Мыс: ТӘҢІРҚАЗҒАН – Жамбыл облысындағы Қаратау қаласының солтүстік –шығысынан 34 км жерде табылған ерете палеолит дәуірінің ең ірі қоныс орны. Зерттеу жұмыстары 1958 жылы Қ.Алпысбаевтың басшылығымен жүргізілген болатын.Қазба жұмыстарының барысында шақпақ тастардан жасалған екі жағы өңделген доғал шапқыштар, қол шапқылар ж.т.б. еңбек құралдары табылды. Жерімізде алғашқы адамдардың құрал-жабдықтарын зерттеуде айтарлықтай еңбек сіңірген ғалым академик Ә.Х.Марғұлан болды. Ғалымның жетекшілігімен жүргізілген Орталық Қазақстан экспедициясы Бетпақдаланың орталық бөлігінен бірнеше жрден тас дәуірінің қонысын тапқан. Елімізде тас дәуірінің нағыз ғылыми тұрғыдан зерттелуі 50-жылдардың 2-ші жартысынан басталады. Қазақ Ұлттық академиясы Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтының ғылыми қызметкері тас дәуірінің маманы Х.Алпысбаевтың жетекшілігімен 1957 жылы құрылған «Қаратау отрядының» жүргізген жұмысы орасан зор болды. 20 жылдан астам мерзімнің ішінде ғалым тас дәуірінің төменгі кезеңінен бастап, оның соңғы кезеңіне дейінгі мезгілдерді дәлелдейтін ескерткіштерді тапты. Бұл жұмыстың нәтижесі «Оңтүстік Қазақстанның төменгі тас дәуірі» атты монография болып жарыққа шықты. Кейінгі палеолит ескерткіштері Орталық және Шығыс Қазақстаннан табылған. Батпақ, Семізбұғы, Қарабас осындай ескерткіштер тобына жатады. Бұл дәуір тас өңдеу тәсілі мен одан еңбек құралдарын жасау тәжірибесінің жетілдіріліп, белгілі бір дәрежеде материалдық, рухани мәдениеттің дамуымен сипатталады. ХХ ғасырдың 80-жылдарынан бастап бүгінгі күнге дейін палеолит дәуірін зерттеуді Ә.Х.Марғұлан атындағы археология институты, сонымен қатар Ж.К.Таймағамбетовтің жетекшілігімен әл-Фараби атындағы ҚазҰУ – нің ғалымдары жүргізіп келеді. Ж.К.Таймағамбетовтың бастамасы және жетекшілігімен 2000 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде ТМД елдерінің ішінде алғаш рет палеолит мұражайы ашылды. Мезолит грекше аударғанда орта тас ғасыры дегенді білдіреді, ол б.з.д. 12-5 мың жыл қамтиды. Бұл кезеңнің ерекшелік-теріне тоқталатын болсақ, мезолитте садақ пен жебені ойлап табуға байланысты аң аулау үрдісі күшейіп, соның нәтижесінде шаруашылықтың жаңа түрлері пайда болды. Бұл кезеңнің тағы бір жаңалығы – ұсақ тастардан жасалған микролиттер болатын. Бұл кезең Қазақстан тарихында ең аз зерттелген.Тек соңғы он жылда оншақты мезолит тас индустрия кешендеріне жататын ескерткіштер және тұрақтар табылып отыр. Мезолиттік тұрақтар өзендер мен көлдердің жағалауларына орналасты. Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық сағаларынан табылған тұрақтар оған дәлел. Ал Маңғыстауда (Қызылсу) белгілі мезолиттік тұрақтар бар. Неолит - жаңа тас ғасыры, тас өңдеу техникасының жоғары дамыған кезеңі.Еңбек құралдарының жаңа түрлері дәнүккіш пен балта пайда болды, сонымен қатар адамдар қыш құмыра (керамика) жасауды үйренді.Сондықтан бұл кезеңді кейбір деректерде «қыш құмыралар» кезеңі деп те атайды. Соңғы жылдардағы зертеулер бірнеше неолиттік мәдениеттерді анықтауға мүмкіндік береді. Тобыл бойындағы Маханджар, Есілде – Атбасар және Орталық Қазақстан ескерткіштер тобы. Бұлардан ертерек Батыс Қазақстанда – Келтеминар, Шығыс Қазақстанда – Усть-Нарым мәдениеттері табылған. Қазақстанның солтүстік аудандарында алғаш рет неолит дәуірінің қоныстарын 1926 ж. М.П. Грязнов пен М.Н. Комарова зерттеген. Шығыс Қазақстанда неолит кезеңінің ескерткіштерін тауып және оларға ғылыми зерттеу жұмысын жүргізуде археолог ғалым С. Черниковтың еңбегі зор. Ол «Кіші Красноярск» және «Усть-Нарым» қоныстарына қазба жұмыстарын жүргізді. Сырдарияның төменгі ағысында Арал жағалауында, Қызылорда облысының жерінде неолит кезеңінің қоныстарын зерттеуде Хорезм археологиялық экспедициясының меңгерушісі С.П.Толстовтың сіңірген еңбегі айтарлықтай. Неолит ескерткіштерін зерттеуде академик Ә.Х. Марғұланның, тас дәуірінің маманы Х.А. Алпысбаевтың еңбегі зор Батыс Қазақстанда Келтеминар мәдениетінің бір түрі – батыс-қазақстандық үлгісі оқшау көзге түседі, оны С.П. Толстов болжап айтқан. Келтеминар мәдениеті б.з. дейінгі 4 мыңыншы жылдардың аяғы мен 2 мыңыншы жылдың бас кезінде болған және Қазақстан мен Орта Азияның едәуір территориясын қамтыған. Батыс Қазақстанда Шаңдыауыл, Құлсары, Шатпакөл, Қайнар, Жыланқабақ, Сарықамыс, Шаянды және т.б. тұрақтар бар. Энеолит – мыс пен тас ғасыры, б.з.д. 4-3 мың. орын алады.Энеолитте мыс пен тастан жасалған еңбек құралдары қатар қолданылды.Мысты тас ғасырында еңбек бөлінісі мен аталық ру орнады. Соңғы уақытқа дейін энеолитті тас ғасырынан қола ғасырынан өтетін өтпелі кезең деп қарстырған. Алайда, бірқатар зерттеушілер энеолитті тарихтағы маңызды кезең деп біледі және оны біздің еліміздің оңтүстігінде мал және жер шаруашылығымен айналысатын тайпалар-дың гүлденуімен байланыстырады. Қаз.терр ерекше ескерткіш Солт.Қаз Ботай тұрағы болып табылабы. Ботай тұрағы 3-2 мыңж жатады, қазу кезінде 15 тұрғын үй табылған. Сонымен қатар, Маңғыстаудан энеолит дәуіріне жататын Шебір тұрағы табылды. Сөйтіп, қорыта келгенде, тас дәуірінде адамның пайда болуы, қалыптасуы және алғашқы адамдардың Қазақстан аумағына қоныс аударуы мен игере бастауы үрдісі жүрді.

