Ж реформалар.

Date: 2015-10-07; view: 1711.

1865ж патша үкіметідала коммисиясы құрылды. Мақсаты: Жанадан қосылған терр-да басқару орындарын құру.

А)патша үкіметі Ресейді бір орталықтан басқаруға тырысты.

Б)Ресей капитализмі үшін арзан жұмыс күшін қолдану;

В)ақсүйектердің беделін түсіру немесе мемлекеттік биліктен айыру.

Қазақстанда 3 ген-губ. Бағынды:

1.Батыс-Сібір ген-губ. Орталығы-Омбы. Мұнда Ақмола, Семей 2 облыс болды. Бұл орта жүз халқы.

2.орынбор ген-губ. Орталығы-Орынбор. 2 облыс болды:Торғай, Орал. Кіші жүзде болды.

3.Түркістан ген-губ. Орталығы-Ташкент.

Облыс болды:Сырдария, Жетісу.

Облыстарды патша-генерал басқарды. Әрбір облыс уезге бөлінді, оны патша-офицер басқарды. Уезд болысқа бөлінді, оны қарапайым халық өкілі немесе сұлтан басқарды. Әрбір болыс әкімшілік ауылдарға бөлінді, оны ауыл старшыны немесе ақсақалдар басқарды.

Салық:

Әрбір шаңырақ жылына 1 рет 3 сом төлеуге тиісті болды. Ереженің 216 бабы бойынша бүкіл қазақ жері мемлекеттік меншік болып жарияланды. Ережені қабылдаған қазақтарға жеңілдік жасалды.

Сот жүйесі:

Барлық мәселені орыс соты шешіп отырды.

58).1869-73ж Торғай, Маңғыстаудағы көтеріліс.

Орал-Торғай көтерілісі.Себебі: патша үкіметінің отарлау саясаты. Көтеріліс 1869ж көктемінде басталды.Оны сұлтан тұқымдары басқарды. 1869ж көктемде көтеріліс басшылары Қоқан және Хиуа хандықтарымен келісуге тырысты..1869ж жазында көтеріліс шарықтау шыңына жетті. 1869ж күзінде патша үкіметі қосымша әскери күшпен көтерілісті басты.

Адай көтерілісі (маңғыстау). 1870 ж наурыздың 22 көтерілісшілер Рукин бастаған орыс әскерлерін талқандайды. Бүеіл Маңғыстау түбегі тайпаларының қатысуына әсер етті. 1870ж жазында Кавказдан әскери кемелер мен қоршай арқылы көтерілісті басты.

1872-73ж басы. Себебі: түйе малының тартып алынуы.

59)1869-70жж Кіші жүз терр-ғы халық көтерілістері.

1867-68жж реформалар отаршылдық езгіні тереңдетті.1)Жерді патша үкіметінің мемлекеттік меншігі етіп жариялады.2)Жаңа бекіністерді көптеп салды.3)Салықтар көбейтілді.Осы ауыртпалықтар қазақ шаруа-н азаттық күреске көтерді.1868ж желтоқсан мен 1869ж қазаны аралығы – Орал мен Торғайдағы көтеріліс отаршылдыққа қарсы және антифеодалдық сипатта болды.көтеріліс жетекшілері – Сейіл Түркібайұлы және Оспанұлы.Көтерілісті басқаруға артықшылықтарынан айрылған рубасылары қатысып,кейін көтерілістің бұқаралық,таптық бағыиынан сескеніп ауытқыды.Көтерілісшілер талаптары: Еркін көшіп-қонуды сақтау.Жер сатуды тоқтату.Уезд бастықтарын бекіту шарттарын жою.Салықты жою.1869ж 6 мамыр – Жамансайкөлі маңында 20000 көтерілісші фон Штемпель тобын 7 күн бойы қоршап,жазалаушылар шайқаспай әскери шепке қайтып кетті.1869ж наурыз – маусым – 30000 шаруа феодалдарға қарсы 41 рет шабуылдады.Көтерілісшілерге қарсы подполковник Рукиннің,граф Комаровскийдің,генерал-губернатор Веревкиннің жазалаушылар тобы жіберілді.Ақсүйектерінің опасыздығынан көтеріліс талқандалды.Жеңілу себептері:Қарудың аздығы;Ауызбірліктің болмауы,ақсүйектер опасыздығы;шаруалардың түпкі мақсаттарын жете түсінбеуі.1870ж маңғыстаудағы шаруалар көтерілісі.көтеріліс жетекшілері-Досан,Тәжі ұлы,Иса Тіленбайұлы.Көтерілістің себебі:40мыңдық шаңырақтан тұратын Адай руы екі жылда 160.000сом салық төлеуге тиіс болды.Көтеріліске түрткі болған оқиға:жазалаушылардың адайлқтардың мекендеріне жақындауы.Саалдары.1)маңғыстау қазақтарынан 57,901 сом салық жиналды.2)адайлықтар соғыс шығыны ретінде 90 мың қой өткізд

