Цывілізацыі старажытнай гісторыі.

Date: 2015-10-07; view: 762.

Першымі цывілізацыямі ў свеце былі старажытныя цывілізацыі, якія ўзніклі ў IV- ІІІ тыс. да н.э. Гэта былі цывілізацыі старажытных шумераў у Месапатаміі, егіпецкая цывілізацыя, цывілізацыя старажытнай Палесціны, цывілізацыя народаў, якія насялялі Сярэднюю Азію і Іран, цывілізацыі старажытных Індыі і Кітая. Цывілізацыі старажытных шумераў і вавіланян, егіпцян і персаў, семітаў і фінікійцаў, грэкаў і рымлян перажылі перыяд станаўлення, росквіту і заняпаду. Усе яны пакінулі пасля сябе багатую гістарычную спадчыну, якая з'яўляецца каштоўнасцю ўсяго чалавецтва і вывучаецца гістарычнай навукай.

Старажытныя цывілізацыі мелі шмат агульнага ў сваім эканамічным, сацыяльна-палітычным і культурным жыцці. Па-першае, іх эканоміка была заснавана на прымітыўных прыладах працы, якія выкарыстоўваў чалавек ў працэсе вытворчасці; па-другое, асноўным фактарам вытворчасці была зямля, а асноўным прадуктам вытворчасці была ежа. У сельскай гаспадарцы працавала амаль ўсе насельніцтва гэтых цывілізацый. Развіццё гаспадаркі, гарадоў, рамяства і гандлю, ваеннай справы залежыла ад геаграфічнага становішча, наяўнасці прыродных рэсурсаў -вады і пладароднай глебы, драўніны, каменю і кліматычных умоў. Арганізацыя вытоворчасці патрабавала агульнай цяжкай працы ўсяго насельніцтва. На гэтай аснове у старажытных народаў пачало развівацца рабаўладальніцтва, пры якім раб лічыўся «гаворачай прыладай працы». Рабаўладальніцкая гаспадарка была пануючай ва ўсіх старажытных цывілізацыях, але прадукцыйнасць рабскай працы была надзвычай нізкай. Выкарыстанне рабскай працы было тормазам і ў развіцці тэхналагічнага працэсу.

Сацыяльнае жыццё чалавека старажытных цывілізацый было абумоўлена яго прыналежнасцю да саслоўя альбо касты, ці абшчыны. Вясковыя жыхары амаль паўсюдна жылі абшчынамі, а палітычная улада належыла кастам жрацоў, чыноўнікаў і вайсковай алігархіі. Вышэйшая палітычная улада вяла свой пачатак «ад бога» і была абсалютнай. Жыццё грамадства было прасякнута панаваннем розных абсалютаў, якія выконвалі ролю рэгулятараў сацыяльных узаемаадносін.

Культурнае жыццё старажытных цывілізацый вызначалася панаваннем міфаў і язічніцкай рэлігіі. Насельніцтва было непісьменным. Пісьменнасць у старажытным Егіпце і Вавілоне, Індыі і Кітаі была прывілегіяй жрацоў і правячых колаў дзяржавы, пры гэтым пісьменнасць выконвала магічныя функцыі ў час правядзення шматлікіх дзяржаўных свят, яна адрознівалася ад гутаркавай мовы.

У VIII- IV стст. да н.э. у развіцці старажытных цывілізацый узніклі істотныя асаблівасці, якія адыгралі значную ролю ў сусветнай гісторыі. Цывілізацыі старажытных егіпцян і вавіланян /усход/ і цывілізацыі старажытных грэкаў і рымлян /захад/ пачалі развівацца рознымі шляхамі. Гэта было абумоўлена становішчам асобы чалавека ў грамадстве. У сацыяльнай і рэлігійна-культурнай традыцыі егіпцян і вавіланян не было месца такім паняццям як «свабода асобы», «грамадскі закон», «прававы парадак». У старажытным Ёгіпце жыццё чалавека ўвогуле разглядалася як прыступка, падрыхтоўка да іншага замагільнага жыцця.

