Тэма 1. Культура старажытнай Беларусі. 16 page

Date: 2015-10-07; view: 534.

Есім ханның билігі тұсында (1598-1645) халық жадында «Есімсалған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай Есім хан мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал.Қасқа жолға қосылған жаңалық; «Хан болсн,ханға лайқ заң болсн;батыр болсн,абыз сайлау парыз болсн;би болсн,би түсетн үй болсн».Бұл қазақ ханд.ы құрыл.ң саяси әкімш.к,әскери,рухани,сот әстері жөніндег негңзгі заң сипат.ғы төрт тұғыр екені байқ.ы.

Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті.

1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы» деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны: қанға қан алу, яғни біревдің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адамға 1000 қой, әйелге 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады; денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой); егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді.

«Халықтың ханы, сұлтаны, пір-әзіреті қастан өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің құны мөлшерінде құн төленсін». Яғни қарапайым ер адамның құны 1000 қой немесе 100 түйе, я болмаса 200 жылқы болса, сұлтан мен қожаның құны одан жеті есе көп;

«Төрелер мен қожалардың жай қатардағы біреуі өлсе, олардың әрқайсысына екі кісінің құны төленсін». Сонымен қатар, қоғамдағы тұрмыстық және адамгершілік қатынастарды құқықтық тұрғыдан жетілдіре түскен.«Сырттан кірген адам үйге кірерде мініп келген атын босағаға байлағандықтан біреуді теуіп өлтірсе, бүтін құн, үйдің жапсарына байлаған ат теуіп өлтірсе, жарты құн, ал үйдің артына байлаған ат теуіп өлтірсе тек ат-тон айып тартады»«Ата-анасын туған баласы ренжітіп, қарсы келіп, қол жұмсаса, онда ол баланы ата-ана өлтірсе де ерікті, сұраусыз болады».

«Кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына тіл тигізіп сөккені үшін (қол тигізбесе) қара сиырға не қара есекке теріс мінгізіп, мойнына құрым іліп, ауылды айналдыру керек»«Құйрық-бауыр жесіп, құда болған соң ақ баталы жесір басқаға кетсе, оған берілген қалыңмал жесір иесіне түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалыңмалы беріледі»

«Ұры айыр түйеге нар, атқа аруана, тайлаққа атан, тайға ат, қойға тана төлейді. Оның үстіне үш тоғыз айып төлейді».Осы соңғы өзгерістермен қатар жер дауы, отбасы және неке заңы, қылмыс пен құн дауына, ұрлық-қарлық, тонаушылыққа және куәлік ету мен ант беру рәсімдеріне орай қалыптасып, тұжырымдалған қазақтың ұлттық әдет-ғұрып заңдары Жеті жарғыда көрініс тапты.

2.СОҒЫСТАН КЕЙІН РЕСПУБЛИКА ЭКОНОМИКАСЫН ҚАЙТА ҚҰРУ (1945-1956 жж.)