Татар-моңғол шапқыншылығы кезеңдері мен қорытындылары туралы тұжырымдамалар. Та­тар-моңғол тай­па­лары­ның са­яси жағынан ба­сын біріктіріп, Моңғол фе­одал­дық мем­ле­кетінің негізін са­лушы Те­мучин бол­ды. Ол та­рих­тағы де­рек­тер бойын­ша 1162 жы­лы, екінші бір де­рек­тер бойын­ша 1155 жы­лы ірі но­ян Есу­гай баһадүрдің от­ба­сын­да туған. Те­мучин ер же­те ке­ле негізгі қар­сы­лас­та­рының бар­лығын жеңіп, Моңғол­дың бүкіл тай­па­ларын өзінің қол ас­ты­на біріктірген. 1206 жыл­дың көктемінде Өнан өзенінің сағасын­да Те­мучинді жақта­ушы-моңғол ақсүйек­терінің құрыл­тайы бо­лып, он­да ол сал­та­нат­ты жағдай­да Шыңғыс­хан де­ген ат­пен моңғол­дардың әміршісі бо­лып жа­ри­ялан­ды. 1207–1208 жыл­дардың қысын­да Шыңғыс­ханның үлкен ба­ласы Жо­шы Ене­сей қырғыз­да­рын және Сібірдің оңтүстігіндегі басқа да «ор­ман ха­лықта­рын» бағын­дырды. 1208–1209 жыл­да­ры Шыңғыс­хан әскер­лері тұтқиыл­дан ша­бу­ыл жа­сап, таңғұттық Си Ся мем­ле­кетін күй­ретті. Шыңғыс­тың қаһары­нан сес­кенген қазіргі Шығыс Түркістан ай­мағын­дағы ұйғыр­лар моңғол­дарға өз еркімен бағын­ды Шыңғыс­хан Шығыс Еуро­па мен Ал­дыңғы Азияға жол аша­тын Ор­та Азия мен Қазақстан­ды жа­улап алу жо­рығына жан-жақты әзірленді. Бұл үшін ол мұсыл­ман көпес­терінен, моңғол­дардың қол ас­тында болған босқын­дардан мәлімет­тер алып, Қарақытай­лар мем­ле­кетінің, со­дан кейін Хо­резм ша­хын­дағы ішкі жағдай мен әске­ри күштер ту­ралы де­рек­терге қанықты, со­ның негізінде ой­лас­ты­рылған іс-қимыл­дың бағдар­ла­масын жа­сады. 1219 жы­лы қыркүйек­те Шыңғыс хан­ның 111 мың әскері Оты­рар қала­сын қор­шай­ды. Бұл қалың қол­ды Шыңғыс хан­ның ұлда­ры Шағатай, Үге­дей басқара­ды. Бір ай­дың ішінде Шыңғыс хан әскері Оты­рар­ды ала­ды. Әйгілі кітап­ха­на өртеніп, ха­лық көптеп қыры­лады. Қайыр хан­ның де­несіне ерітілген күміс құйып, азап­тап өлтіреді. 1219–1220 жыл­да­ры Шыңғыс­ханның ұлда­ры Бұха­ра, Са­марқан, Сығанақ, Са­уран, Бар­шынкент, Жент, Үзгент қала­ларын бағын­ды­рады.1221 жы­лы Шыңғыс хан әскері Хо­резмді, Ор­та Ази­яны жа­улап ала­ды. Осы­дан кейін Шыңғыс хан әскер­лері пар­сы, Ауғанс­тан, орыс, Дешті-Қып­шақ жер­лерін жа­улап ала­ды. 1224 жы­лы Ертістегі Шыңғыс хан ор­да­сына қай­та ора­лады. 1219–1224 жыл­дар ара­лығын­да Шыңғыс хан Қазақстан мен Ор­та Ази­яны жа­улап алып, өз им­пе­ри­ясы­ның құра­мына қоса­ды.1238 жы­лы Бұха­рада Махмұд та­раби бас­таған көтеріліс Шыңғыс хан қол ас­тындағы ха­лықтар көтерілісінің ең ірісі бо­лады. Ұлыс­тардың құры­луыҰлан-бай­тақ өңірлерді жа­улап алған Шыңғыс хан өлерінің ал­дында өзінің төрт ұлы­на ол жер­лерді бөліп бе­реді.Төле­ге (кіші ұлы) кіндік Моңғоли­яны;Шағатайға Жетісу мен Әму­дария маңын (Мәуерен­нахр), Шығыс Түркістан­ды; Үге­дей­ге Ал­тай, Тар­бағатай, Ба­тыс Моңғолия жер­лерін бе­реді.Жо­шы (үлкен ұлы) үлесіне Ертістен ба­тысқа қарай бүкіл Дешті-Қып­шақ жерін қоса Оралға дейін, Жетісу­дың солтүстік бөлігі, Арал Кас­пий маңын­дағы жер­лер тиді. Бұл бөлінген жер­лер ұлыс­тар деп атал­ды. Бар­лық ұлыс­тардың ор­та­лығы Қарақорым бол­ды. Қазақстан ай­мағы үш ұлысқа (Төле­ден басқа) қара­ды. Бұлар­дың ішінде ең ірісі – Жо­шы ұлы­сы, кейінгісі – Шағатай ұлы­сы. Шағатай ұлы­сы. Жетісу, Мәуерен­нахр сияқты өңірлерді иелен­ген Шағатай 1241 жы­лы өлді. Оның ор­ны­на Шағатай ұлы­сына ба­ласы Есу-Мөңке хан бол­ды. Бірақ Ұлы Ор­даға билік үшін күрес Шағатай ұлы­сына да зар­да­бын тигізді. XIV ғасыр­дың ба­сына қарай ғана шыңғыс хан им­пе­ри­ясы­ның билігі Шағатай әулетінің қолы­на тиді. Шағатай ұлы­сын­дағы бұл та­лас­тар, өза­ра қырқысу­лар XIV ғасыр­дың ор­та­сын­да ұлыс­тың ыды­ра­уына се­беп бол­ды. Шағатай ұлы­сының мұра­сы ретінде Жетісу­да Моғолс­тан мем­ле­кеті құрылған еді. Жо­шы ұлы­сы. Шыңғыс хан құрған алып им­пе­рия аумағының ба­сым бөлігі Жо­шы ұлы­сына қара­ды. Алғашқыда ұлыс тер­ри­тори­ясы Ертістен Еділге дейінгі, Сібірден Сыр­да­рияға дейінгі жер­лерді қам­ты­ды. Қазақстан жерінің ба­сым бөлігі осы ұлыс­тың құра­мын­да бол­ды. Жо­шы хан өлген­нен кейін ми­расқоры Ба­тый жо­рықта­ры нәти­жесінде ұлыс аумағын Ал­тай­дан Ду­найға дейін соз­ды. Бұл ұлы мем­ле­кет Ал­тын Ор­да мем­ле­кеті бол­ды.

