Сактар туралы

Date: 2015-10-07; view: 2305.

Ж

Сабақтың тақырыбы: §4. Заттай деректер.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Археология, этнография ғылымдарының зерттеу нысаны жайында өткен сабақтарда алған білімді жалғастырып, осы аталған ғылымдардың қалыптасу тарихы мен археологиялық, этнографиялық зерттеулурді жүргізудің өзіндік ерекшелігі туралы ақпарат беру.

Дамытушылық: Археологиялық және этнографиялық зерттеулер арқасында алынған деректердің айырмашылығын салыстыра білу осы деректер негізгі ежелдік адамдар оқушылардың қорытынды жасай білу қабілетін дамыту.

Тәрбиелік: Оқушылардың тарихи мәдени ескерткіштерін қастерлеуге, туған өлкелеріндегі маңызды ошақтарын қорғауға тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Сабақтың көрнекілігі:

1. «Алтын киімді адам» суреті.

2. Ежелгі және орта ғасырларға жататын ата-бабаларымыз үй-жайлары, киім-кешектері, ішкен тамағы, рухани білімі туралы деректер- тарихи ескерткіштердің салыстырмалы суреті.

3. Этноархеология ғылымының белгілі тұлғалары: Әлікей Марғұлан, Халел Арғынбаев, Кемал Ақышев, Мир Қадырбаев т.б портреттері.

4. «Ежелгі Қазақстан» картасы.

5. Археологиялық, этнографиялық экспедициялар жұмыстары бейнеленген бейнефильм.

Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын сұрау.

Үйге берілген тапсырманы тексеру және бағалау мақсатында жалпы сыныпты қадағалап өткен соң, екі нұсқадан төмендегі анықтама сөздік жұмысын аламын. Ол үшін алдын ала төмендегі тапсырма көбейтіліп, дайындалып қойылады.

I нұсқа

Арамей алфавиті Күлтегін

Иоганн Гутенберг

II нұсқа Бумын каған

Папирус

Пергам па

Жаңа оқу материалын түсіндіру.

Өтілетін жаңа сабақтың тақырыбы мен жоспарын алдын ала дайындап плакатқа жазып, тақтаға іліп қоямын.

Жаңа тақырыпқа кіріспес бұрын өткен сабақтағы «Жазбаша деректер» тақырыбы бойынша өткен материалдарды еске түсіремін. Деректердің қандай түрлерін білетінін сұрап, тақырыпты түсіндіруге көшемін.

Археология терминін б.з.б. 4 ғасырда алғаш рет көне замандарды зерттейтін ғылым ретінде қолдана бастаған ғалым Платон болды. Алайда нағыз археологиялық зерттеулер тек ХІV-ХV ғасырларда Қайта өрлеу дәуірінде ғана жүргізіле бастаған. Еуропалық ғалымдар ол кезеңде көбінесе грек және рим мәдениеті мен өнеріне, яғни антика дәуіріне қатысты ескерткіштерді зерттеді. Қазіргі Қазақстандық археология ғылымының даму тарихы және оның болашағы мен негізін салушы белгілі тарихшы-археологтар Әлкей Марғұлан, Кемал Ақышев, Мир Қадырбаевтың еңбек жолдарының қызықты кезеңдерінен қосымша деректер келтіремін.

Өткен сабақтар нәтижесінде оқушыларда археология туралы түсініктері болғандықтан, оған кеп тоқтала қоймай, оқушылардың назарын тақтадағы археологиялық ескерткіштерге аударады немесе мүмкіндік болса, археологиялық, этнографиялық экспедиқиялар жұмысы жазылған кітаптарды көрсетемін. Оқушылардың назарын әсіресе археологиялық және этнографиялық деректер жинаудың ерекшелігін анықтауға аударады. Этнология мен этнографияның айырмашылығын, тарихты білу үшін әр елдің негізгі қасиеттерін зерделеу қажеттілігін түсіндіремін.

Сабақ нәтижелі болуы үшін алдын ала оқушыларға 2-3 сұрақ-тапсырмалар беріп қоямын. Кітаптарды көріп болғаннан кейін, егер уақыт болса оқушылардан осы алдын ала берілген сұрақ-тапсырмалар бойынша әңгіме-сұхбат еткіземін. Ал егер уақыт тығыздау болса, бұл сұрақ-тапсырмаларды ауызша немесе жазбаша түрде үй тапсырмасы ретінде беремін.

Келесі мәселе - жаңа сөздермен жұмыс. Бүгін сабақта кездескен жаңа сөздерді:

Қайта өркендеу дәуірі, нәсіл, радиоактивтік көміртекті пайдалану, Тигр мен Евфрат, пирамида, этноархеология анықтамаларын оқушылардың жас ерекшелігіне қарай тақтаға жазып қоямын. Тақтаға жазған жаңа сөздерін оқушылар дәптерлеріне жазып алады.

