Предмет і завдання педагогіка і психології вищої школи.

Date: 2015-10-07; view: 823.

План

ЖОСПАР

I «Мұхтар – дара және күрделі тұлға»

II Мұхтар Әуезов әңгімелерінің жазылу тарихы

а) «Кінәшіл бойжеткен», «Қаралы сұлу»

ә) «Оқыған азамат»

III Мұхтар Әуезов әңгімелеріне берілген баға

Қазақ қауымы үшін Мұхтар – дара және күрделі тұлға.

Егер де, ұлылықтың өзін сол адам өмір сүрген қоғамның даму заңдылығы мен қайшылығының арасындағы қарым-қатынасқа деген көзқарасы арқылы бағалар болсақ, онда жиырмасыншы ғасырда әлем таныған суреткерге қолданылатын өлшемдердің бірде-біреуі Мұхтардың таным-тағдырын таразылап бере алмас еді. Бұл ретте ол: «Данышпандар ешқандай ережеге бағынбайды, керісінше, өзгелерді өз ырқына бағындырып, өзіне еліктіретін бейнені дүниеге әкеледі» - деп ағылшын ғалымы Эдуард Юнго айтқандай, өзіне-өзі ғана өлшем болады. басқа тұлғаның көлеңкесімен кесіп-пішуге келмейді, ондай үлгі жоқ. Себебі: тағдыр оған адам ретінде де тосын сый ұсынды. Феодалдық қоғамда туып, капитализмде ер жетіп, социализмде өмір сүрді. Ол бір-біріне қарама-қайшы, үш формацияның өкілі іспетті күй кешті. Адамзат тарихы ондаған жыл бойы жүріп өткен жолды Мұхтар жиырма жасында аттап үлгерді. Оның халқы да сол тағдырды еншіледі. Заманының аумалы көшіне адамның ақыл-санасы ілесе алмады. Сондықтан да, Мұхтар заңды әрі табиғи қайшылыққа жолықты. Ол жағдаяттар тек жеке бастың тағдырын, шығармашылық көркем тәсілін ғана емес, бар болмыс-бітімін,таным-тәрбиесін, тұрмыс-тіршілігін, дос-жаранын өзгертуге мәжбүр етті[1, 4 б.].

Сәтті ме, сәтсіз бе, бәрібір, кез келген адамға тағдырдың берген рахаты мен тауқыметі сияқты, көркем шығарманың да өзіндік тарихы болады. Кейбір туындылардың бақ жұлдызы бірден аспандай көтеріліп, жарқырап шыға келеді. Қайсыбірі жылт етіп, өшіп қалады. Үшіншісінің жолы ауыр, өзі де сүрінгіш келеді, авторын да сүріндіреді. Өзге себептерді ескермегенде, авторының бетіне жиі-жиі көлеңке түсірген және талай-талай дау-дамайды басына үйірген әңгімелердің қатарына «Кінәшіл бойжеткен» мен «Қаралы сұлу» жатады. Қазақ тұрмысынан алынған осынау классикалық туындының бұрын да, қазір де үнемі бағы жанып, тиісті бағасын алып жүрген жоқ. Екеуі сыналаса да, мақталса да қосақталып айтылады. Соның әсері ме, жиырмасыншы жылдардағы әңгімелерінің ішінде кейін Мұхтардың қаламын батырыңқырап түзеткендері де осылар. Өңделгеннен кейінгі көркемдік концепция әуелгі нысанасынан мүлдем қарама-қарсы бағдарды ұстанып, тонын айналдырып шыға келді. Кейбір «әлеуметшілер» «Кінәшіл бойжеткендегі» нәпсіқұмар Ғайшаның зинақорлық қылықтарына намыстанып, «Ойдан шығарылған шикі сурет», «қазақ қызының намысына тиерлік жала», деп шала бүлінді [1, 304 б.].