Тәуекел хан тұсындағы Қазақ хандығының саяси жағдайы. Тәуекел хан^[1] - (1583-1598 жылдары билік құрған) Шығай хандың ұлы 1586-1594 жылдар аралығында ол өзге сұлтандармен хан тағына таласып, біраз уақытын соған жұмсады. Ақыры хандыққа қол жеткізді. Өзбек ханына қарсы күресте әскери одақтас ету үшін ол Мәскеумен қарым-қатынасын жолға қойды. Сөйтіп, 1598 жылы Орта Азияға жаңа жорық жасады. Сырдария бойындағы қалаларды қайтарып алар жолда ұрыстар жүргізілген кезде Тәуекел ауыр жараланып, Ташкентте қайтыс болды. XVI ғасырдың 90-жылдарынан XVII ғасырдың басына дейінгі Қазақ хандығының тарихы Шығайдың Абдаллахқа өтіп кетуі, Тәуекелдің одан қалуы, қазақ сұлтандары қатысқан 1588 жылғы Ташкент көтерілісі, 1594-1595 жылдардағы Тәуекел Түркістанды, Ташкентті, Ферғананы, Самарқандты басып алған кездегі соғыс оқиғалары сияқты деректермен белгілі. Бұл аймақтардың Қазақ хандығы құрамына қосылуының тарихи маңызы зор болды, бір тарихи кезеңнің екіншісімен алмасуын көрсетті. Бұл оқиғалар тек Қазақ хандығына ғана емес, шайбанилік мемлекеттерге де елеулі ықпал жасады, өйткені Орта Азиядағы әулеттер ауысуының солармен тікелей байланысы болды. 1582 жылы Шығай хан өлгеннен кейін Тәуекел хан болды. Абдаллахқа вассалдық тәуелділік оның кезінде де сақталып қалды. Бірақ 1582 жылдың бас кезінде-ақ «Әндіжан мен Ферғанаға жорықтан қайтып келе жатқанда Тәуекел өзіне ханның теріс ниетінен күдіктеніп, оны тастап, өзінің Дешті Қыпшағына кетіп қалды» делінген дерек те бар.Тәуекелді осындай қадам жасауға итермелеген себептер деректемелерде түсіндірілгенімен бірсыпыра пікір айтуға болады. Тәуекелдің хан жағдайын 1586 және 1594 жылдар арасында жүргізілген ұзақ та табанды күрес нәтижесінде жеңіп алғаны, оның содан кейін Мәскеумен қатынастар жасау кезінде нағыз хан ретінде әрекет еткені анық болады.1594 жылы Тәуекел өзін бодандығына қабылдауды өтініп, Федор патшаға Құл-Мұхамедті елші етіп жіберді.Қазақ елшілері орыс патшасына Қазақ хандығының жайы туралы бірқатар қызықты мәліметтер жеткізді. Мәселен, Құл-Мұхамед былай деп хабарлаған: «Ал қазір Бұхара патшасымен уақытша татумыз, ал ноғайларменбауырлардай татумыз, Тинехматтың балаларымен де, ұрыс тұқымымен де ала-бөтен емеспіз». Бұл елшілік туралы істе Тәуекел хан «қазақ және қалмақ патшасы» деп те аталған, бұдан оғанОрталық және Солтүстік Қазақсстанды мекендеген қазақтарға жақын көшіп-қонып жүрген кейбір жоңғар рулары бағынған деген қорытынды жасауға болады.Сонымен қазақ елшілігінің алдында Ораз-Мұхаммедті қайтаруға қол жеткізу және Абдаллахқа қарсы күресте Мәскеудің көмегіне уәдесін алу міндеттері қойылды. 1595 жылғы наурыз айында елшіге патшаның жауапграмотасы тапсырылды, онда Тәуекелге қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына» алатынын хабарлаған және «патша мен ханзадаларға оқ ататын қару» жіберуге уәде етеді де, одан әрі мынадай тілек айтады: Тәуекел «біздің патшалық қол астымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша Бұхара патшасымен және бізге опасыздық жасаған сібірпатшасы [[Көшім|Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар».Тәуекелдің елшілері Мәскеуге Иран шахы Абдаллахқа қарсы бірлесіп күресуі туралы келісімге қол жеткізу үшін Иран елшісін өздерімен бірге Тәуекелге жіберуін сұрады. Елшілердің өтініші орындалды.Құл-Мұхаммед елшілігіне жауап ретінде 1595 жылдың наурыз айындаМәскеуден Тәуекел ханға тілмаш Вельямин Степанов жіберілді.

Тәуке хан. «Жеті жарғы» . «Жеті Жарғыда» қазақ қоғамындағы құқықтық жүйесінің негізгі қағидалары мен нормалары бекітілген.

«Жеті Жарғыда» әкімшлік, қылмыстық, азаматтық, отбасылық құқықтардың нормаларын, сонымен қатар салық, діни қөзқарастар туралы ережелерді заңдық тұрғыда бекетті. Жалпы алғандақоғам өмірінің барлық салаларын қамтыды. Қылмыстық-құқықтық нормалар бойынша: кісі өлімі, денеге зақым келтіру, сбау, қорлау, балалық борышын атқармау, ұрлық, зинақорлық жасаған қылмыстар үшін түрлі жазалар бекітілді. Жаза түрлерінің бірі бойынша «қанға-қан, жанға-жан» қағидасысақталды. Жеті Жарғының ең басты жаңалығы – құн заңының белгіленуі. Яғни, жазадан құн төлеу арқылы құтылудың жолдары белгілендіӨлім жазасы: әйелі ерін өлтірсе, әйел өзінің некесіз тапқан баласын өлтірсе, әйелдің зинақорлық жасағаны үшін, құдайға тіл тигізген адам үшін берілді. Ол дарға асу немесе таспен ұрып өлтіру түрінде жүзеге асырылатын болды. Құн мөлшері қылмыскер мен жәбірленушінің әлеуметтік жағдайына байланысты белгіленген. Қарапайым ер адамды өлтіргені үшін қылмыскер оның туыстарына 1000 қой, әйел адам үшін 500 қой беріп құн төлейтін болса, ал сұлтанды немесе қожаны өлтіргені үшін қарапайым жеті адамның құны алынды. Сұлтанға немесе қожаға тіл тигізу 9 бас қойға, оларға қол жұмсау 27 бас қойға бағаланды. Құлдың құны оның иесіне қыран немесе ит беру арқылы төленді.Жазаның басқа да түрлері бойынша: христиандықты қабылдаған адамның мүлкі тәркіленген; егер екіқабат әйел күйеуін өлтірсе, онда ол рудан қуылған; егер бала ата-анасына тіл тигізсе, оны жұрт алдында масқаралайтын болған.