60) 1905-1907ж ұлт-азаттық және жұмысшы қозғалыстары.

1853-1905ж 4 млн десятина жер, 1906-1907ж 17 млн десятина жер тартып алынды. Отарлық ұлт аудандарының ұйқыдан оянуына негіз болған оқиға. 1905ж «Қанды жексенбі» (09.01.Петербургте).1905ж Түркістанда, перовскіде, Жосалыда, Шалқарда алғашқы қарсылықтар өтті. Қарқаралыдағы қарсылық жиынында М.Дулатов белсене қатысты. Интернационалдық бой көтерудің ең бастысы-1905ж желтоқсанда 12 күнге созылған Успен кенішіндегі 360 жұмысшы қатысқан ереуіл.

Себебі: Жалақының тапшылығы, Жұмыс істеу жағдайының ауырлығы. Ағылшын капиталистері Гиббердің қатігездіктері.

Талаптары: Азық-түлік бағасын төмендету, жалақыны 15,25% көтеру, 3 сыныптық орыс-қазақ училищесін ашу. Жұмысшылардың тұрғын жағдайын жақсарту.

1905 ж 16-26 қараша Семейдегі пошта-телеграф қызметкерлерінің ереуілін басу үшін облыс губернаторы Қарқаралыдан әскери күш шақыртты. 1906ж басты саяси оқиға-Семейдегі шілде айында 500 жұмысшы қатысқан жаппай ереуіл.

Талаптары: Жұмыс күнін 10 сағ. қысқарту, балалар үшін 8 сағ. Ауырған күндерге ақы төлеу, жалақыны өсіру. Күштеп қосымша еңбек істетуге тиым салу. Әйелдердің құқығын қорғау. 1906ж 10 қаңтар-Ішкі істер министрі Дурнов өлкедегі қарсылықтарды жаныштауға арнайы тапсырма берді. Саяси топтар, партиялардың арасындағы өзара қырқыс, патша үкіметіне қарсы күрес ІІ мемл, Думаға сайлау кезінде күшейеді. Халық арасынан депутаттыққа Ақмола облысынан-Молда Қосшығұлұлы, Жетісудан-федералист Тынышпайұлы, Оралдан-Кадет Бірімжанұлы, Семейден-Бай Нүркенұлы сайланды.

1905-07ж революцияның жеңілу себептері: Қазақстанда жұмысшылардың аздығы,ауылдардың басты оқиға орталықтарынан алыста болуы, демикратиялық топтардың тәжірибесінің болмауы, жұмысшылар мен шаруалар одағының болмауы.

Тарихи маңызы: Отаршыл саясатқа қарсы тәжірибе жинақталды, ереуілді ұйымдастырудағы кемшіліктер түзетілді, күрес барысында революционерлер тобын тәрбиеледі, қазақ еңбекшілерін ғасырлық ұйқыдан оятып, революциялық күреске шақырды.

61)62).Бірінші дүниежүзілік соғыс және ұлт-азаттық көтерілістің басталуы.

20ғ басында қазақ халқының ұлттық санасы ерекше көрініс ала бастады. Оның озық өкілдері отарлық саясаттың қазақтарды этнос ретінде жойып жіберуге бағытталғанын түсіне білді. Бұд ұлт-азаттық қозғаолысының жаңа өрлеуін тудырды. Оның басында ұлт-интеллигенциясы тұрды. Ұлттық интеллигенцияның көрнекті өкілдері Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатов, Тынышпаев, Сералин, Сейдалин, Қаратаев, Торайғыров т.б.