Екі әйел – екі көзқарас. Өмірге, махаббатқа да екі түрлі тілекпен қарайды. Бірі - дене рақатын аңсайды, бірақ адал жар сүйгісі келеді. Екіншісі «тілсіз табиғаттың жүрегін үзгендей болып шаншыла қадалса» да, бойды буған табиғи тілекті жеңеді. Әйел жанының мұндай тылсым құпиясын сыртқа шығарған шығарманы түсінуге сол кезеңдегі қазақ қоғамы да, оқыған зиялылары да дайын емес еді. Этнографиялық салт-дәстүрді дәріптеу деп ұқты, әдеби образдың емеурінін сезгендер халықтың беделіне нұқсан, бетіне шіркеу, қиялдан туған кейіпкер деп, қазақтың «тотынамасын» оқығандай түршікті. Әйелдер қауымы – анайылыққа сайды. Бұл – уақыт ұсынған шындық. Заман солай, заң солай, әдеп солай.

Ағысқа қарсы жүзіп, сақараның таным-табиғатына жат әйел бейнелерін кескіндеуге итермелеген тылсым күш не? Мұхтардан басқа, «дүниедегі еркек пен ұрғашының арасындағы ең жасырын, ең қиын іске» қалам тартып, жол нұсқаған үлгі бар ма еді? Ол кім? Және оған қайдан жолығып жүр? Асылық етпес, әйел жүрегінің бұлқынысын, сезім шарпуын жігіт Мұхтар, сері Мұхтар аз қызықтаған жоқ еді бұл жылдары. Әйел затын сағынып та, одан суынып та үлгерген болатын. Махаббат пен ғадауаттың ара жігін ажыратарлық сақа жігіт шағы. Оны, кейін ара,а отыз жыл салып барып: «Қаралы сұлу» әңгімесінде кейіпкер психологиясы қанша айтқанмен ер адамға бейтаныс мінез ғой. Соны қалай жаздыңыз?» - деп сұраған ақын Мұзафар Әлімбаевқа: «Біздің бір жеңгеміз 26 жасында жесір қалды. Ақ тілеу жұбайынан айралған соң, ашуланшақ боп кетті. Обалы нешік, сонысын ғана көрдік. (Адалдығын, ар тазалығын айтып отыр. Т. Ж.) Өзі іле нұрлана, тола түсті. Бір прототип сол болса, екіншісі – Семейде сыр алысқан тағы бір жас жесір. Қалғаны автордың вымысылы» - деп жауап беріпті Мұхтар Әуезов[1, 306 б.].

Алексей Пантиелев: «Қаралы сұлу» 1925 жылы жазылған. Бұл адам табиғатына, әйелдік, пенделік ерік-еркіндікке деген қатал да мәңгілік жас өмір әні. Әңгіме Мопассанды еске түсіреді. Әуезовтің интонациясын, бояуларын салыстырсаң: «Қаралы сұлу» ұды француздың палитрасы мен интонациясынан бір де кем емес» деп бағалады. Мүмкін, «мен осылай да жаза аламын» - деп мінез көрсетуі шығар. Әйтеуір, сол баға өзгермейді.

Өйткені ол – уақыт үкімі, өнер үкімі[1, 326-327 бб.].