Тәуке ханның саяси және дипломатиялық қызметі. Тәуке ханның елі үшін сіңірген ерен еңбегі екі қырымен айрықша назар аударады. Бірі – елдің іргесін аман сақтауда сыртқы саясатты білгірлікпен жүргізіп, анталаған көп дұшпанға бел аудырмағаны. Екіншісі – елдің ішкі жағдайын реттеудегі саяси-құқықтық тәртіпті орнатуы. Ол төңірегіне топтан торай шалдырмайтын, сыртқа сыңар сабақ жіп алдырмайтын, бір ауыз сөзімен жұртты жатқызып - өргізетін, беделімен елдің бірлік-берекесін кіргізетін ақыл иелерін жинап, халқын солар арқылы басқарды, ақыл-ой, парасат үстемдігін орнатты. Тарих дерегі сол кезде Тәукенің қасында Ұлы жүз Әлібекұлы Төле, Орта жүз Келдібекұлы Қазыбек,Кіші жүз Байбекұлы Әйтеке, қырғыз Қарашораұлы Көкім, қарақалпақСасық би, қатаған Жайма секілді халықтың ішінен уақыттың өзі екшеп шығарған, даналық сөзімен, әділетті ісімен, қара қылды қақ жарған тура билігімен аттары бұл күнде аңызға айналған атақты билердің болғанын айтады. Осындай алыптардың замана тынысын тамыршыдай тап басып танып, халықтың басын қосып, елдің бірлік – берекесін кетірер ішкі дау – жанжалды, барымта – сырымтаны тиып, елді ынтымақта ұстау мақсатында ой тоғыстырып, бір бағытта игілікті іс-қимыл жасау арқасында Қазақ хандығының жағдайы күрт жақсарып, сыртқа айбарын асырды. Жұрт ерді ел қолдаса - береке, ханды ел қолдаса мереке екенін көрді. Сол себепті де Тәуке хан ел билеген кез - халық есінде « қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» тыныш берекелі заман болып қалды.Бірақ, бұл, әрине ол кезде ешқандай шапқыншылық болған жоқ, бірыңғай бейбіт күн туып, қазақ халқы сыртқы жаудан қаймықпай алаңсыз ғұмыр кешті дегенді білдірмесе керек. Керісінше, Тәукенің кезінде қалмақтармен қақтығыс жиілей түспесе, кеміген жоқ. Сонау 1681 жылғы қалмақтың қоңтайшысы Галдан Бошоктудың қалың қолмен Шу өзенінің бойына жетіп, Сайрам қаласын қоршағаннан басталған шабуылдар легі кейін оның немересі Цеван Рабтан билік басына келген кезде де толастаған емес. Ұсақ қақтығыстарды есептемегеннің өзінде 1711-1712, 1714, 1717 жылдары қазақ пен қалмақ арасында ірі соғыстардың болғаны белгілі. Бұл арада мәселе елдің өз ішінде тыныштық орнауында, халық арасында ырыс қазығы - ынтымақтың берік қағылып, ағайынаралық алауыздықтың жойылуында, осыған ұйытқы болған ел басшысының төңірегіне халықтың ақыл-ойының жоғары көтеруінде. Сондықтан тарихшылар Тәукені «Қазақ ордасының Ликургі» деп бағалайды.

Тоталитарлық жүйенің орнауы. Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін. 30-жыл­да­ры КСРО-да со­ци­алистік қаты­нас­тар ор­нығып бол­ды. Со­ци­ализмнің то­тали­тар­лық, ка­зар­ма­лық си­паты­ның көрінісі: Мем­ле­кеттік меншік нығайып, өндіріс-құрал жаб­дықта­рына қоғам­дық меншік ор­нап, ша­ру­алар жер­ден шет­тетілді. Бю­рок­ра­ти­ялық ор­та­лық нығайып, рес­публи­калар іс жүзінде то­лық еге­мендік ал­ма­ды. Рес­публи­калар­дың заң шығару бас­та­масы бол­ма­ды. 1936 жыл – ста­линдік КСРО Конс­ти­туци­ясы жа­ри­ялаған бю­рок­ра­ти­ялық ор­та­лықтан­ды­ру ор­нықты. Ел­де «Со­ци­ализм жо­лымен ілгеріле­ген сайын тап күресі ши­еленісе түседі» де­ген ста­линдік те­ория үстемдік етті. Нәти­жесінде: Жа­залау ор­ганда­рының қыз­меті күшейтілді; Мем­ле­кеттік өкімет ор­га­ны ретіндегі Кеңес­тер қыз­меті шек­телді. Одақтық Ішкі істер ха­лық ко­мис­са­ри­аты құра­мын­да ерек­ше кеңес құры­лып, жа­залау ша­рала­ры іс жүзіне асы­рыл­ды. Жа­залау ша­рала­ры: Ату жа­засы, Жер ауда­ру,Еңбек­пен түзеу ла­герь­леріне қамау, КСРО-дан тыс жер­лерге қуда­лау. Же­ке адам құқығы аяққа ба­сылып, ба­лама пікір айтқан адам «ха­лық жа­уы» қата­рына жатқызы­лып, жа­залан­ды. Ұлттар мен ұлтшыл-ук­ло­нис­тер ту­ралы айқай-шу­ды ушықты­руға және жергілікті зи­ялы­лар­ды қуда­ла­уда өлкелік пар­тия ко­митеті ұйым­дасты­ру-нұсқаушы­лық бөлімінің меңге­рушісі Н. И. Ежов зор «үлес» қос­ты. 1937–1938 жыл­да­ры лаңкестік жап­пай си­пат ал­ды. Ұлт зи­ялы­лары «ха­лық жа­ула­ры» деп айып­та­лып, ста­линдік жен­деттердің қолы­нан қаза тап­ты. Қазақ әде­би­етінің негізін са­лушы­лар – С. Сей­фул­лин (1894–1938 жж.), Б. Май­лин (1894–1938 жж.), І. Жансүгіров (1894–1938 жж.), М. Жұма­ба­ев (1893–1938 жж.), М. Ду­латов жа­заға ұшы­рап өлтірілді. Жа­залау ша­рала­рының құрбан­да­ры:Қазақ тілі ғылы­мының негізін са­лушы А. Байтұрсы­нов; Тілші ғалым, про­фес­сор – Қ. Жұба­нов, Қазақтың та­рих мек­тебінің негізін са­лушы – С. Ас­фенди­яров, КСРО Ғылым ака­деми­ясы Қазақ фи­ли­алы бас­шы­лары­ның бірі – М. Төле­пов т. б.