Бірінші дүниежүзілік соғыс Ресей отары Қазақстанда қайшылықтарын шиеленістіріп жіберді. Қоныстандару саясаты, соғыс қажеті үшін қазақтардың малын көптеп тартып алу, алым-салықтардың ә лденеше рет өсуі, онсыз да мәз емес жағдайды одан сайын ауырлатты. 1916ж 25 маусымда жарияланған

бұратана халықтарды қара жұмысқа алу туралы патша жарлығы ұлт-азаттық көтерілістің лап етіп тұтануына түрткі болды. Көтеріліс жетекшілері: Торғайда-Иманов, Оралда-Меңдешов, Айтиев; Маңғыстауда-Мыңбаев; Атбасарда-Майкөтов; Ақмолада-Сейтуллин; Жетісуда-бокин, Әшекеев; Сырдарияда-Рысқұқлов болды.

Жетісудағы көтерілісті басып-жаныштау үшін 8750 солдат, 3900 қазақ әскері, 16 зеңбірек пен 47 пулемет жіберілді. Ал Торғайға 17 атқыштар ротасы, 18 қазақ

алмастыру. 1921ж наурыз-сәуір өлкеде салғырт салықпен ауыстырылады. Салықтың мөлшері салыққа қарғанда аз болады.

1921ж маусым -Орынбордағы өткізілген облыстық І-ші құрылтай партия конференциясында Қазақстанда ЖЭС-ке көшу туралы айтылды.

63).1917ж ақпан революциясы, Уақытша үкімет.

Ақпан төңкерісінің алғы шарттары:

1.экономикалық күйзеліс, майдандағы орыс әскерінің жеңілісі

2.жұмысшы қозғалысының күшеюі, ұлт аймақтарындағы 1916 ж көтерілістер. 1917 ж 27 ақпанда Ресей буржуазиялық-демократиялық төңкерісі, монархияның құлауы (ІІ Николай билігі) елде қос үкімет орнады, (1-Уақытша үкімет бағыты-капитализмді дамыту,2-жұмысшы-шаруа және солдат депуттары кеңесі бағыты-социализм құру). Уақытша үкіметтің Қазақстан өлкесіндегі жергілікті органдары-1917ж наурыз-сәуірде құрылды. Уақытша үкімет облыстарды басқаруға бұрыңғы патша шенеуніктерін және қазақтың ұлттық зиялыларын сайлады: І.Бөкейханов-Торғайда, М.Тынышбаев-Жетісуда, М.Шоқай-түркістанның уақытша үкіметінің комиссары болды. Уақытша үкіметтің жүргізген шаралаы:

1917ж 14 наурыз-«Бұратаналарды» тыл жұмыстарына алу тоқтатылды.

1917ж 18 наурыз-«1916 ж көтеріліс кезінде Қазақстанға күш көрсеткен орыстарға кешірім беру туралы» қаулы

1917ж 20 наурыз-«Азаматтардың діңге сенуіне, ұлтқа байланысты құқықтарды шектеудің күшін жою» туралы

1917ж 5 мамыр-«Қара жұмысқа алғандарды еліне қайтару туралы» қаулы.

1917ж 8 қыркүйек-«Жетісу облысының 1916 ж көтеріліс кезінде зардап шеккен халқына қазынадан 11 млн 150 мың срм бөлінуі туралы» қаулы (5 млн сомы-жергілікті халыққа, 6 млн 150 мың сом-орыс халқына)

Дөнентаевтің да шығармалары басылып шықты. С.Торайғыровтың «Шәкірт ойы», «Адасқан өмір», «Бір адамға» шығармалары осы кездегі әдеби туындылардың озық үлгісі болып саналады.