Шығарманың тұтқасы – авторлық идея. Барлық тілдік, желілік, көркемдік нышандар соған бағынады. «Оқыған азаматтың» жазылуына да себепкер – осы Ілхам: Ол тұспал – Мұхтардың 1920 жылы 5 қаңтарда «Қазақ тілі» газетінде жарияланған «Қазақ оқығандарына ашық хатынан» тамыр тартады. Онда ол ел ісіне араласудан бойын тартқан оқығандарға: «Кең заманнан пайдаланып, тиісті сыбағамды жырып алып қаламын десе, ауыр заманда ауыр бейнет, қиын жұмыста бар қайратын салып келіп, мақсаты іске асқан күні, еңбегінің жемісін оратны күні қашып кетудің не мағынасы бар? Бұл – шалалық, елдік сезімнің әлі күнге «басшы мен» деп жүрген оқығанның өз бойына сіңбегендік. Әйтпесе, осынша сыңар езу болуға мүмкін бе? Қазақ оқығаны екі жарылатын заман әлі күнге туған жоқ. Оның ттуына талай жылдар бар... Қазақтың қамын жейтін оқыған болса, қашқаны болсын, қашпағаны болсын, қырда бос жүргендерінің бәрі де келуі керек. Жоқ, кещегі ананың қатыны маған өш еді, мынаның малшы-қосшысы өкпелі еді деп қашып жүрген болса, олардың жолы болсын, игілікті сол ұзақ жолынан тапсын. Жылы күнде жылы орында отырып, еріккеннен елге тәтті сөзді сайрап-сайрап, күннің түсі бұзылғанда жылы жаққа ауа жөнелетін жаздың гүлі, қарлығаш, тоты болмақ болса, оның жөні бір басқа. Айналып келгенде жақсы жігіттің көбінің себебі осы болып шығатыны мәлім... Әйтпесе, қазіргі күнде қалада отырып, совет өкіметіне қызмет қылып отырған кейбір кісілерден жазықты емес сол қашып жүргендер. Бірақ қайтеміз. Дүние-дүние болғанда оған жарастық үшін де жаратылатын нәрсе бар. Кейбір азаматтар, қарлығаш, тоты болғандар, дүниенің сол кетігін толтырмақ шығар. Ол да болса – мақсұт, жолдары болсын» - деп, ашық тіл қатқан.

«Оқыған азамат» деп тақырып қоюында ирониялық кекесін, мысқыл бар. Адамдық қасиет-нәрі жоқ, білген заң-закүнін өз құлқынын тойдыруға жұмсаған Жұмағұл сияқтыларды: «Шіркін, адамшылық қарызы деген бар емес пе?!» «Оқыған» деген атың қайда? Пысық жігіт болдың, тегін қатын алдың. Үйінен әкелген мүлкін алдың...Қақаларсың әлі-ақ» - деп жазғырып, «оқыған азамат» деп ызамен әжуалаудан туған тақырып.

«Оқыған азаматтың» оқиғасы нақты, шағын әрі автордың мақсаты айқын. Сондықтан да әуелгі идеялық атауы өзгермеген, мысқыл да сол күйінде сақталған. Мұхтар қызмет бабымен Орынборға, одан Ташкентке ауысса да, осыдан алты ай бұрынғы сұмдық оқиға ұмытылмай, жанына тыныштыұ бермеген тәрізді. Не ел басқару, не ағарту ісіне араласпаған делдал оқығандардың қатарының көбеюі де көкірек қыжылын молайтқан іспетті. Содан, 1921 жылы күзде Ташкенттегі «Шолпан» журналына тәжірибе жинақтаған журналист ретінде шақырылған кезде, көктемгі оқиғаны, Семейдің көшелерін еске ала отырып, жазып шыққан.

Оқиға қысты күні кәшәуә шанасымен Мейірханның хал үстіндегі досы Мақсұттың көңілін сұрауға келе жатқан сәтінен басталады.

Жалпы, адам тағдырының қатыгездікпен жекпе-жекке шығар тай-талас тартысы тұсында, оның жан дүниесімен табиғатты астастыра қабылдау мақсатымен, көбінесе боранды, аязды күндерді алу – ежелгі әдеби машық. Алайда, «Оқыған азаматта» Мұхтар табы әлі жүрегінен өшпеген оқиғаның нақты мерзімін алған. Жоғарыдағы «Күйінішті өлімді елге естірткен қаза хабарында «21 февральда затондағы қазақ жұмысшыларына сауық қойып, содан ауырып қайтты» - делінген. Үшінші наурыз күні Сейт дүниеден қайтты. Қысы қатты Арқа еліне көктемнің күші наурыздан соң ғана кіреді. ызғырық есіп тұрғанда, Мұхтардың жасынан бірге өскен досының көңілін сұрай барғаны анық. «Ел ағасы» спектаклін от жағылмаған, суық клубта қойып, бұрын да дімкәсі бар, көкірек ауруын қоздырып алған Сейттің,әңгімедегң сияқты қоштасып қалу үшін шақыруы да сенімді. Төңкерістің толқынында сан рет өліммен бетпе-бет келген екі азамат, «Уақ – жәрдем серіктігі» тұсында үлкен мақсат жолынан айнымасқа уәде берісіп, серт байласқаны бар-тын. «Мен еңбек сіңіре алмадым... Мені сөкпейсіңдер ме? Менде жазық жоқ қой» - дегенде, бірге бастаған істі аяқтай алмағанына өкінеді. Аманатқа тапсырады.