Түркеш қағанатының құрылуы.Таң әулеті мен арабтармен соғыстары. Түрік тек­тес түргеш тай­па­лары VI-ғасыр­да Тянь-Шань та­улы ай­мақта­рын ме­кен­де­ген, ал VII-ғасыр­да Жетісу­дың ор­та­лық ай­мақта­рын қоныс ет­кен. Түргеш тай­па­лары жөніндегі алғашқы мәлімет­тер Күлтегін ес­керткішінде және Қытай жаз­ба де­рек­терінде кез­де­седі. Ал түргеш­тердің же­ке қаған­дық бо­лып құры­луы ту­ралы де­рек "То­ныкөк” жа­зу­ын­да ай­тылған. Түргеш қағана­ты халқының эт­ни­калық құра­мы негізінен са­ры және қара түргеш тай­па­лары­нан тұрған. Шу бойын­дағы түргеш­тер са­ры, ал Та­лас ай­мағын­дағы түргеш­тер қара түргеш­тер деп аталған. Түргеш қағана­ты 704–756 жыл­дар ара­лығын­да өмір сүрді. Бұл кез­де Жетісу ай­мағын­да араб басқын­шы­лары­на қар­сы күрес жүріп жатқан бо­латын. Жетісу­да Түргеш қағана­ты би­ле­ушілерінің негізін қала­ушы Үшелік-қаған. Оның билік жүргізген кезі – 699–706 жыл­дар. Ол Жетісу­дан Ба­тыс түрік би­ле­ушісі Бөрішад­ты қуып, Таш­кент­тен Тур­фанға және Бес­ба­лыққа дейін өзінің өкіметін ор­натты. Оның бас­ты са­яси ор­та­лығы – Шу өзені бойын­дағы Су­яб қала­сы. Екінші ор­та­лығы – Іле өзені бойын­дағы Күнгүт қала­сы. Үшелік елді 20 ұлысқа бөліп, олар­дың әрқай­сы­сын­да 7 мыңнан әскер ұста­ды.Түргеш қағана­тын­да Үшелік өлген­нен кейін билік оның ба­ласы Сақал-қағанға көшті. Оның ел би­леген кезі 706–711 жыл­дар. Қаған билігі үшін са­ры және қара түргеш тай­па­лары­ның ара­сын­да та­лас-тар­тыс бас­талды. Ба­тыс­та түргеш­тер соғды­лар­мен бірігіп араб­тарға қар­сы күрес жүргізді. 711 жы­лы Шығыс түрік қағаны Қапаған Жоңғария жерінде түргеш­терге соққы беріп, Сыр­да­ри­ядан өтті. 712–713 жыл­да­ры араб­тарға қар­сы түріктер, соғды­лар Шаш (Таш­кент) қала­сы тұрғын­да­ры және ферғана­лықтар бірігіп күш көрсетті. Мәуере­нахр­дағы араб иелігіне төніп отырған қауіпті түсінген Күте­иб Шаш қала­сын өртеді, 714 жы­лы ол Ис­пиджабқа ша­бу­ыл ұйым­дастыр­ды. Түргеш қағана­ты Сұлу қаған­ның (715–738 жж.) тұсын­да қай­та күшейе бас­та­ды. Бұл кез­де өкімет қара түргеш тай­па­лары­ның қолы­на көшіп, мем­ле­кет ор­та­лығы Та­лас (Та­раз) қала­сына ауыс­ты. Ай­ла­лы са­ясат­кер және күшті әске­ри қол­басшы Сұлу екі май­дан­да: ба­тыс­та араб­тарға қар­сы, шығыс­та Ба­тыс түрік қаған­да­ры ми­расқор­ла­рын қол­даған Тан им­пе­ри­ясы­мен күрес жүргізді. 723 жы­лы түргеш­тер Ферған қарлұқта­рымен және Шаш тұрғын­да­рымен бірігіп, араб­тарға күй­ре­те соққы берді. Араб­тар 732 жы­лы өз әскер­лерін біріктіріп, түргеш­терді қира­та жеңіп, Бұха­ра қала­сын ба­сып ал­ды. 737 жы­лы Сұлу араб­тарға қар­сы жо­рық ұйым­дасты­рып, То­харс­танға дейін жетті, бірақ кейін жеңіліп қал­ды. Қай­тып ке­ле жатқан­да, оны өзінің әске­ри бас­шы­сы Баға-тар­хан өлтірді. Сұлу қаған қаза болған­нан кейін билік үшін "са­ры” және "қара” түргеш­тердің ара­сын­да ұзаққа со­зылған күрес жүрді. Түргеш мем­ле­кеті өз ішіндегі күрестің нәти­жесінде едәуір әлсіреді, мұны Тан (Қытай) им­пе­ри­ясы ұтым­ды пай­да­лан­ды. 751 жы­лы Та­раз­дың қасын­дағы Ат­лах қала­сы жа­нын­да Зи­яд-ибн-Са­лых бас­таған араб әскер­лері мен Гао-Сянь­чжи басқарған Қытай әскер­лерінің ара­сын­да 5 күнге со­зылған қырғын соғыс жүрді. Қытай­лықтарға қар­сы оның ты­лын­дағы қарлұқтар көтерілді. Нәти­жесінде Қытай әскер­лері жеңіліске ұшы­рады. Әбден әлсіре­ген Түргеш мем­ле­кеті 756 жы­лы құла­ды.

Түрік жазба әдебиеті, Жүсіп Баласағұни мен Махмуд Қашқаридың негізгі еңбектеріне талдау. Көне түріктердің негізгі жа­зуы ру­на жа­зуы деп аталған. Бұл жа­зу скан­ди­нави­ялық ру­на жа­зу­ына ұқсас. XVI­II ғасыр­дың ба­сын­да жа­зуды алғаш рет Д. Мис­серш­мидт пен Ф. Стра­лен­берг ат­ты ғалым­дар Ени­сей аңғары­нан тапқан. Ал аса бағалы та­рихи ес­керткіш бо­лып са­нала­тын ру­на жа­зуы бар құлпы­тас XIX ғасыр­да Солтүстік Моңғоли­ядағы Ор­хон өзені маңынан Н. М. Яд­ринцев тапқан. Құлпы­тас­тағы жа­зуды түркіта­нушы В. В. Рад­лов пен дат ғалы­мы В. Том­сон оқыған. Бұл жа­зу «Ор­хон-Ени­сей тас жа­зуы» деп ата­лады.«Ор­хон-Ени­сей тас жа­зуы» Бұл ес­керткіш көне түрік ру­на жа­зу­ымен жа­зылған. Ес­керткіш құлпы­тас­тар 689–744 жыл­дардағы Ұйғыр және Түрік қағанат­та­рының өмір сүрген кезінде ор­на­тылған. Құлпы­тас­тар Білге қаған, оның інісі Күлтегін (732–735), кеңесші То­ныкөктің (716 жы­лы) құрметіне қойылған. Құлпы­тас­та түрік дәуіріндегі ба­тыр­лар мен ұлы адам­дардың ерлігі, өмірі жайын­да жа­зылған. Ор­тағасыр­лық та­рихи әде­би­еттің та­маша үлгілері – VI­II ғасыр­да Қазақстан­дағы ру­на жа­зу­ының ес­керткіштері. Олар екі топқа бөлінеді: Жетісу­лық жа­зулар то­бы, Ферғана­лық қыш­тағы жа­зулар то­бы. Жүсіп Ба­ласағұни­дың есімі әлемдік әде­би­ет пен мәде­ни­ет та­рихын­да «Құдадғу біліг» («Құтты білік») дас­та­ны арқылы қал­ды. Дас­танның әде­би, тілдік, та­рихи тұрғыдан ғылы­ми мәні ерек­ше. Бұл шығар­ма бертін ке­ле қазақ халқының эт­ни­калық құра­мын қалып­тастырған ру-тай­па­лар­дың ор­та ғасыр­лардағы тұрмыс-тіршілігін, на­ным-сенімін, әдет-ғұрпын, сөз өнерін, тілін зерт­теп білу үшін аса қажетті, құнды мұра. «Құтты білік» по­эма­сы түркі тіліндегі эн­цикло­педи­ялық шығар­ма. Оны жа­зуда ав­тор са­яси са­рын­ды бас­шы­лыққа алған­дығын аңғару қиын емес. Ол Қара­хан­дар жоғары да­мыған Мәурен­нахр, Шығыс Түркістан тәрізді аудан­дарды басқару­дың жол­да­рын үй­ре­туге ты­рыс­ты. Шығар­ма тек са­яси трак­тат көлемінде қалып қой­май, ор­та ғасыр дәуірінің ғылым, мәде­ни­ет са­лала­рын да қам­ти­ды. Адам тағды­ры, өмірінің мәні, ор­ны мен әлем­дегі рөлі жайын­дағы мәсе­лелер де қара­лады. Со­нымен бірге Ба­ласағұни фи­лосо­фи­ялық, ша­ман­дық, ис­ламдық дүни­ета­ным­да да бол­ды. Фи­лосо­фи­яны по­эзия арқылы жеткізу ор­та ғасыр­лық шығыс­тық үрдіс еді. Шығар­ма­да ша­ман­дық түсініктер көрініс та­уып, ис­ламдық иде­оло­гия да еле­улі орын ала­ды. Бұл жайын­да А. Ро­манов пен С. Ива­нов: «Жүсіп Ба­ласағұнидің „Құтты білік“ по­эма­сы ең алғаш, ең көне, әзірше жалғыз, мұсыл­ман иде­оло­ги­ясы­ның негізінде, осы иде­оло­ги­яны уағыз­да­ушы ретінде түркі тілінде жа­зылған шығар­ма», — деп баға бе­реді. Кітапқа көшпенділер тұрмы­сы мен аңшы­лық өнерін көрсе­тетін нақыл сөздер, мақал-мәтел­дер, тұрақты сөз тіркес­тері де ен­ген. Қазақ ғалым­да­ры Б. Кен­же­ба­ев, Ә. Дербісәли­ев, Ғ. Ай­да­ров, Ә. Қоңырат­ба­ев, М. Мыр­захме­тов еңбек­терінде бұл көне жәдігер әде­би, тілдік, стильдік, фи­лосо­фи­ялық, пе­даго­гика­лық, текс­то­логи­ялық, әле­уметтік, та­рихи, са­яси, мәде­ни тұрғыдан зерт­телді. Махмұд Қашқари (то­лық аты-жөні Махмұд ибн Әл-Құсайын ибн Мұхам­мед) (1029–1101) – түркі тілдерінің тұңғыш сөздігін құрас­ты­рушы, эн­цикло­педист-ғалым, атақты «Ди­уани луғат-ат-түрік» еңбегінің ав­то­ры. Кітап­та ерлік істерді ма­дақтаған, та­биғат көріністері мен ғашықтықты жыр­лаған жыр шу­мақта­ры кез­де­седі. Түркі то­пырағын­да Яс­са­уиден бас­та­лады деп та­нылып кел­ген со­пылық по­эзия үлгілерін Махмұд Қашқаридің сөздігінен та­буға бо­лады. Ғалым өз сөздігінде 29 тай­па­ның эт­но­ним, то­поним­дерін, ту­ыс­тық ата­ула­ры мен киім-ке­шек, тағам ат­та­рын, салт-дәстүр ерек­шеліктерін атап көрсетіп, ұсақ ру­лар­дың таңба­лары­на дейін си­пат­тай­ды.