Соғыстан кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірі (1945–1950 жж.)Соғыстан кейін де әміршіл-әкімшіл жүйе қоғамда үстем болды. КСРО-да, соның ішінде Қазақстанда Сталиннің жеке басына табыну күшейді. Жеке адам құқығы барған сайын аяққа тапталды. Қарапайым адамдар басқарудан шеттетілді.Коммунистік партияның билігі шексіз болды. Қоғамда тоталитарлық, авторитарлық жүйе үстем болды. Осының бәрі жеке адамның басына табынғандықтан пайда болған. Жоғары билік басындағылар тез арада коммунизмге көшу туралы жоспарларды құрастыра бастады. Коммунизмнің теориялық негізі жасалды. Мұның бәрі И. В. Сталиннің көрегендігі ретінде бағаланды. Республикада осылай қияли утопиялық көзқарас пайда болды. Коммунистік партия қияли коммунистік идеологияның мүддесін халықтың өмірі мен тіршілігінен жоғары қойды. Адам мүддесімен ешкім санаспады. Халықтың әлеуметтік жағдайыСоғыстан кейін 1946–1950 жылдары халықтың әлеуметтік жағдайы үшін аса ірі ауыр кез болды. 1947 жылы елімізде бұрыннан қолданылып келген, халықты азық-түлікпен мөлшерлі қамтамасыз ететін карточкалық жүйе жойылды.Халықтың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын жақсартуда біраз шаралар қолданылды. Бірақ бұл мәселе онымен шешілмеді. Жұмысшылардың жалақысы көп ретте азық-түлікті сатып алып отырды. Әсіресе, ауыл шаруашылық өнімдерін мемлекет өте арзан бағамен сатып алды. 1946 жылы Кеңестер Одағының біраз өңірін аштық жайлады. Бұл туралы ешқандай мәліметтерде айтылмайды. Қазақстан экономикасының бейбітшілік жағдайға сәйкес қайта құрылуы1946 жылғы наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесінің бірінші сессиясы 1946–1950 жылдар аралығын қамтитын халық шаруашылғын қалпына келтіру мен дамытуға арналған бесжылдық туралы Заң қабылдады. Бұл жоспарда қазақстанның халық шаруашылығы мен мәдениетін дамытуға үлкен мән берілді. Ауыр өнеркәсіптің дамуына, жаңа темір жол желісін салуға, ауылшаруашылық дақылдарының өнімін арттыруға қаржы бөлінді.Еңбекшілер қауымының қажырлы қайрат көрсетуінің нәтижесінде 1946–1951 жылдары республикада болат прокатын, қара және түсті металлургия, тау-кен және көмір өнеркәсібі үшін қолдан жасалған талшық өндіру жүзеге асырылды. Бесжылдық жылдарында қара металлургия қарышты қадаммен дамыды. Теміртаудағы металлургия зауытында үй прокат станы мен екі мартен пеші, Ақтөбедегі ферроқорытпа зауытында кәсіпорынның үшінші кезегі іске қосылды. 1947 жылы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты алғашқы мырышын берді. Екібастұз алабында көмір кесіндісінің құрылысы аяқталды. Балқаш мыс қорыту зауытының қуатын арттыру жөніндегі жұмыстар жалғастырылды. Маңғыстауда мұнай кәсіпшіліктері қатарға қосылумен болды.Жеңіл және тамақ өнеркәсібі дамыды. Семейдегі илеу-сығынды зауыты, Қызылорда «Комсомолка» тігін фабрикасы өнім бере бастады. Жамбылда, Қызылордада, Павлодарда тері зауыттарының құрылысы аяқталды. 50-жылдардың басына қарай республикада 65 кәсіпорын болды. 1950 жылы ұзындығы 483 км. Мойынты-Шу темір жол төсемін қалау аяқталды.1949 жылдың көктеміне қарай Алматыда елдің 56 қалаларымен байланыстыратын автоматтық станция қызмет істей бастады, радиоқабылдау және хабар беру, радио жүйесі 40-жылдармен салыстырғанда екі есе артты.Республиканың экономикалық өміріндегі өзгерістер маманданған жұмысшылар қатарының өсуіне ықпал етті..Өнім өндіруді арттыру мақсатымен ұсақ колхоздар біріктіріліп, олардың орнына ірі ұжымдық шаруашылықтар құру жүзеге асырылды. Колхоздарды ірілендіру шапшаң қарқынмен жаппай жүргізілді. Осының нәтижесінде республикада колхоздар саны азайды:1945 жылы Қазақстанда 6737 колхоз болса; 1952 жылы олардың саны 2047-ге тең болды. Еңбекшілердің тұрмыс жағдайының өзгеруі. 40-жылдардың екінші жартысы мен 50-жылдардың басы КСРО азаматтарының басым көпшілігі үшін аса ауыр кезең болды.1947 жылғы желтоқсанда карточка жүйесі және еңбекшілерді азық-түлік және өнеркәсіп өнімдерімен өлшеулі қамтамасыз ету жойылды. Сол жылы ақша реформасы жүзеге асырылды. Негізгі өнімдердің, нан және наннан жасалған өнімдердің, еттің, өнеркәсіп өнімінің бағасы арзандады. Сомның сатып алу құнының көтерілуімен қатар еңбекшілердің жалақысы да өсті.Екінші дүниежүзілік соғыстың мүгедектеріне, соғыста қаза болғандардың отбасына әлеуметтік көмек көрсетілді. Жасы ұлғайғандарға, асыраушысының қаза болуына байланысты және уақытша еңбекке жарамай қалғандарға зейнетақы тағайындалды. Көп балалы және жалғыз басты аналар жәрдем алып тұрды. Шипажайлар мен демалыс үйлеріне, балалар лагерьлеріне жеңілдіктермен жолдамалар берілді. Осы жылдары кезектен тыс жұмыс істеуге тиым салынды, ақылы демалыс алу қалпына келтірілді.Мемлекеттік күрделі қаражат пен кооперативтік кәсіпорындардың және басқа ұйымдардың есебінен халық үшін тұрғын үйлер салу өрістеді.Жұмысшылар мен қызметкерлердің айлық жалақысы бір жарым есе ғана өсіп, 1950 жылы 64 сомға тең болды.Әуел бастан негізсіз жасалған, соған қарамастан насихат кеңінен пайдаланған арзандату саясаты халықтың басым көпшілігі тұратын ауыл есебінен жүргізілді.