Старажытныя грэкі, наадварот, ставілі чалавека у цэнтр сусвету, яны стварылі філасофію, гуманітарныя і прыродазнаўчыя навукі, якія былі заснаваны на дзейнасці свабоднай асобы. Грамадскае жыццё ў Грэцыі і Рыме вызначалася адсутнасцю абсалютаў, панаваннем закона і прававой традыцыі. Палітычнае жыццё грэкаў і рымлян было заснавана на прынцыпах дэмакратыі, а культурнае - на прынцыпах усеагульнасці і даступнасці пісьменнасці для свабодных грамадзян. Гэта абумовіла перамогу грэкаў, а затым і рымлян над сваімі суседзямі і стварэнне рымскай імперыі (IIIст.да н.э. – І ст. н.э).

Развіццё старажытных цывілізацый праходзіла ва ўмовах агульнага ўзаемадзеяння ў галіне культуры. Здабыткі адной цывілізацыі у хуткім часе пераймаліся суседзямі. Лепш за ўсе гэта можна прасачыць на прыкладзе пісьменнасці, якая з'яуляецца фундаментам у развіцці культуры і асобы чалавека. Прыкладна ў ІІ тыс да н.э. старажытныя фінікійцы стварылі алфавіт, у аснову якога былі пакладзены егіпецкія іерогліфы і міфічныя вераванні. Фінікійцы стварылі алфафіт, які меў усяго 22 літары, але гэты алфавіт атрымаў сусветнае распаўсюджванне. Алфавіт фінікійцаў перанялі старажытныя іудзеі, старажытныя грэкі і рымляне, затым на аснове грэчаскага пісьма было створана славянскае, а на анове рымскага - заходнееўрапейскае пісьмо.

Пытанні для самакантролю.

1.Якія метадалагічныя канцэпцыі тлумачаць развіццё сусветнай гісторыі?

2. На якіх падыходах заснавана цывілізацыйная канцэпцыя?

3. Дайце вызначэнне паняццю «цывілізацыя».

4. Якія фактары вызначалі эканамічнае і палітычнае развіцце старажытных цывілізацый?

5.Якімі палітычнымі і культурнымі асаблівасцямі вызначалася цывілізацыйнае развіццё старажытных Захаду і Усходу?

6.На якіх прыкладах можна ахарактэрызаваць працэс культурнага ўзаемадзеяння старажытных цывілізацый?

Лекція 2. Старажытнаруская дзяржава ў IX - першая палова XIII ст.ст.

1. «Вялікае перасяленне народаў» і Беларусь.

У канцы неаліту (III - II ст. да н.э.) жыццё першабытнага чалавека рэзка ўскладнілася. Гэта было абумоўлена тым, што пачалася эпоха, якую даследчыкі вызначаюць як перасяленне народаў. На вялізнай прасторы ад Урала да Рэйна і ад Чорнага да Балтыйскага мора пачалі рассяляцца плямёны жывёлаводаў-вандроўнікаў. Першымі на тэрыторыю Беларусі прыйшлі фіна-угорскія плямены, якія раней жылі за Уралам. Фіна-угры належылі да самастойнай расы мангалаіднага тыпу, яны мелі ўласную моўную сямі'ю. Гэтыя плямены засялілі Фінляндыю, Прыбалтыку і часткова Беларусь. Прышэльцы не сустрэлі супраціўлення мясцовага насельніцтва эпохі позняга неаліту таму, што ўмовы сацыяльнага і гаспадарчага жыцця гэтых этнічных груп былі блізкімі.

Больш глыбокія вынінікі для Беларусі і Еўропы мела перасяленне індаеўрапейцаў. Навукоўцы мяркуюць, што гэтыя плямёны засялялі тэрыторыю Індыі і Малой Азіі. Мовазнаўцы сцвярджаюць, што суседзямі індаеўрапейцаў былі плямены старажытных семітаў. Па узроўню сацыяльнай арганізацыі і вядзенню гаспадаркі індаеўрапейцы пераўзыходзілі астатнія народы. Яны жылі патрыярхальным ладам, займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, умелі араць зямлю, сеялі зерневыя культуры (пшаніцу, ячмень, жыта) разводзілі авечак, вынайшлі кола, будавалі наземныя жытлы.

Яны шанавалі рэлігію. Лічылі, што свет складаецца з трох міроў. У верхнім міры жывуць багі /вайны і грома/, арлы і птушкі. У ніжнім міры жывуць рыбы і змеі. Сваімі татемамі яны лічылі быка, мядзведзя, ваўка, каня. Індаеўрапейцы шанавалі камяні. Ідала ўвасабляла куча камянёў.