«Оқыған азаматтың» ертедегі нұсқасында оқиға үшінші жақпен баяндалып келе жатып, кенет Мейірханның өз атынан: «Сол күнге дейін тірі отырса, кемпірдің қайғысы қандай болады... Содан үлкен дерт бола ма? Жалғыз-ақ құдайдан тілейтінім, осы қатынды алатын кісі Масғұттың жолдасының бірі болмаса екен. Бүгінгі жүрген жолдасының бірі алса, ол қайғы сорлы кемпірге мұнан да жүз қабат артық болады ғой. Тағдыр енді ең болмаса осы жерде ая, дегендей ой ойлады. Қайғыланып мұңайды», - деп айтып келе жатып, қайта түзеледі. Кейіпкер мен автордың ойының араласып кетуі – шығармаға желі тартқан оқиғаның жазушыға қатты әсер еткендігінен туындайды. Ішкі әсер мен сыртқы әсер астасып, сезім буырқанысы тұтаса төгіледі. Сондықтан да, Мейірхан мен Мұхтар есімдерінің дыбыс үндестігі де біраз сырды аңғартады.

Мейірхан арқылы өзінің жан күйзелісін бейнелеген кейіпкердің «менімен» Мұхтардың «мені» шығарманың орындалу барысында араласып кетуіне бір себеп – «Оқыған азаматтағы» оқиғалардың әсерінен автордың толық арылып кете алмауында. Уақыт межесі жақын. Сейттің қазасы мен әңгіменің жарық көру арасы – әрісі он ай. Елу томдық көркем мұра қалдырған ұлы жазушы «Оқыған азаматтан» басқа бірде-бір туындысында хатты толық пайдаланбайды. Мазмұнынан ғана мағлұмат жасайды. Ал мұнда: «Мейірхан жолдас! Ертеңгі сағат 12-де біздің тойға кел. Сен естіген шығарсың, мен Хадишаны алатын болдым. Құдай ұрып, сөзіміз осылай боп қалды. Жұмағұл» - деп түгелдей көшіреді де, «хаттың үстіне ірі жазумен: «Бармаймын, тойың құрысын!» - деп қысқа түртіндісін қондыра» салады. Болымсыз тұрмыстық детальды осыншама тәптіштеп жазу өзге еш шығармасында кездеспейді. Зады, Мұхтар, тойдың шақыру қағазын әңгімеге енгізгенде, оның өмірлік шындығын басымырақ көрсету үшін әдейі кіргізген тәрізді. Тарқамаған және тарқамайтын өкпесінің салмағын үстей түскісі кедгендей.

Сонымен, «Оқыған азаматтағы» Мейірхан – Мұхтардың өзі, Мақсұт – оның досы Сейт деген тұжырымға тоқтаймыз[1, 250 б.].