90.ҚР МЕМЛЕКЕТТІК РӘМІЗДЕРІМем­ле­кеттік Ту — ор­та­сын­да шұғыла­лы күн, оның ас­тында қалықтап ұшқан қыран бей­не­лен­ген тік бұрыш­ты көгілдір түсті ма­та. Ту­дың са­бының тұсын­да ұлттық өрнектік жо­лақ түрінде нақыш­талған. Шұғыла­лы күннің, қыран­ның және ұлттық өрнек бей­не­лен­ген тік жо­лақтың бей­несі ал­тын түсті. Қабыл­данған күн: — 1992 жылғы 4 ма­усым. Рес­ми тұса­уы кесілген күн: — 1992 жылғы 6 ма­усым, Ал­ма­ты қала­сы. Ав­торла­ры: Шәкен Ни­яз­бе­ков, Шотаман уалиханов.Қазақстан Рес­публи­касы­ның Мем­ле­кеттік Ел­таңба­сы «шаңырақ» (киіз үйдің жоғарғы күмбез бөлігі) бей­несін білдіреді. «Шаңырақтың» та­баны «шаңырақтың» ор­та бөлігінен күн сәулесі түрінде бір-бірінің ара­сын­да 72 да­надан та­рай­тын «уықтар­мен» (тіре­улер­мен) түзілген қима ко­нус­пен ілес­кен. Ел­таңба­ның жоғарғы бөлігінде, қиылған ко­нус­тың бүйір бетіне көлемді бес бұрыш­ты жұлдыз ор­на­ласқан. «Ке­реге»– айқасқан сәулелі эле­мент. «Ке­реге» «шаңырақ» та­баны­на сим­метри­ялы ор­на­ласқан. «Шаңырақтың» ор­та бөлігі – жар­ты шар­ды көмке­ретін сыртқы және ішкі сақина­дан тұра­ды. «Бо­саға» — бұл киіз үйдің ал­дыңғы шығыңқы бөлігі, ел­таңба­да керт­пеш эле­мент­тер­мен бірге төменгі бөлік­те ор­на­ласқан. «Бо­сағаның» ор­таңғы бөлігінде көлемді мәтін — «Қазақстан» де­ген сөз ор­на­ласқан, қарпі – ке­сек, мәтін ас­тындағы фон – фак­ту­ралық. Қабыл­данған күн: 1992 жылғы 4 ма­усым. Рес­ми тұса­уы кесілген күн: 1992 жылғы 6 ма­усым, Ал­ма­ты қала­сы.Гимн Ав­торла­ры: Сөзі: Жұме­кен Нәжіме­денов, Нұрсұлтан На­зар­ба­евӘні: Шәмші Қал­даяқов.Жаңа астананың құрылуы.Астананы көшіру туралы ойын алғаш рет 1994 жылы 6 шілде де елдің Жоғарғы Кеңесінің сессиясында ортаға салған Президент оны табанды әрі жоспарлы түрде іс жүзіне асыра берді. Депутаттар оны өз қаулысымен қолдады. 1997 жылғы 10 қазанда Қазақстан Республикасы Президентінің «Ақмола қаласын Қазақстан Республикасының астанасы деп жариялау туралы» Жарлығы шықты.1998 жылы 6-мамыр жаңа елорданың атауы Астана болып өзгертілді. 1998 жылы 10-шілде Қазақстанның жаңа елордасы – Астананың халықаралық тұсауы кесілді. 1998 жылы ЮНЕСКО-ның шешімі бойынша Астана қаласына «Әлем қаласы» жоғары атағы беріліп, медальмен марапатталды.Жаңа астана үшін оның сәулеткерлік бейнесі орасан зор маңызға ие болып отыр. Алғашқы жылы-ақ Президенттің бастамасымен Астананың нобайлық идеясына халықаралық байқау жарияланған болатын. Ол ескерусіз қалған жоқ. Оны жүзеге асыруға ат салысу туралы үндеуге есімі әлемге әйгілі талай сәулетші үн қатты. Жеңімпаз ретінде дүние жүзіне белгілі жапон сәулетшісі Кисе Курокава танылды. Оның ұсыныстарының негізінде қала дамуының 2030 дейінгі Бас жоспары әзірленді.Қазір астана құрылысы шапшаң жүруде, жаңа тұрғын үйлер мен зәулім ғимараттар көбейіп келеді. 2002 жылы Еуразияның кіндігі – Астананың төрінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың идеясымен Елорданың символына айналған «Астана-Бәйтерек» монументі салынды. Бұл монумент қазақ елі тамырын мәуелі бәйтеректей тереңге жіберген ел екенінің дәлелі іспеттес. Монументтің биіктігі – 105 метр. Мұнда көркем галерея, үлкен аквариум, мейрамхана және 97 метр биіктікте қаланы жоғарыдан тамашалауға болатын обсерватория алаң бар. -Ақ Орда – Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясы. Ол Есіл өзенінің сол жағалауында, Сулы-желекті бульвардың бас жағында, «Бәйтерек» монументінен 300 метр жерде орналасқан. Ғимараттың ауданы 36 720 шаршы метр. Астана сөзі қазақ тіліне парсы тілінен ауысқан. Онда ол «киелі орын», «босаға» деген мағыналарға ие. Қаланың атауы Қазақ тілінен алынған. Қазақша ол сөз елдің бас қаласы дегенді білдіреді. Астанаға-15 жыл. Қазақстанның халықаралық даңқы Астана даңқымен еселене түсуде. Ел ордамыздың аты қазірдің өзінде Еуразия мен Солтүстік Америкадан 56 елдің мемлекет пен үкімет басшыларын жинаған Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының ХХ1 ғасырдағы алғашқы саммиті өткізілген жер ретінде жаһандық тарихқа енді. Бүгінде бүкіл әлем Астана туралы «Болашақтың энергиясы” ұранымен өтетін халықаралық ЭКСПО-2017 көрмесінің болашақ қожайыны ретінде болады. Бұл көрмеге әлемдегі 150-ден астам ел қатысады. Астананың серпінді экономикасы бар-жоғы он бес жылдың ішінде дамыды. Қалада соңғы жылдары қазақтың зиялы қауымы да шоғырланып қалды. Олар жаңарған қалаға өзіндік ұлттық сипат дарытып, өркениет сатысына көтере түсері анық.