Түрік қағанатының этносаяси тарихы мен басқару жүйесі. «Түрік» де­ген ат алғаш рет 542 жы­лы ата­лады. Қытай­лар түріктерді сюн­ну-ғұндар деп атаған, мұның өзі түріктердің ғұн тай­па­лары­ның жалғасы екенін көрсе­теді. 546 жы­лы ти­рек (те­лэ) тай­па­лары Моңғоли­яның оңтүстік және ор­та­лық аудан­да­рын ме­кен­де­ген авар­ларға (жкань-жу­ань) қар­сы жо­рық жа­сай­ды. Осы кез­де күтпе­ген жер­ден түріктердің қағаны Ту­мын­ның (Бу­мын) басқару­ымен түріктер те­лэ әскер­леріне ша­бу­ыл жа­сап, жеңіп, 50 мың әскерін тұтқынға ала­ды. Осы­дан кейін түріктер күшейіп, енді бұрын өздері тәуелді бо­лып кел­ген авар­ларға (жу­ань-жу­ань) қар­сы шығады. 552 жы­лы көктем­де түріктер авар­лардың ор­да­сына ша­бу­ыл жа­сап, олар­ды жеңеді, авар­дың қағаны Анағұй өзін-өзі өлтіреді. Осы кез­ден бас­тап Бу­мын түрік қаған де­ген атағын ала­ды. Бу­мын 553 жы­лы қай­тыс бо­лады.Бу­мын өлген­нен кейін, таққа оның інісі Қара-Ес­ке оты­рады. Ол Ор­хонның жоғарғы жағын­да авар­ларды екінші рет жеңеді. Қара-Ес­ке­ден кейін, оның мұра­гер інісі Еркінді-Мұқан де­ген ат­пен қаған бо­лады. Оның ел би­леген кезі 553–572 жыл­дар. Мұқан­ның тұсын­да аз уақыт ішінде (553–554 жж) түріктер шығыс­та қай­лар, қидан­дар және оғыз-та­тар тай­па­ларын, солтүстікте Ене­сей қырғыз­да­рын, Жетісу жеріндегі түргент­терді өздеріне қарат­ты. Бұл жыл­да­ры түріктердің ба­тысқа қарай жа­саған жо­рықта­ры күшті бол­ды. Олар­ды Ту­мын­ның басқа бір інісі Ес­темі жүргізді. Кейін та­рихи де­рек­терде оны Ба­тыс түріктерінің түпкі ата­сы және Ба­тыс Түрік қағана­тының негізін қала­ушы деп атай­ды. 563 жы­лы Түрік қағаны Сил­зи­бул (Ес­темі) Эф­та­лит мем­ле­кетін ба­сып алуға кіріседі.571 жы­лы Ес­темі қаған Солтүстік Кав­казды ба­сып ал­ды, сөйтіп Керчь түбегіне (Бос­порға) шықты. Оның ба­ласы Түріксанф Керчті ба­сып алып, 576 жы­лы Қырымға ша­бу­ыл жа­сады. Бірақ Ес­темі өлген­нен кейін, 582–593 жыл­да­ры Түрік қағана­тын­да билік үшін қырқыс бас­талды. Өз ішіндегі ала­уыз­дық пен әле­уметтік қай­шы­лықтар қағанат­ты қат­ты әлсіретті. Ел­де мал індет­тері, жұттар мен ашар­шы­лық орын ал­ды. Түрік қағана­ты ше­кара­лары­на шығыс­тан Қытай­дың Сүй әулетінің (581–618 жж.) ша­бу­ылы күшейді. Бұл жағдай­лар­дың бар­лығы 603 жы­лы Түрік мем­ле­кетінің екі дер­бес қағанатқа – Шығыс және Ба­тыс қағанат­та­рына бөлінуімен аяқтал­ды.