Ағарту ісі.1906ж патша үкіметі оқу ағарту ісінің ережелерін бекітті. Ереже қазақ жерінде орыс мектептерінің көбеюіне жол ашса, медреселердің жұмыс істеуіне кедергі келтіре бастады. Ағарту ісін дамытуға қаржы өте аз бөлінді. «Айқап, Қазақ, Степной край» газеттері қазақ халқының негізгі басылымдары ретінде ағарту ісін дамытуға үлкен үлес қосты. 20ғ басындағы қазақ ауыз әдебиетінің дамуына Жабаев, Байғанин сияқты қазақ әдебиетінің өкілдері үлес қоса білді. Ал музыка мәдениеті бұл кезде жақсы дамыды. Оған үлес қосқан ірі тұлғалар: Д.Нүрпейсова, Б.Шолақ, Ыбырай, Ә.Қашаубаев, Е.Беркімбаев. Осы кездегі белшілі әндер: Гәкку, Майда қоңыр.

64).Қазан төңкерісі, кеңес үкіметтің орнауы.Уақытша үкімет ұлт проблемасын-аграрлық мәселені түгелімен шешіп бермеді. Елге ашаршылық қаупі төніп, Қазақстан еңбекшілерінің уақытша үкімет саясатына наразылыығы күшейе түсті. Жұмысшы, солдат, шаруа кеңестерінің ықпалы арта түсіп, уақытша үкімет саясаты жалпы ұлттық дағдарыстың жетілуіне әкелді. Қазақ төңкерісі бейбітшілік, жер, бостандық, ұлттың өзін-өзі билеуі т.б. негізге алды. Кенес үкіметі Қазақстаның түрлі аудандарында әртүрлі орнатылды. Қазақстанның оңт және солт аудандарында кенес үкіметі бейбт жолмен орнады. Революциялық күштер басым ауданда Орынбор, Верный, Семейде кенес үеіметі қарулы күрес нәтижесінде орнатылды. 1917ж қазан айында большевиктер революциясы болып, үкімет жүйесі күйретілді. 1917ж 1 қарашада Ташкентте кенес үкіметі орнады. 1917ж 30 қазанда Перовск (Қызылорда) кенес үкіметі билікті өз қолына алды. Осы жылдың қараша айында Черняевта (Шымкент) кенес үкіметі бейбіт жолмен орнады. 1917ж аяғында Торғай облысында саяси жағдай қиындап, қарсыласушы күштер арасында қарулы жанжал күшейді. Атаман Дутов бастаған казак офицерлер корпусы, Бөкейханов бастаған «Алаш» үкіметі эссерлер мен большевиктермен одақтасып кенес үкіметіне қарсы біріккені белгілі. 1919ж 8 қаңтарда кенес үкіметі Ақтөбеде орнады. Оралда қиын жағдаймен 1818ж 15 қаңтарда орнады. Кенес үкіметі Қазақстанда ірі өнеркәсіпті банкілер тасымал ісін мемлекет қарамағына алуды жүзеге асырды. Және мәдени құрылыс бағдарламасын қолға алды.

65)Қазақстанның азамат соғысына тартылуы.

Азамат соғысының алғы шарттары:
большевиктердің алғы экономикалық саясатының әдістері экономикалық дағдарысты жоя алмады. Азамат соғысы 1918ж мамырда басталды. Азамат соғысы кезінде қалыптасқан экономикалық және саяси жүйе -әскери коммунизм. 1918-20ж азамат соғысы жылдарындағы әскери коммунизм саясатының мәні: аса қажетті

мәжілісінде астық дайындау барысында төтенше жағдайларды қолдануға рұқсат етті.Голошекин ауыл мен қоныстарға 4800 өкіл жіберіп, 31 мың шаруа жазаланды. 1928ж 1 қазан-1929ж 1 желтоқсан аралығында 277 шаруа атылды. 1928ж 27 тамыз «аса ірі бай шаруалары мен жартылай феодалдарды көмпескелеу және жер аудару туралы»дерек жарияланды. Ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастыру бағыты көзделіп, бай кулактарды тап ретінде жою міндеті қойылды. Ұжымдастыру бай кулактарды тәркілеуден басталды.

66) «Алаш» партиясының құрылуы, алғышарттары.