План.

1. Культура Беларусі, як частка сусветнай культуры,

яе паняцце, сутнасць і структура.

2. Асаблівасці культуры старажытнай Беларусі.

3. Пісьменнасць, кніжная асвета і літаратура ў Х-ХІІІ ст.ст.

4. Архітэктура, жывапіс, музыка.

Трэба нагадаць, што азначае паняцце культура, гісторыя культуры беларускага народа і інш.

Гісторыя культуры Беларусі – гэта навука, якая ўключае інтэгратыўныя веды аб нацыянальнай культуры як сукупнасці матэрыяльных, мастацкіх і духоўных каштоўнасцей, створаных беларускім народам.

Слова “культура” мае лацінскае паходжанне, ідзе ад рымскай антычнасці, што першапачаткова азначала засваенне, апрацоўку зямлі. Пад ёй разумелі засваенне глебы, поля, апрацоўку саду, уход за раслінамі, жывёламі – гэта значыць земляробства і сельскую гаспадарку. Найбольш звыклае для нас паняцце культуры як выхаванне і адукацыя. Культурны чалавек усімі сваімі набыткамі абавязаны адукацыі і выхаванню. Гэта і ёсць галоўны змест культуры ўсіх народаў, захоўваючых культурную пераемнасць і традыцыі.