Плямёны індаеўрапейцаў былі вельмі шматлікімі і разнастайнымі. Сярод іх вылучаліся іранцы, арыі, дарыйцы, хеты, іншыя плямены. Некаторыя з гэтых народаў былі земляробамі, іншыя - воінамі. У індаеўрапейцаў-арыяў кожны мужчына быў воінам, а народ - войскам. У ІІІ тыс. да н.э. індаеурапейцы рухаліся ў Еўропу па трох напрамках. Адна іх частка засяліла Балканы і Апеніны, другая частка засяліла Центральную Еўропу ад Карпат да Іспаніі, Францыі і Англіі; трэцяя частка індаеўрапейцаў дайшла да Прыбалтыкі, Скандынавіі і Германіі. Тэрыторыю ад Карпат да Балтыйскага мора занялі плямены паноў-шраваў, альбо, як іх пачалі называць пазней, славян. Сюды прыйшлі і балты.

Па знешняму выгляду індаеўрапейцы былі чорнавалосымі і цёмнавокімі, мелі невялікі рост. Яны знішчалі мясцовае дарослае мужчынскае насельніцтва, а жанчын і дзяцей бралі ў свае сем'і. На гэтай аснове адбывалася генітычнае і моўна-культурнае ўзаемадзеянне паміж народамі, акрэсліліся моўныя і антрапалагічныя асаблівасці. Плямёны, якія пасяліліся на Поўначы Ёуропы, сталі продкамі германцаў; на тэрыторыі ад Балтыкі; да Волгі - прыбалтаў; на тэрыторыі ад Одры да Дняпра - славян.

У канцы IV ст. да н.э. ў Еўропе пачалася новая эпоха, якую называюць «Вялікім перасяленнем народаў». Вялікае перасяленне завяршылася ў VI ст. н.э. /працягвалася каля тысячы гадоў/. Пачатак перасяленню паклалі плямёны азіяцкіх гунаў. Гэта былі плямены воінаў-качэўнікаў, якія ішлі з Цэнтральнай Азіі. На тэрыторыі Паўночнага Прычарнамор'я гуны разграмілі германскіх готаў і рушылі ў Еўропу. Пад іх ударамі зняліся са сваіх месц іншыя народы - германцы, тюркі, славяне. Пад ударамі варвараў загінула Заходняя Рымская імперыя. Вялікае перасяленне знаменавала закат эпохі старажытных цывілізацый і паклала пачатак перыяду еўрапейскага сярэднявечча.

Вялікае перасяленне захапіла і Беларусь. Яно паклала пачатак фарміраванню ўсходнеславянскай цывілізацыі. У VI-VIII стст. славянскія плямены засялілі тэрыторыю Беларусі, на якой да гэтага жылі балты і фіна-угры. У VIII-IX ст. плямены славян ва Усходняй Еўропе падзяляліся на 13-15 «княжэнняў». Тэрыторыю Беларусі засялілі плямены крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў. Буйнейшым з іх было племя крывічоў. Можна упэўнена лічыць, што сваё найменне крывічы атрымалі ад вярхоўнага жраца-правадыра племені Крыва. Крывічы падзяляліся на полацкіх, смаленскіх і пскоўскіх. У іх былі свае княжэнні.

Племя дрыгавічоў пасялілася паміж Прыпяццю і Дзвіной. Дрыгавічы мелі сваё княжэнне, іх назва паходзщь ад імя-правадыра Драгавіта.

Гэтае племя мела сваю пароду коней і было ваяўнічым. Дрыгавічы заснавалі такія беларускія гарады як Тураў, Пінск, Мазыр, Клецк, Капыль. Сталіцай княства быў горад Тураў.

Радзімічы засялілі тэрыторыю паўднева-усходняй Беларусі - Гомельшчыну і Магілеўшчыну. Яны бяруць свой пачатак ад правадыра Радзіма. Радзімічы жылі самастойна, але плацілі даніну хазарам. Потым яны былі падпарадкаваны Кіеву.

Пытанні для самакантролю.

1.Як і калі пачалося засяленне індаеўрапейцамі тэрыторыі Еўропы?

2.Якія гістарычныя падзеі паклалі пачатак «Вялікаму перасяленню народаў»?

3.Якія гістарычныя наступствы мела «Вялікае перасяленне народаў» для старажытнага свету?