Отаршылдыққа, империализмге қарсы күресті басқарушы, ұлт-азаттық қозғалыстардың идеологтары, ұлттық демократияшыл зиялылар болды. Олардың басшысы-Ә.Бөкейханов болды. Қозғалыстың белсенді мүшелері: байтұрсынов, Дулатов, Досмұхаммедов, Ермеков, Ақбаев, Шоқай. Алаш қозғалысы байлар мен феодалдардың, яғни үстем тап өкілдерінің және шаруалар мен жұмысшылардың мүддесін білдірді. Олардың мақсаты қазақ елін отарлық езгіден құтқарып, өз алдына автономия құру болды. Алаш партиясы 1917ж құрылды. Ол 1905ж пайда болған Алаш қозғалысы негізінде құрылды. 1917ж сәуірден бастап Қазақстанда жер-жерде Алаш партиясының съездері өте бастады. 1917ж сәуірде Жетісу облыстық съезі өтті. Мұнда әлеуметтік аграрлық ағарту мәселелерімен қатар, сырттан қоныс аударуға жол бермеу, Қытайдағы басқындарды қайтару мәселелері қаралды. 1917ж 27 сәуірде Семейде қазақтардың съезі болды. Онда ұлттық автономия құру мәселесі талқыланды. 1917ж 21 шілдеде Орынбор қаласында жалпы қазақ съезі өтті. Съезде қаралған мәселелер: мемлекеттік басқару формасы, қазақ облыстарының автономиясы, жер мәселесі, халықтық милиция, земство, халық ағарту ісі, сот, дін мәселелері, т.б. бұдан басқа Алаш партиясын, оның жұмыс істеу бағытын бекітті.

67)20ғ. Бас кезіндегі қазақ мәдениетінің жаңа мазмұнда қарқындап дамуына әсер еткен жағдайлар:

*1905-1907жылдардағы ревалюциялық қозғалыс. * демократиялық күрестің шегінуі. * таптық күрестің қайтадан өрлеуі. *Баспа ісінің жолға қойылуы. Ұлттық – десократиялық мәдениеттің көрнекті өкілдерінің алғашқы еңбектері 1905-1907ж. Революциядан кейін шыға бастады. 1909ж. А.Құнанбайұлының шығармалар жинағы ресми баспадан шықты. Демократиялық бағытта дами бастаған с.Торайғыров, С.Дөнентаев, Т.Ізтілеуов, М.Көпеевтің ж/е т.б. мұрасы шығ.әдебиетінен ерекше орын алды. Қазақ зиялыларының өлеңдері мен әңгімелері қазақ халқын саяси оятуға арналды. Ағарту ісін дамытуда ж/е насихаттауда негізгі орын алған басылымдар: «Айқап журналы, қазақ газеті, Степной край. Газеттері. 20ғ. 20ғ. Басында халық мәдениетіндегі жан – жақты дамыған сала музыкалық мәдениет. Қазақ музыкасын дамытуға үлес қосқандар кенен Әзірбаев, Дина Нүрпейісова, қазақтың бұлбұлы Майра шамсуддинова, Әміре Қашаубаев т.б. 20ғ. Басы Қазақтың ұлттқ мәдениетінің жаңа деңгейге көтеріле бастаған кезеңі.

68)Жаңа экономикалық саясат кезіндегі Қазақстан

Экономикалық саясаттағы өзгерістер

Шетел интервенция мен азамат соғысынан кейінгі өлкедегі шаруашылық көрініісі

307 кәсіпорынның 250-і жұмыс істемеді.

1913 ж салыстырғанда мндай өндіру – 4есе, көмірр өндіру - 5 есе қысқарып, мыс өндіру мүлде тоқтады.

Риддер кеніштері, Екібастұз көмір шахтылары, Спасск байыту фабрикасытолық істен шықты.

Өнеркәсіп өніміі 6,3 %болды

Егіс көлемі Оралда 2есе Жетісуда 3есе қысқарды

Мал саны 29,9мил.нан - 16,3мил.-ға кеміді

1921 ж кеңес кіметі еңбекшілердің жағдайын жеңілдетуді ойластырды

-Азық-түлік отынды тегін босату

-Коммуналдық қызметтерді тегін көрсеу

-Ақысыз асханалар ашу туралы деректер қабылау.