Між тым і ў гэтым выпадку паняцце “культуры” таксама будзе няпоўным. Бо культура азначае і пакланенне, і ўшанаванне, і гонар, і культ, – перш за ўсё, рэлігійны. Старажытны чалавек пастаянна знаходзіўся ў акружэнні розных багоў – у хаце, у полі, у лесе, спачатку язычніцкіх, пазней – іўдзейскіх, хрысціянскіх і іншых рэлігій, пакланяўся ім.

Як вядома, у грэчаскіх гарадах–полісах была створана ўнікальная сістэма адукацыі і выхавання, у якой фарміраваўся не проста прафесіянал у якойсьці асобнай сферы жыццядзейнасці, а чалавек, як асоба, індывід, з ярка выражанымі каштоўнаснымі арыентацыямі. Няма сумневу, што ў гэтым звароце да чалавека і заключаецца значэнне антычнага разумення культуры, у аснове якога ляжыць ідэал чалавека, як галоўнай мэты культурнага працэсу. Без антычнай ідэі культуры не існавала б ні антычнасці як гістарычнай эпохі, ні сусветнага міру культуры.

Пазней у гэты тэрмін пачалі ўкладваць больш шырокі сэнс: да культуры пачалі адносіць усё тое, што ствараў чалавек фізічнай і духоўнай працай, а таксама – сам працэс стварэння, у адрозненне ад зробленага прыродай, і ў той жа час, у цесных узаемаадносінах з прыродай. Культура ўзнікае тады, калі людзі пераходзяць ад выкарыстання зробленых прыродай прадуктаў і прадметаў – да іх стварэння сваімі рукамі, выкарыстоўваючы накопленыя веды і вопыт.

Гэта складаны грамадскі феномен, які з¢яўляецца вынікам шматвяковага развіцця і дзейнасці чалавечай супольнасці. Сёння, па розных ацэнках, існуе звыш 500 вызначэнняў паняцця “культура”.

Культура – гэта гістарычна вызначаны ўзровень развіцця грамадства, творчых сіл і здольнасцей чалавека, адлюстраваны ў тыпах і формах арганізацыі жыццядзейнасці людзей, а таксама ў ствараемых імі матэрыяльных і духоўных каштоўнасцях. Культура – гэта якасны стан грамадства на кожным этапе яго матэрыяльнага і духоўнага развіцця, яго вытворчае існаванне.

У адпаведнасці з асноўнымі сферамі жыццядзейнасці чалавека культура падзяляецца на матэрыяльную і духоўную. Ёсць культура палітычная, фізічная, экалагічная, сямейна – бытавая і інш.

Войны і росквіт у поўным аб¢ёме зведала на шляху і беларуская культура. Яна прайшла ў сваім развіцці і этапы фарміравання, узнікнення, і перыяды сапраўднага росквіту, уздыму (гэтак званы “залаты век”), і была на краі пагібелі пад час паланізацыі і русіфікацыі, шматлікіх жорсткіх, знішчальных войнаў. Але ў самыя трагічныя для беларускай культуры часіны ў яе заўсёды знаходзіліся надзейныя заступнікі, прыхільнікі яе аднаўлення, – і працэс духоўнага заняпаду спыняўся, пачыналася новае ўзыходжанне да прагрэсу.

За сваю шматвяковую летапісную гісторыю беларуская культура стала паўнапраўнай, дастойнай часткай сусветнай культуры, сусветнай цывілізацыі. Пацверджанняў таму нямала:

1. Здаўна засяліўшы значныя тэрыторыі ў цэнтры Еўропы, беларусы прыклалі шмат намаганняў, каб супясчаныя, падзолістыя глебы сталі даваць добры ўраджай жыта, ячменю, бульбы, ільну і іншых культур. Ужо ў 1Х стагоддзі на беларускіх землях распачалося горадабудаўніцтва. А да ХП ст. тут налічвалася каля 50 гарадоў, у якіх высокага ўзроўню дасягнулі дойлідства, розныя рамёствы, гандаль. Па развіццю гарадской гаспадаркі старажытная Беларусь не уступала гарадам Заходняй і Ўсходняй Еўропы.

2.Беларусы стварылі выдатныя помнікі палітычнай і прававай культуры эпохі Адраджэння – тры Статуты Вялікага княства Літоўскага. Выкладзеная ў Статуце 1588 г. прававая сістэма спрыяла таму, што і праз 200 гадоў пасля выдання ён лічыўся самым выдатным зборам законаў у Еўропе. Статут аказаў значны ўплыў на развіццё прававой сістэмы многіх еўрапейскіх краін.

