Негізгі
Date: 2015-10-07; view: 1616.
1. С.А.Әбілаев. Молекулалық биология және генетика: Оқулық.- Шымкент: "Асқаралы" баспасы, 2008.- 424 с.
2. С.А.Әбілаев. Молекулалық биология және генетика: Оқулық.- 2-ші, түзет. Ж. Толық, 2010.- 388 б.
Қосымша:
1. Бегімқұл Б. Медициналық генетика негіздері: оқулық.- Астана: Фолиант, 2008.- 336 с.
2. Е. Куандыков, С.А. Әбілаев. Медициналық биология және генетика.- Алматы: НАS
Ақпараттық блок:
Тіршіліктің барлық әралуандығын, клеткадағы әртүрлі биологиялық қызметтерді атқаратын түрлі ақуыз молекулалары қамтамасыз етеді.Ақуыздардың құрылысы пептидтік тізбектегі аминқышқылдарының жиынтығы және бір ізділікті орналасуымен анықталынады.Нақ осы аминқышқылдар бір ізділігі биологиялық немесе генетикалық кодтың көмегімен ДНҚ молекуласының тізбегінде шифрланған.
1954 жылы Г.Гамов, яғни ДНҚ молекуласындағы ақпараттың кодталуын бірнеше нуклеотидтер үйлесіп қамтамасыз етеді деп болжау айтты.
Өйткені, табиғатта әртүрлі 20 аминқышқылы бар, әралуандылықты ақуыздардан тұрады және оларды шифрлау үшін үш нуклеотид, немесе триплетті код қажет. Бұл жағдайда төрт нуклеотидтерден 43 = 64 триплет пайда болады. (Егер код екі нуклеотидтен тұратын болса, онда тек 16 аминқышқылын шифлаған болар еді, 42 = 16).
Генетикалық кодты толық шифрлау 20 ғасырдың 1960 жылдары іске асырылды. ДНҚ-ның 64 триплеті бар. Оның ішінде 61 триплет әртүрлі аминқыщқылдарын кодтайды, ал қалған үш триплет – мәнсіз немесе «нонсенс-триплеттер» деп аталады. Үшеуі аминқышқылдарын шифрламайды, олар ешбір аминқышқылына сәйкес келмейді (АТТ, АЦТ, АТЦ).
Генетикалық код
n Генетикалық код– ДНҚ немесе а-РНҚ молекуласындағы нуклеотидтер бірізділікті орналасып, ақуыздағы аминқышқылдар бірізділігін анықтайды.
n Генетикалық код –триплетті, бір аминқышқылы үш нуклеотидпен шифрланады, яғни генетикалық кодтың бірлігі триплет немесе кодон болып саналады.
n Генетикалық кодтың көптеген кодондары үшінші нуклеотид бойынша ажыратылады.
n Генетикалық код РНҚ тілінде жазылған, ақуыз синтезінде РНҚ аралық тасымалдаушы болып табылады.
РНҚ кодонындағы генетикалық код
| Ala/A | GCU, GCC, GCA, GCG | Leu/L | UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG |
| Arg/R | CGU, CGC, CGA, CGG, AGA, AGG | Lys/K | AAA, AAG |
| Asn/N | AAU, AAC | Met/M | AUG |
| Asp/D | GAU, GAC | Phe/F | UUU, UUC |
| Cys/C | UGU, UGC | Pro/P | CCU, CCC, CCA, CCG |
| Gln/Q | CAA, CAG | Ser/S | UCU, UCC, UCA, UCG, AGU, AGC |
| Glu/E | GAA, GAG | Thr/T | ACU, ACC, ACA, ACG |
| Gly/G | GGU, GGC, GGA, GGG | Trp/W | UGG |
| His/H | CAU, CAC | Tyr/Y | UAU, UAC |
| Ile/I | AUU, AUC, AUA | Val/V | GUU, GUC, GUA, GUG |
| START | AUG | STOP | UAG, UGA, UAA |
ГЕНЕТИКАЛЫҚ КОДТЫҢ ҚАСИЕТІ:
- Код триплетті- бір аминқышқылы үш нуклеотидпен шифрланады, яғни генетикалық кодтың бірлігі триплет немесе кодон болып табылады
- Кодтың көптігі– көптеген аминқышқылдары бірнеше триплеттермен шифланады.