Күйзелген шаруалар наразылық білдіре бастады

Қостанай, Ақмола , Орал, Сеейде көтеріліс ошақтары пайда болды

1921ж ақпан – 25 мың адамдық отряд Павлодарда Кеңес өкіметі органдар үйлерін қиратты.

1921ж наурыз Оралда он мың бүлікші көтерерілді

қарқаралы уезінде 70 тен астам партия ж\е кеңес қызметкерлері көтерілісшілер қолынан қаза тапты

ХХ ғ 20ж басында ауылдар мен селоларда халық наразылығының ұлғаюының себептері:

-Мемлекеттің еңбекші халыққа күш қолдау саясаты.

-1921-1922ж жаппай ашаршылық.

Мал шаруашылығының ауыр жағдайы.

-Егін лқаптарының күрт азаюы.

1921ж наурыз –жаа экономикалық саясатқа көшу туралы шешім қабылданды (партияның Х съезі)

ЖЭС-тің белгілері

-Азық түлік салығы –Сауда еркіндігі

-Жерді ж\е ұсақ кәсіпорындарды жалға беру.

Ауыл шаруашылығы ж\е несие , тұтыну коперациясын дамыту

-Еңбек міндеткерлігін жойып, жалжамалы еңбекті қолдану.

ЖЭС-тің мәні -салғыртты салықпен ауыстыру

1921 ж наурыі сәуір -өлкеде салғырт салықпен ауыстырылды Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда аз болды

1921 ж маусым –Орынбордағы өткізілген облыстық І-ші құрлтай партия конференциясыда Қаз\да ЖЭС-ке көөшу туралы айтылды

Жаңа экономикалық саясатпен бірге тоталитарлық автолитарлық басшылыққа көш басталды.

69) Азамат соғысы большевиктерге шет аймақтар халықтарының ұлттық мемлекеттігі туралы идеясымен санаспауға болмайтынын көрсетті.

1919ж 10 шілде Қырғыз (Қазақ) өлкесін басқару жөніндегі революциялық Комитет құрылды. Ол өлкедегі ең жоғарғы әскери азаматтық басқарма болып, саналды. Қазревком басшысы – С.Пестковский. Мүшелері – В.Мукашев, Ә. Жангелдин, А. Байтұрсынов, М.Тұнғаншин, С. Меңдешов, М. Сералин, С.Сейфуллин, А.Авдеев.

Қазревком міндеттері:

-Контрреволюция мен интервенцияға қарсы күресу.

- Өлкеде мемлекеттік , шаруашылық мәдени құрылыс орнату.

- Өлке кеңестерінің Құрылтай Съезін әзірлеу.

* 1920ж. 9 наурыз Алашорданы тарату туралы Қазревком шешімі қабылданды.

Қазревком мәдени құрылыста біршама жұмыстар атқарды.

-«Ұшқын» газетін шығарды.

- Ақтөбе уездінде300 мектеп ашылды.

- Қалаларда мұғалімдер даярлайтын мектептер жұмс істеді.

Қазревком қазақ жерлерін біріктіру жөнінде жұмыстар атқарды.

*1920ж. 26 тамыз Қырғыз(Қазақ) автономиялы Кеңестік социолистік республикасын құру туралы декрет жарияланды. Астанасы –Орынбор қаласы. (1920-1924). Терр –ы. Семей, Ақмола, Торғай,Орал облыстары. Жетісу мен Сырдария обл. Түркістан автономиялы Кеңестік Социолистік республикасының құрамына енгізілген болатын. (1918ж)Халқы 5млн. Жуық адам.

*1920ж 4 – қазан Орынболдағы Қырғыз (Қазақ) АКСР Кеңестерінің Құрылтай съезі өткізілді. Жоғарғы өкімет органдары сайланды.:

*орталық атқару комитеті, төрағасы - С.Меңдешов.

* Халық комиссарларыКеңесі, Төрағасы – В.А. Радус Зенкович.

* «Қырғыз(Қазақ) АКСР еңбекшілері құқықтарының декларациясы» қабылданд.