3. Беларускі народ стварыў багатую, самабытную, выдатна распрацаваную мову, якая здольна быць адмысловым інструментам для палітычнай, навуковай і культурнай дзейнасці, зрабіць гонар любому народу. Яе асноўны слоўнікавы запас складае звыш 110 тысяч, а перакладны – 330 тысяч. Гэта адна з старажытнейшых і развітых моў свету.

4. Значнае месца ў культуры беларусаў займае непаўторны, самабытны, самы багаты ў свеце фальклор – песні, танцы, карагоды, музыка, міфы, легенды, паданні, казкі, прымаўкі, загадкі, жарты і інш. Узнікшы ў сівую даўніну, ён выстаяў да нашага часу, нягледзячы на паланізацыю і русіфікацыю апошніх трох стагоддзяў.

5. Шырокае распаўсюджванне на Беларусі здаўна атрымала дэкаратыўна– прыкладное мастацтва. Дрэва, гліна, косці, саломка, лён, шоўк і іншае ў руках умельцаў ператвараліся ў выдатныя. Славу і гонар дэкаратыўна-прыкладному мастацтву прынеслі слуцкія паясы. Разам з крыжам Лазара Богшы, зробленым па заказу Еўфрасінні Полацкай, яны з'яўляюцца найвялікшай нацыянальнай рэліквіяй: па прыгажосці і тэхніцы ткацтва не маюць роўных у свеце. Усяго на Беларусі было выткана прыкладна 300 такіх паясоў. На жаль, іх амаль немагчыма ўбачыць у беларускіх музеях: яны незаконна вывезены ў Расію, Польшчу і іншыя краіны.

6. Беларускі народ стварыў магутную індустрыяльна–аграрную эканоміку: машынабудаўніцтва, электроніку, дакладнае прыборабудаванне, развітую хімічную прамысловасць і інш. Прадукцыю трактарнага і аўтамабільных заводаў, вытворчых аб'яднанняў “Атлант”, “Віцязь”, “ Гарызонт “ і іншых ведаюць у многіх краінах свету, на ўсіх кантынентах.

7.Магутнасць дзяржавы, яе жыццяздольнасць азначаецца не столькі колькасцю фабрык і заводаў, прыродных выкапняў і ўрадлівасцю зямлі, як колькасцю і якасцю высокакваліфікаваных работнікаў і кіраўніцтва. Самае вялікае прамысловае прадпрыемства можна пабудаваць з дапамогай індустрыяльнай дзяржавы ў самай адсталай краіне за 3-5 гадоў. Але каб такія заводы нармальна самастойна працавалі, нацыянальныя кадры патрэбна рыхтаваць ад 15 да 30 год. Можна лічыць, што беларусы набылі высокі прафесіяналізм. Але, на жаль, гэты інтэлект нацыі не знаходзіць дастойнага прымянення ў айчыннай вытворчасці і вымушаны з'язджаць за мяжу ў пошуках матэрыяльных здабыткаў.

8. Беларускі народ мае вялікую дыяспару, па розных падліках, ад 3-х да 5 мільёнаў чалавек. Жывучы ў чужым асяроддзі ў розных краінах свету, беларусы захоўваюць родную мову, традыцыі, культуру, а ў многіх выпадках нават узбагачаюць яе сваёй таленавітай дзейнасцю ў палітыцы, навуцы, літаратуры і мастацтве.

9. Беларуская зямля заўсёды славілася талентамі. Лёс беларускага народа склаўся так, што ў гістарычным мінулым многія з найбольш здольных людзей працавалі на ніве іншаземнай культуры. Так, культуру рускага народа ўзбагачалі Сімяон Полацкі, Ілля Капіевіч, Восіп Казлоўскі, Аляксандр Грын (Грынеўскі), Міхаіл Глінка, Аляксандр Твардоўскі і многія іншыя. Польскую культуру - Міхал Клеафас Агінскі, Станіслаў Манюшка, Адам Міцкевіч і іншыя. Значная колькасць знакамітых беларусаў праславілася ў іншых краінах. Гэта – Ігнацій Дамейка ў Чылі, Восіп Гашкевіч – у Японіі, Мікола Судзілоўскі – на Гаваях, Генрых Мінкоўскі – у Германіі, Гіём Апалінэр – у Францыі, Казімір Семяновіч – у Галандыі, Тадэвуш Касцюшка, Барыс Кіт - у ЗША і многія іншыя.