Тың және тыңайған жерлерді игеру: мақсаттары, қорытындылары, зардаптары. Тың жер­лердің игерілуі 1954 жы­лы бас­талды. 1954 жы­лы на­урыз­да КОКП Ор­та­лық Ко­митетінің пле­нумын­да «Ас­тық өндіруді арт­ты­ру, тың және тыңайған жер­лерді иге­ру» ту­ралы қаулы қабыл­данды. Тың иге­ру, ас­тық өсіретін егістік көлемін арт­ты­ру, негізінен, Орал мен Сібірде, Солтүстік Кав­каз бен Қазақстан­да жүргізілді. 1954 жы­лы Кеңес Одағын­да 13,4 млн. гек­тар жаңа жер, оның ішінде Қазақстан­да 6,5 мил­ли­он гек­тар жер игерілді. 1956 жылға қарай КСРО-да егістік көлемін 28–30 мил­ли­он гек­тарға жеткізу көзделді. Тың жер­лерді иге­ру ісі ерек­ше қарқын­мен, асығыс түрде жүргізілді. 1955 жы­лы 9,4 мил­ли­он гек­тар жер жыр­тылды. Ал жос­пар бойын­ша 7,5 млн гек­тар жер жыр­ту көздел­ген бо­латын. Тың иге­рудің сал­да­ры.Көпте­ген жыл­дар бойы тың жер­лерді иге­ру пар­тия көре­гендігі, Мем­ле­кет жеңісі ретінде дәріптеліп келді. Ал оның көлеңкелі жағы ту­ралы еш­теңе ай­тыл­ма­ды және ай­ты­луы да мүмкін бол­ма­ды.Ең ал­ды­мен Қазақстанға тың және тыңайған жер­лерді иге­руге кел­гендер ара­сын­да арам­та­мақтар мен қыл­мыскер­лер де бол­ды. 1954–1955 жыл­дарда Қазақстанға кел­ген 650000 тың иге­рушінің 150000-ы ғана ме­хани­затор бол­ды. Нәти­жесінде көпте­ген тәртіп бұзу­шылықтар, қыл­мыстар етек ал­ды.Тың иге­руге бай­ла­ныс­ты сов­хоздарға көбіне­се тозған, бүлінген трак­торлар мен ком­бай­ндар, ауыл ша­ру­ашы­лық тех­ни­касы жіберілді.Эко­логи­ялық жағдай күрт на­шар­ла­ды. Аса көп тер­ри­тория жыр­ты­лып, нәти­жесінде көп жер­лер тіршілікке жа­рам­сыз бо­лып қал­ды. То­пырақ эро­зияға ұшы­рап, жердің құнар­лы­лығы азай­ды.Мал ша­ру­ашы­лығының да­муы арт­та қал­ды. Мил­ли­он­даған гек­тар жер­лер жыр­тылған­дықтан, мал­дың жайылы­мы, жемшөп дайын­дай­тын жер­лер азай­ды. Мал ша­ру­ашы­лығының шығынға ұшы­ра­уынан ет, сүт өнімдерінің көлемі де азай­ды.

ҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰҰ

Ұжымдастыру жылдарындағы жұттың демографиялық салдары. 1931-1933 жылдардағы ашаршылық, күштеп ұжымдастыру және оның демографиялық дамуға тигізген кері салдары М.Б.Тәтімов, Ж.Б.Абылхожин, М.Қ.Қозыбаевтардың бірігіп жазған мақаласында көтеріледі. Сол сияқты 1930-жылдардың басындағы нәубет барысында азайған халық саны туралы мәліметті алғашқылардың бірі болып М.Тәтімов өз еңбектерінің бірінде көрсетеді. Автор 1926 және 1939 жылдардағы санақ мәліметтерін салыстыра отырып, байырғы халықтың шығыны 2 млн. 635 мың адам деп көрсетеді.

Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақстанның жалпыодақтық экономикаға қосқан Қазақстан үлесі. Қазақстан-соғыс арсеналы.(1941-1945ж.ж.) . Соғыс­тың алғашқы ай­ла­рынан бас­тап, Қазақстан­дағы эко­номи­каны соғыс мүддесіне бейімдеп қай­та құру, ма­тери­ал­дық және адам ре­сурс­та­рын қай­та бөлу ша­рала­ры жүргізілді. Со­нымен қатар неміс фа­шис­тері ба­сып алған жер­лерден кәсіпо­рын­дар көшіп ке­ле бас­та­ды. 1941 жыл­дың екінші жар­ты­сын­да рес­публи­каға бар­лығы 142 кәсіпо­рын көшіріліп әкелінді. Тек Ал­ма­тының өзінде 34 за­уыт­тың, фаб­ри­ка мен цех­тың жаб­дықта­ры ор­на­лас­ты­рыл­ды. Олар­дың ішінде Лу­ганск па­равоз жа­сау за­уыты­ның бір бөлігі, Харь­ков ва­гон жөндеу за­уыты және басқалар бар. Сон­дай-ақ жеңіл және 14 тоқыма өнеркәсіп ор­ны­ның жаб­дықта­ры келді. Ук­ра­ина­дан әкелінген үш фаб­ри­ка негізінде Се­мей аяқ киім фаб­ри­касы құрыл­ды.Май­дан шебінен көшіп кел­ген кәсіпо­рын­дарды ор­на­лас­ты­руға рес­публи­када 2300мың шар­шы метр өндіріс аудан­да­ры бо­сатыл­ды.Рес­публи­каға 1,1 млн. ас­там адам көшіріліп әкелінді. Қазақстан өнеркәсібінде 1940 жы­лы 158мың адам жұмыс істе­се, 1945 жы­лы 255мың жұмыс­шыға дейін жетті. 1943 жы­лы қорғаныс­тық маңызы бар он­даған кәсіпо­рын­дар іске қосыл­ды, бұрын­нан істеп тұрған кәсіпо­рын­дар өнім өндіруді арт­тыр­ды. Мәсе­лен, сол жы­лы рес­публи­кадағы қара ме­тал­лургия өндірісінің тұңғышы Ақтөбе фер­росп­лав за­уыты іске қосы­лып, өнім шығара бас­та­ды. Ақтөбе хи­мия ком­би­наты бор, фос­фор қышқыл­да­рын, со­да шығару­ды жолға қой­ды. Шым­кент дәрі-дәрмек жа­сау за­уыты шөптен дәрі жа­са­уды игерді. Темірта­уда Қараған­ды ме­тал­лургия ком­би­натын са­лу қолға алын­ды. Ма­шина жа­сау за­уыт­та­ры Ал­ма­тыда, Шым­кент­те, Қараған­ды­да іске қосыл­ды. Балқаш, Қар­сақпай мыс қоры­ту за­уыт­та­ры күшейді. Түсті ме­талл шығару өсті. Та­мақ өнеркәсібінің: Шым­кент­те жеміс-жи­дек кон­серві ком­би­наты, Ал­ма­ты, Қараған­ды­да кон­ди­тер фаб­ри­кала­ры, Пет­ро­павл­да те­мекі фаб­ри­касы пай­да­лануға берілді. Қазақстан – май­дан ар­се­налы - Соғыс­тың алғашқы күнінен бас­тап Қазақстан май­дан ар­се­нал­да­рының біріне ай­нал­ды (ар­се­нал – күш-қуат, қару-жа­рақтар қой­ма­сы).Қараған­ды шах­терлері ерен еңбек етті, төрт жыл ішінде олар 34млн тон­на көмір өндірді, бұл шах­та­ның бүкіл өмір бойы өндіргенінен 3 млн. тон­на ар­тық еді. Орал-Ембі мұнай­лы ауда­нының кәсіпо­рын­да­ры сұйық отын шығару­ды 39 пайызға арт­тыр­ды, электр қуатын өндіру екі есе дерлік өсті.