- Кодтың ерекшелігі( специфичен)- әр триплет бір белгілі аминқышқылын кодтайды
- Кодтың универсальдығы - жер бетіндегі әртүрлі тірі ағза түрлерінің коды толық сәйкес.
- Кодтың үздіксіздігі- нуклеотидтердің бір ізділігін триплет соңында триплет санайды, кодта үтір болмайды,яғни бір кодонды екіншісімен бөлетін белгі жоқ.
- Код бірін-бірі жаппайды–көршілес триплеттер немесе кодондар бірін-бірі жаппайды, ал әрбір жеке нуклеотид берілген бағдарлама кезінде тек бір триплеттің құрамына кіреді.
Студенттің өзіндік жұмысы:
Жұмыс 1.
Полипептидті фрагментте (бөлігі) аминқышқылы қалдықтарының келесідей бірізділігі бар: Мет – Фен – Тир – Три. аРНҚ бөлігіндегі нуклеотидтер бірізділігінің барлық мүмкін болатын варианттарын жазыңыз. Осыдан бұл пептидтің трансляциясы жүріп өткен.
Жұмыс 2.
Генетикалық кодта кодондардың қызметі бірдей емес.
ДНҚ бөлігінің бір тізбегін төмендегідей нуклеотидтер құрайды: 3/..... ААААГААТАГГГГТТАТААТГАЦА..... 5/. ДНҚ бұл бөлігінде қанша АҚ кодталуы мүмкін? Бұл ДНҚ бөлігінде кодталған АҚ полипептидінің бірізділігін жазыңыз. Полипептидтің аминқышқылдық құрамы қалай өзгереді, егер соңғы үш кодонда үшінші нуклеотидті тимидилдіге алмастырса?
Жұмыс 3.
Генетикалық код кестесі негізіне сүйене отырып, басқа кесте құрыңыз:
| Артық кодондар (избыточные) | Жалғыз кодондар | Иницирленген кодондар | Терминирлеуші кодондар |
Бақылау түрі:
1. Бастапқы білім деңгейін бақылау.
2. Студентттердің өз бетінше жұмысының нәтижесін талдау.
3. Қорытынды білім деңгейін бақылау.
13 Тақырып: Ақуыз биосинтезі
Мақсаты: ақуыз синтезінің негізгі кезеңдерін оқу.
Оқыту мақсаты: ақуыз синтезінің этаптары –транскрипция және трансляция туралы негізгі ұғымдарды түсіну, прокариот және эукариот жасушасының ақыуз биосинтезі ерекшеліктерін оқып білу
Тақырыптың негізі сұрақтары:
1 Ақуыз синтезінің негізгі кезеңдері.
2. Ақуыз биосинтезінің ядролық кезеңі. Транскрипция.
3. Процессинг және сплайсинг.
4. Ақуыз биосинтезінің цитоплазмалық кезеңдері. Трансляция.
5. Ақуыз синтезі процессі кезіндегі полисоманың рөлі.
6. ЭПТ каналдардағы ақуыздың трансляциядан кейінгі модификациясы.
Білім берудің және оқытудың әдістері:тақырыптық семинар: сабақ тақырыбын өңдеу және талқылау, тесттілеу, оқылған тақырып бойынша мәселелерді талқылау және терең танысу. Ситуациялық тапсырмалардың көмегімен мәселені шешу, білімді бекітетін тақырып бойынша сұрақтар қою және оларды шешу жолдары.
Әдебиет:
| <== previous lecture | | | next lecture ==> |
| Курс: 1 | | | Негізгі |