4.Якія славянскія плямены засялілі тэрыторыю Беларусі? Вызначыце геаграфію іх рассялення?

2. Старажытнаруская дзяржава ў ІХ-ХІІІ стст. Полацкае княства.

Палітычны лад славянскіх пляменаў, якія засялілі тэрыторыю сучаснай Беларусі, Расіі і Украіны вызначаўся адсутнасцю моцнага дзяржаўнага і грамадскага парадку. Кіруючыя эліты кожнага княжэння лічылі свае звычаі і законы больш дасканалымі і справядлівымі, а звычаі і парадкі суседзяў няправільнымі і дрэннымі. На гэтай глебе ўсходнія славяне вялі неспынныя войны ад якіх цярпелі ўсе. «Аповесць мінулых гадоў» паведамляе, што ў славян «паўстаў род на род, і была ў іх усобіца вялікая», і пачалі ваяваць адно з адным».

У канчатковым выніку ў 862г. частка ўсходнеславянскіх пляменаў накіравала сваіх прадстаўнікоў да суседзяў з ліку варагаў. Гэтая славянская дэлегацыя запрасіла варажскіх князеў узначаліць палітычную ўладу ва усіх славян з тым, каб усталяваць трывалы палітычны парадак, стварыць моцную дзяржаўную ўладу, даць мір і супакой народу. «Прыходзьце і валодайце намі»,- закончылі сваю прамову паслы славян перад варажскімі князямі.

Варагі не заставілі сябе доўга чакаць. Яны сабралі свае дружыны і накіраваліся да славян. Варажскія князі занялі сталічныя славянскія гарады і пачалі ўладарыць. Яны пачалі кіраваць у Ноўгарадзе, Полацку, іншых славянскіх цэнтрах. У 882 г. варажскі князь Алег, які кіраваў у Ноўгарадзе, захапіў Кіеў. Алег аб'яднаў большую частку славянскіх княжэнняў у межах адной дзяржавы са сталіцай у Кіеве. Гэтая дзяржава атрымала назву Старажытнарускай.

Запрашэнне варажскіх князеў, у якім удзельнічалі і прадстаўнікі крывоў, мела наступствы і для Беларусі. 3 гэтага моманту ўладу ў Полацку ўзначаліла дынастыя варажскіх князеў Рагвалодавічаў. Полацкае княства было тыповай раннефеадальнай дзяржавай еўрапейскага ладу жыцця. Полацкія князі, як і еўрапейскія каралі, насілі доўгія валасы, каб падкрэсліць , што іх улада мае боскі пачатак, у той час, як астатнім мужчынам насіць доўгія валасы забаранялася.

Рагвалод кіраваў Полоцкам да 980 года. У 980 г. сын Вялікага князя Кіеўскага Уладзімір, які правіў у Ноўгарадзе, захапіў спачатку Полацк, а затым і Кіеў. Такім чынам адбылося аб'яднанне ўсіх усходніх славян у межах Старажытнарускай дзяржавы.

У 1001 г. Уладзімір накіраваў у Полацк свайго сына Ізяслава і яго маці, князеўну Рагнеду. Пасля Ізяслава ў Полацку ўладарыў яго сын Брачыслаў Ізяслававіч /1003-1044/. Брачыслаў праводзіў незалежніцкую палітыку, ён пашырыў тэрыторыю дзяржавы за кошт Віцебска і Усвят. Росквіт Полацкага княства прыпадае на праўленне князя Усеслава Брачыслававіча /1044-1101/, які болыш вядомы пад прозвішчам Чарадзей.

Чарадзей паспяхова бараніў суверэнітэт Полацка ў шматлікіх войнах з Кіеўскімі і Ноўгарадскімі князямі. Так, у 1067г., адбылася летапісная бітва на Нямізе, у якой палачане змагаліся з кіеўскімі князямі.

Пасля смерці Чарадзея Полацкае княства было падзелена на асобныя дробныя княствы паміж яго сынамі. Усяго было створана шэсць княстваў, але найбольш буйнымі і моцнымі сярод іх былі Полацкае княства, якое атрымаў Барыс і Менскае княства, якое атрымаў Глеб.

Такім чынам, у ІX ст. адбылося станаўленне адзінай агульнаславянскай дзяржавы, у склад якой уваходзілі землі ўсіх усходніх славян. Разам з тым, Полацкае княства было першай дзяржавай на тэрыторыі Беларусі.