Түйіндеп келсек, «осы сөз болған әңгімелерді жанрлық тұрғыдан қазақ әдебиетін байытқан шығармалар деп нақты айта аламыз. Бұл психологиялық, енді бірі – әлеуметтік, екіншісі – философиялық т.б. барлығы да адам жанының қалтарысын, сезім құбылыстарын, замана шындығын, қоғам өмірін көрсетуде жанрлық жағынан әр тарап болып келіп, қазақ әдебиетінің дамуына әлемдік қала берді, классикалық деңгейге көтерілген шығармалар. Мұхтар Әуезовтің жиырмасыншы жылдардағы әңгімелері әлем әдебиетінің озық ойшылдарының шығармаларымен сусындай отырып, келеі ой, келісті мазмұнның түп қазығы іспетті болды» [2, 3 б.], дейді жазушы Әбіш Кекілбайұлы.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1) Жұртбаев Т. «Бесігіңді түзе!..». Ғұмырнама-толғау. Алматы «Жазушы» 1997

2) Кекілбайұлы Ә. Кемел. // Егемен Қазақстан. 28 қыркүйек, 2007 ж. №306

3) Ғаламтор беттері

1. Предмет і завдання педагогіка і психології вищої школи.

2. Система вищої освіти в Україні.

3. Напрями реформування вищої освіти в Україні.

Законом України «Про вищу освіту» визначається, що на посади науково-педагогічних працівників обираються за конкурсом особи, які мають наукові ступені або вчені звання, а також випуск­ники магістратури, аспірантури та докторантури [Стаття 48, п.З]. Ось чому однією зі складових програми магістерської підготовки та навчання в аспірантурі є педагогічно-психологічний блок дисциплін.

Серед навчальних дисциплін у сучасній системі підготовки фахівця важливе місце належить педагогіці й психології вищої школи, зміст яких є теоретичною та практичною основою діяльності сучасного викладача.

Систематичне дослідження педагогічних проблем вищої школи розпо­чалось порівняно недавно (в 60-х роках XX століття). Найбільш ваго­мими науковими здобутками того часу є роботи С.І.Архангельського та С.І.Зинов'єва, в яких грунтовно проаналізовано навчальний процес у ВНЗ та основи розв'язання проблем оновлення вищої школи.

Вагомі наукові здобутки українських учених у розробці акту­альних проблем педагогіки та психології вищої школи: методи та прийоми навчання у вищій школі (А.М.Алексюк), підготовка вчителя та процес його професійної адаптації (О.Г.Мороз), філософські засади підготовки викладача вищої школи (В.П.Андрущенко), загальні питання психології й педагогіки вищої школи (В.М.Галузинський, М.Б.Євтух), критерії підготовки викладача вищої школи (М.М.Грищенко), організація й практичне втілення педагогічних ідей вищої освіти в Україні (І.А.Зязюн), професійна підготовка спеціаліста вищої кваліфікації (Н.Г.Ничкало) та ін.

Здобутки педагогічної науки й практики підготовки фахівців вищої кваліфікації стали поштовхом для появи досліджень, у яких завдання вищої освіти почали розглядатися в контексті психологічних особливостей «студентського» віку та психологічних явищ, які породжуються умовами вищої школи (О.А.Абдулліна, Б.Г.Ананьєв, О.О.Бодальов, М.І.Дьяченко, І.А.Зимняя, Л.А.Кандибович, Н.В.Кузьміна, В.Т.Лісовський, Н.М.Пейсахов, О.Ф.Рибалко, В.О.Сластьонін, Н.Ф.Тализіна та ін.).

Метоюзапровадження у навчальний процес ВНЗ вивчення дисциплін «Педагогіка та психологія вищої школи» є по­долання прогалин у педагогічно-психологічній підготовці магістрантів і аспірантів, підвищення рівня педагогічної й психологічної культури майбутніх викладачів вищої школи.

Хоча педагогіка й психологія вищої школи реально виступають як комплексна наукова дисципліна, однак кожна з них має свій предмет дослідження й розв'язує специфічні завдання.

Предмет педагогіки - закономірності управління про­цесом виховання, навчання та розвитку особистості з врахуванням психологічних особливостей людини на різних етапах її розвитку.

Педагогіка вищої школи розглядає проблеми виховання і навчання молоді у вищих навчальних закладах, розробляє методичні й практичні основи навчально-виховного процесу, вивчає його закономірності, принципи, методи, засоби й форми, шляхи модернізації.