Қырғыз(Қахақ) АКСР-нің құрылуының тарихи маңызы:

1. Қазақ халқының ғасырлық арманы орындалуының көрінісі.

2. Отаршылдыққа қарсы күрес нәтижесі.

3. Ұлттық қайта өрлеу жолындағы алғашқы қадам.

70.Қазақстандағы ХХғ. 20жылдарындағы мәдени процестер

20ғ басында қазақ мәдениеті өзіндік ерекшеліктермен дамыды. Осы кездегі маңызды оқиғалар мәдениеттің жанаша дамуына әсер етті. Мәдениеттің жанаша дамуына ең алдымен 1905-07ж революциялық қозғалыстардың әсері көп болды. Баспа ісі 20ғ басында мәдениеттің жанаша сипатпен дамуына осы кезенде ашыла бастаған баспа ісі Омбы, Семей, орынбор қалаларында жолға қойылды. Әдебиеттің дамуы 20ғ басындағы қазақ әдебиетінің дамуына Байтұрсынов, Дөнентаев, Көбеев, Құдайбердиев т.б. қосқан үлесі көп болды. 1909ж Абайдың шығармалар жинағы баспадан шықты. Бұдан басқа Байтұрсыновпен, Дулатовтың, С.Дөнентаевтың да шығармалары да басылып шықты. С.Тороайғыровтың-«Шәкірт ойы, Адасқан өмір, Бір адамға» шығармалары осы кездегі әдеби туындыларының озық үлгісі болып саналады.

Ағарту ісі. 1906ж патша үкіметі оқу-ағарту ісінің ережелерін бекітті. Ереже қазақ жерлерінде орыс мектептерінің көбеюіне жол ашса, медреселердің жұмысына кедергі жасады. Ағарту ісін дамытуға қаржы өте аз бөлінді. «Айқап, Қазақ, Степной край» газет-журналдары қазақ халқыныңи негізгі басылымдары ретінде ағарту ісін дамытуға үлкен үлес қосты. 20ғ басындағы қазақ ауыз әдебиетінің дамуына Ж.Жабаев, Н.Байғанин сияқты қазақ әдебиетінің өкілдері үлес қоса білді. Ал музыка мәдениеті бұл кезде жақсы дамыды. Осы кездегі музыка мәдениетінің дамуына үлес қосқан ірі тұлғалар Д.Нүрпейсова, Б.Шолақ, ә.Қашаубаев, ЕБеркімбаев т.б. Осы кездегі белгілі әндер: Гәкку (Үкілі Ыбырай), Майда қоңыр (Естай) т.б.

71.20ғ 20ж индустриялизация процестерінің барысы және оның нәтижелері:

1925жылғы желтоқсан БК(б)П-ның 14съезі белгілеген социолистік индустрияландыру бағыты жарияланды.

Индустрияландыру – халық шаруашылығының барлық салаларын техникамен жабдықтау, инфраструктураның дамуы.

Қазақстандағы индустрияландыру КСРО халық шаруашылығын дамытудың 1-бес жылдығымен қатар келіп өлкеде елеулі қиыншылықтармен жүзеге асты.

72.20ғ 20-30ж жаппай ұжымдастыру, оның әлеуметтік-экономикалық зардаптары:

Ұжымдастыру қарсаңында Жаңа экономикалық саясат нәтижесінде коперативті қозғалыс дами түсті. Өңдірістік коперативтің негізгі 3 түрі болды. Комуно-өңдірісті қоғам. Артель-жердің, малдың бір бөлігін ауыл шаруашылығының машиналарын, құрал-саймандарды біріктіру. ТОЗ-жерді бірлесіп өңдеу мен шөп шабу жөңіндегі серіктестік. Шаруалар ұжымдастыру түрлерін таңдағанда негізінен ТОЗ-ды қалады. 1927ж 1 қазанда республикада коперация шаруа қожалықтарының 23% құрады: 1074 тұтыну қоғамы (312-сі ауылдарда), 140 факторы (көшпелі халыхтардың ең қарапайым коперативтік бірлестігі), 1072 ұжымдық шаруашылық орнап, 101 комуна, 77 артель, 294 ТОЗ құрылды.