Ұлы Отан соғысы майдандарындағы қазақстандық әскери құрамалар мен жауынгерлер (1941-1945 жж.) Ұлы Отан соғысы­ның даңқты та­рихы­ның бет­теріне жа­зылған қазақстан­дықтар­дың ерлігі аз болған жоқ. Еліміздің басқа да ха­лықта­рының ұл-қыз­да­рымен қатар біздің рес­публи­каның жас­та­ры да жа­умен Бал­тық теңізінен Қара теңізге дейінгі май­дан шеп­терінде ерлікпен шайқас­ты. Даңқты Брест қама­лын қорғаушы­лар­дың қата­рын­да мыңдаған қазақстан­дықтар бол­ды. Олар­дың ара­сын­да Ғ. Жұма­тов, Ш. Шол­та­ров, В. Ло­банов, К. Әбдірах­ма­нов, К. Иманқұлов, Е. Ка­чанов, В. Фур­сов т. б. Жа­умен жан аямай шайқасып, ерліктің үлгісін көрсетті. Ұлы Отан соғысы­ның алғашқы ай­ла­рын­да қазақстан­дықтар Ли­епая, Пе­ремышль, Са­аре­ма ара­лы, Минск, Одес­са, Бель­цы, Ша­уляй, Се­вас­то­поль және т. б. қала­лар үшін шайқас­ты. Әсіре­се 1941 жылғы қара­ша, жел­тоқсан ай­ла­рын­да Мәскеу түбіндегі шайқас­та қазақстан­дықтар­дың жа­уын­герлік даңқы шықты. Рес­публи­када жа­сақталған 316-атқыш­тар ди­визи­ясы­на ас­та­наға апа­ратын негізгі өзекті жол­дардың бірі – Во­лока­лам тас жо­лын қорғау тап­сы­рыл­ды. Мұнда майор Ба­уыр­жан Мо­мышұлы басқарған 1073-ші атқыш­тар полкі жау ша­бу­ылы­на ди­визи­яның басқа бөлімдерімен бірге ерлікпен той­та­рыс берді. 316-ди­визи­яның жоғары қаһар­мандық қабілетін қам­та­масыз ету­ге оның ко­ман­дирі И. В. Пан­фи­лов зор еңбек сіңірді.Ду­босе­кова разъезі түбінде 28 пан­фи­лов­шы жа­уын­герлер жа­удың 50 танкісінің ша­бу­ылы­на қар­сы тұрды. Са­яси же­текші В. Г. Клоч­ковтың жа­уын­герлерді ерлікке жігер­лендіріп: «Ре­сей жері кең бай­тақ, бірақ шегінер жер жоқ, ар­ты­мыз­да Мәскеу!» — де­ген сөздері бүкіл май­данға та­рап кетті. 28 жа­уын­гер – орыс­тар, қазақтар, ук­ра­ин­дар, қырғыз­дар – 4 сағат бойы өрше­лене жа­салған жау танк­терінің ты­ным­сыз ша­бу­ылы­на ерлікпен той­та­рыс берді. Олар қасық қаны қалған­ша шайқас­ты. Бәрі дерлік қазақ тап­ты, бірақ жа­уды өткізбеді. Сон­дай-ақ Мәске­уді қорғау та­рихы­на пан­фи­лов­шы­лар ди­визи­ясы бөлімдерінің са­яси же­текшілері П. В. Вих­ров, М. Ғаб­дуллин, ав­то­мат­шы­лар Т. Тоқта­ров, Р. Аман­келди­ев өздерінің ерліктерімен мәңгі өшпес із қал­дырды. 316-ди­визия жа­уын­герлерінің ерлігі мен қаһар­мандығы жоғары бағалан­ды. 1941 жы­лы 17 қара­шада оған құрметті 8-ші Ұлан ди­визи­ясы атағы берілді.

Ұлы Отан соғысының соңғы кезеңіндегі Қазақстандықтардың ерлігі (1944-1945 жж.). Қазақстандықтардың партизан қозғалысына қосылуы. Қазақстандық жауынгерлер Украинаны, Белоруссияны, Балтық бойын, Молдовияны азат етуге қатысты. Мыңдаған қазақ жігіттері Кеңес әскерінің құрамында Шығыс Европа халықтарын Гитлердің тепкісінен азат етуіне ат салысты. 1945 жылдың қысқы операцияларда кеңес әскерлері жаудың «Солтүстік», «Орталық», «Висла», «Оңтүстік» армиларының ірі топтарын талқандады. Қызыл Армия Польшаны азат етуді аяқтап, Венгрияны және Чехословакияның едәуір бөлігін азат етті, Венаны алып, Шығыс Пруссияға кірді, Одер және Нейсе өзендеріне шығып, Померанияға, Брандербург пен Силезияға тереңдеп енді. 1945 жылғы сәуірдің 16-ында Берлин операциясы басталды. Оған 3,5 млн.-ға жуық адам, 52 мың зеңбірек пен миномет, 7750 танкпен өздігінен жүретін зенбірек, 10800 ұрыс ұшағы қатысты. Балтық теңізінен Судет тауларына дейінгі 700 км-лік өңірде ұрыс қимылдары жүргізілді. Батыл қимылдар жасап, Кеңес әскерлері мамырдың 2-інде Германияның астанасы Берлинді толық бақылауына алды. Берлин операциясы барысында Кеңес жауынгерлері ержүректілік, ерлік және жоғары шеберлік көрсетті. Қазақстандықтар партизандық қозғылысқа белсене қатысты. Толық емес мәліметтерге қарағанда Украинаның партизандық құрамалары мен отрядтарында 1500, Ленинград облысында 220-дан астам қазақ жігіттері соғысқан. Белоруссияның әр түрлі аудандарында әрекет еткен 65 партизандық бригадалар мен шоғырларда 1500-ден аса қазақстандықтар болған. Партизан қозғалысына қатысқан даңқты қазақ жігіттері: Ғ.Ахмедьяров, Ғ.Омаров, В.Шарудов, Қ.Қайсенов, Ә.Шәріпов, Ә.Жангелдин, Ж.Саин, Н.Көшекпаев т.б. есімдері бүгінде зор қүрметке ие болды.-1945 жылы 2 мамырда Берлин қаласы алынды.-1945 жылғы 8 мамыр-фашистік Германияның тізе бүккендігі туралы шартқа қол қойылды.-1945 жылғы 9 мамыр-Қызыл Армия жеңіске жетіп, Ұлы Отан соғыс аяқталды. 1945 жылғы 9 тамыз-одақтастық міндеттемелерге сәйкес КСРО соғыстың соңғы ошағы Жапонияға қарсы соғыс басталды. Қиыр шығыста Жапониянияға қарсы соғысқа аттанған әскери бөлімдер арасында қазақстандық құрамалары да болды. Тынық мұхит флоты әскери-әуе күштерінің 12-шабылдаушы авиация дивизиясының звено командирі,көкшетаулық Михаил Янко 1945 жылғы тамыздың 10-ында Гастэллоның ерлігін қайталады.