Психологія вищої школи - галузь психологічної науки, що вивчає індивідуально-особистісні, а також соціально-психологічні яви­ща, які породжені умовами ВНЗ. Вона досліджує закономірності цих явищ, їхнє місце й роль, прояви, розвиток і функціонування в діяльності студентів, викладачів і керівників вищої школи.

Психологія вищої школи синтезує здобутки педагогічної, соціальної, вікової психології, психології праці та ін. За своїм змістом вона є педагогічною психологією щодо умов вищого навчаль­ного закладу. Педагогічна психологія вищої школи розглядає педагогічний процес у комплексі інформаційно-навчальної, рошивальної й виховної функцій.

Педагогіка й психологія вищої школи реально виступають як комплексна наукова дисципліна. (Так, наприклад, розв'язуючи власне педагогічну (дидактичну) проблему методів навчання у вищому нав­чальному закладі, дослідник за допомогою психологічних методів вивчає пізнавальну діяльність студентів, ефективність якої в свою чергу залежить від психолого-педагогічного обґрунтування методів, які засто­совуються у викладанні.)

К.Д.Ушинський зазначав, що психологія для педагога є однією з найнеобхідніших дисциплін, бо він у процесі вихо­вання постійно перебуває серед психологічних явищ, які притаманні нихованцю.

Разом із тим, Л.С.Виготський підкреслював, що педагогічна психологія повинна виступати не лише в ролі консультанта й порадника для педагогіки. Її завдання полягають у психологічному обґрунтуванні навчання й виховання людей на основі спеціальних психологічних досліджень, проведених у процесі навчально-виховної діяльності особистості та спрямованих на розв'язання педагогічних проблем.

Педагогіка і психологія вищої школи тісно пов'язана також із філософією, фізіологією, історією, соціологією, і навіть математикою (матем. статистикою). Ну і, звичайно, з іншими педагогічними дисциплінами: дидактикою, теорією навчання, історією педагогіки, основами педагогічної майстерності.

До найважливіших практичних завдань, які постають перед педагогікою й психологією вищої школи в період реформування вищої освітив Україні, належать:

· створення науково-педагогічної, методичної та психологічної бази для контролю за педагогічним процесом, особистісним зростанням і професійним становленням студентів як майбутніх фахівців;

· організація оптимальних форм навчально-професійної діяльності та спілкування студентів для успішного засвоєння ними всієї різноманітності професійних функцій і необхідних соціальних ролей;

· надання психологічної допомоги та підтримки всіх учасників педагогічного процесу, особливо в періоди особистісних життєвих криз, у гому числі й професійних випробувань.

Серед науково-дослідних завдань педагогіки й психології вищої школи є такі:

· психолого-педагогічне обґрунтування моделі сучасного спеціаліста, на основі якої має розроблятися державний стандарт змісту професійної підготовки майбутнього фахівця в системі ступенеіої освіти;

· встановлення педагогічних, соціокультурних, соціально-психологічних чинників соціалізації особистості майбутнього фахівця з метою «проектування індивідуальної траєкторії професійного становлення кожного студента»;

· пошук ефективних шляхів, методів та засобів забезпечення фундаментальної психолого-педагогічної підготовки студентів, підвищення рівня їх загальної і психолого-педагогічної культури;

· розробка психолого-педагогічних засад формування у студентів і викладачів національної самосвідомості, активної громадянської позиції, духовних настанов щодо розвитку вітчизняного освітнього простору;

· розробка особистісно-орієнтованих технологій навчання та виховання студентів, обгрунтування інноваційних дидактичних проектів і педагогічних експериментів у системі вищої освіти.

До діагностико-корекційних завдань педагогіка і психології вищої школи належать:

· розробка методів профорієнтації старшокласників, які мають покликання до педагогічної професії;

· діагностика настанов студентів щодо самого себе з метою формування і коригування позитивної «Я-концепції» майбутнього фахівця;

· вивчення стану взаємин викладачів і студентів із метою налагодження оптимальної педагогічної взаємодії.