Тым не менш, беларусы і на Бацькаўшчыне здолелі стварыць непаўторную нацыянальную матэрыяльную і духоўную культуру, якая стала дастойнай часткай сусветнай культуры. Больш падрабязна аб культуры беларусаў на працягу ўсяго яе існавання размова пойдзе ніжэй.

 Як вядома, фарміраванне беларускага этнасу, яго дзяржаўнасці і культуры доўжылася даволі вялікі час. Гэта знайшло сваё адлюстраванне ў культуры, як матэрыяльнай, так і духоўнай.

Па сведчанню археолагаў, першае сталае насельніцтва на тэрыторыі Беларусі ўтварылася ў УІІІ – УІІ тысячагоддзях да н.э. Разам са з¢яўленнем чалавека тут з¢яўляліся і элементы культуры. Пад час неаліту ( ІУ тысячагоддзе да н.э.) тут ужо існавала керамічная вытворчасць: прылады працы і посуд ляпілі з гліны, абпальвалі на вогнішчы, упрыгожвалі кампазіцыямі з выявамі чалавека, птушак, звяроў, а таксама арнаментам у выглядзе ромбаў, зігзагаў, ялінак, зорак.

У канцы ІІІ – пачатку ІІ тысячагоддзя да н.э. тут знойдзены медныя і бронзавыя вырабы – наканечнікі дзідаў, нажы, сякеры, медныя дыядэмы, дарагія жаночыя ўпрыгожанні, якія траплялі сюды ў невялікай колькасці па гандлёвых шляхах. Большасць жа рэчаў, прылад працы выраблялася з рагоў жывёлы, касцей, крэменю.

У УІІ-УІ стагоддзях да н.э. на Беларусі навучыліся здабываць жалеза з балотнай руды і вырабляць з яго зброю, прылады працы, упрыгожанні.

Карані беларускага этнасу ўзыходзяць да тых часоў, калі з VI стагоддзя новай эры на большую частку нашай краіны пачынаюць пранікаць з Вісла–Одэрскага міжрэчча славянскія плямёны. У выніку засваення імі тэрыторыі Беларусі, на якой жылі балты, у VIII – IX ст.ст. тут склаліся супольнасці ўсходнеславянскага насельніцтва: крывічы, дрыгавічы, радзімічы, часткова валыняне. На іх аснове ўтварыўся старабеларускі этнас. Згодна з летапісамі і археалагічнымі даследаваннямі ён размяшчаўся ў Верхнім Падняпроўі, Падзвінні, Панямонні.

Культура старажытнай Беларусі мела некаторыя асаблівасці.

1.Культура засяляўшых нашу зямлю плямёнаў мела агульныя рысы. Іх мовы былі разнавіднасцямі ўсходне-славянскай моўнай групы. Нязначныя адрозненні былі ў матэрыяльнай культуры – у тыпах жылля, керамічным посудзе, прыладах працы. Выключэнне складалі толькі жаночыя ўпрыгожанні, асабліва металічныя скроневыя кольцы: у крывічанак – бранзалетападобныя, у радзімічанак – сяміпрамянёвыя, у дрыгавічанак – зярнёныя буйныя пацеркі.

2. Культура нашых продкаў была сінтэзам культуры карэнных балтаў і прыйшоўшых сюды славян у выніку іх узаемапранікнення. У іх матэрыяльнай культуры прысутнічаюць прыкметы як славянскай (паўзямлянкавыя жытлы з печамі – каменкамі), так і балцкай (ляпныя слоікападобныя пасудзіны). Аб гэтым сведчаць раскопкі старажытнага гарадзішча ля вёскі Банцараўшчына пад Мінскам. Так званая Банцараўская культура была распаўсюджана на ўсёй тэрыторыі пражывання крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў. Паколькі славяне знаходзіліся на больш высокім узроўні культурнага развіцця, то стала непазбежнай асіміляцыя імі мясцовага насельніцтва балтаў, што ў адбылося яшчэ да Х стагоддзя. Гэта быў перыяд балта–славянскага сінтэзу, асіміляцыйных працэсаў балта – славянскай культуры.