ЖЭС негізінде мал саны артты. 1928ж 40,5 млн жетті. 1929ж Голощекин «ауылды кенестендіру» ұранымен ауылда тап күресін шиеленістіру бағытын таңдады. Шабандық және егістік жерлерді қайта бөлу науқаны ауылдығы жағдайды ауырлата түсті. 1926ж көктемде кедейлер байлардың иелігіндегі 1,3 млн га шабандық және 1,25 млн га егістік жерді тартып алды. Индустрияландыру бағыты азық-түлік қорлары проблемасын күн тәртібіне қойды. 1928ж қаржы мен жұмыс күшін ауыл шаруашылығына өнеркәсіпке ауыстыру жүйесін қалыптастыру процесі басталды. «Барлық коперацияны барынша дамыту саясаты» ұжымдастыру бағытына көзделді. 1928ж қаңтар-ақпан Сталиннің Сібірге сапарында Омбы округтік мәжілісінде астық дайындау барысында төтенше шаралар қолдануға рұқсат етілді. Голощекин ауылдар мен қоныстарға 4800 өкіл жіберіп, 31 мың шаруа жазаланды. 1928ж 1 қазан-1929ж 1 желтоқсан аралығында 277 шаруа атылды. 1928ж 27 тамыз «аса бай шаруалар мен орташа феодалдарды компескелеу және жер аудару туралы» дерек жарияланды. Ауыл шаруаларын жаппай ұжымдастыру бағыты көзделіп, бай кулактарды тап ретінде жою міндеті қойылды. Ұжырамдастыру бай кулактарды тәркілеуден басталды.

73.Ұжымдастыру саясатына карсы шаруалар толқуы 1929-1931 жылдары Қазақстан жерінде шаруалардык үжымдастыру саясатына қарсы ұйымдастырылган карулы козгалысы болды. Шаруалар қозгалысы өткен жерлер: 1929 жылы 29 қыркүйек - Бостандық, 1929 жылы 1 караша - Батпаккара (Қостанай), 1930 жылы 2 ақпан-Созак, 1930 жылы 25 акдан -Ырғыз, 1930 жылы 26 наурыз -Сарканд т.б. Щаруалар царсылгыныц түрлері: - көтеріліске пшғу; - шолак белсенділерді, партая кызметкерлерін өлтіру; - шетелге көшу; - калалы жерге кету т.б. 1930 жылы мамырда Семей округінін Өскемен, Самар аудандарында халыктын ірі толкулары втгі. Торғайдаш Батпаккара квтерілісш орталык бандитпк басмашылар козғалысы деп атады.

Қаракұм көгершісіне катыскандар саны 5000-га дейін жетгі. Бұл көтеріліс күшпен басылды. 1930 жылы Созакга ұжымдастыру саясатына карсы Қазақстанлагы ен ірі шаруалар кетерілісі өтгі. Көтерілісшілер аудан басшылары мен шолак белсенділсрді өлтірді Көтеріліс күпшен басылып, оған катыскан 68 адам атылды. Балкаш, Қордай, Шубартау, Абыралы, Адай даласы, Іле өшрлерінде шаруалардын ірі кетерілісі бопды Көтері-ліске катыскандар аяусыз жазаланды .Ұжымдастыру зардаптарына карсы күрес Коммунистік партия кеш болса да. ұжымдастыру саясатының зардаптарын жоюға кірісті Күпшен жасал-ган копхоздарды таратып, ондагы мал-мүлікп халыкка кңйтарды. Кенес өкіметі ашаршылыкха үлшрапш халыкда 30 млн сом, 2 млн пұг астык

астык берді 1935 жылдан ауыл шаруашылық артелінщ жана үлгісі бекітішп, жұзеге асырыла бастады. Жалпы, феодадцыккадцыктарды жою тдогысынан ауыл шаруашылыгын ұжымдастыру ісіне оң баға берілсе, көшпенді хаішх мүддесінш сскершмеуі ірі апатгарга экелді Сондыкгаы ұжымдастыру саясаты казақ тарихьшдағы касіретгі окигалардың бірі ретінде белгілі болып калды.