Өткен сабақты қорытындылау үшін алған білімдерін қыскаша анықтағаннан кейін, сабақты оқушылардың өздеріне қорытуына болады. Ол үшін оқушыларға мынадай сұрақтар қою ұсынылады:

1) Бүгінгі сабақтың несі саған ұнады немесе ұнамады?

2) Бүгінгі сабақ алдындағы сабақтардан несімен ерекшеленді?

3) Бүгінгі сабақтан сен өзіңе қандай жаңалық алдың?

Үй тапсырмасы: Өткен сабақты оқу. Жаңа сөздерді қайталап, еске сақтау.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: §5. Өлкетану дегеніміз не?

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: Тарихи өлкетанудың жеке ғылым ретінде қалыптасу тарихы, оның маңызы. Өлкетану ғылымымен тығыз байланысты қосымша ғылым салаларының, олардың атқаратын қызметі жөнінде білім беру.
• Дамытушылық: Тарихи оқиғалар мен үрдістердің дамуын тарихи география, тарихи демография, мұрағаттану деректері арқылы шыңдықпен баяндап өткенге ғылыми көзкарас қалыптастыру.
• Тәрбиелік: Өз өлкесінің тарихына қатысты материалдарды жинастырып, оның жойылмауы үшін аялап күтуге, ата-бабаларына көмектесуге тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекілігі:

1. Жергілікті өлкетану мұражайының тарихи-мәдени ескерткіштерін пайдалану.

Сабақтың түрі: аралас

Сабақтың әдісі: интерактивті

Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын сұрау.

Өткен сабақта көрген бейнефильм, алдын ала берген сұрақ-тапсырмалары бойынша оқушылармен әңгіме түрінде немесе жазбаша сұрақ-тапсырмаларға жауаптарын дауыстатып оқытып, оны жалпы сыныпта талқылату. Жаңа сөздер бойынша сөздік жұмысы жүргізу. Ол үшін алдын ала бір-бір сөзден жазылып көбейтілген кағаз қиындыларын оқушыларға таратып шығамын. Оқушыларға берілген уақыттың аз екенін ескертіп, бос орынға дұрыс анықтамасын жазу тапсырылады.

Үй тапсырмасын қорытындылау

Археологиялық зерттеулер нәтижесінде тарих ғылымы бүгінде адамзат таңғалатын ұлы жаңалықтарды ашқандығын, оның тарих ғылымын дұрыс, терең, толық жазып шығу үшін маңызының зор екендігін айтып қорытындылаймын.

Осылайша үй тапсырмасын тексеріп, өткен сабақтың бүгінгі өтетін жаңа сабақпен де байланысты екенін айтып өтіп, жаңа тақырыпқа көшемін.

Жаңа тақырыпты түсіндіру.

Жаңа сабақты мына жоспармен жүргіземін.

1.Тарихи өлкетану ғылымының маңызы мен міндеттері.

2.Тарихи өлкетанудың жеке ғылым саласы болып қалыптасуы тарихы.

3.Тарихи өлкетанумен тығыз байланысты қосымша ғылым салалары мен олардың атқаратын қызметі.

Осы жоспармен жаңа сабақты түсіндіре бастап, оқушыларға параграфты кезек-кезек оқыта отырып, өздеріңе бұл ғылым саласының мақсат-міндеттері не екенін ауызша айтқызамын.

Одан соң жоспардың екінші бөліміне көшеміз. Әсіресе оқушылардың көңілін Ресейде тарихи өлкетану жеке ғылым ретінде 1713 жылы 13 ақпанда орыс патшасы I Петр тұсында ғана енсе де, қазақ даласында сонау ежелгі замандардың өзінде ел тарихын жадында сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа мұра ретінде жеткізген өз білімпаздары болғанын атап айтып кетемін.

Сабақ жоспары бойынша қосымша пәндерге тоқталамын. Сондықтан қысқаша тарихқа қосымша пәндер бойынша әңгімелеп өтемін де, осы бойынша мына ономастика, антропономика, топонимика, этнонимика, теонимия, космонимия, тарихи география, тарихи демография, мұрағаттанусияқты жаңа сөздерді тақтаға жазып қоямын. Оқушылар тақтаға жазылған сөздерін дәптерлеріне жазып алады.

Осы сияқты қосымша пәндердің жекелеген зерттеулерінің нәтижесінде ғана тарих ғылымы толық та дұрыс жазылатынын айтады.

Одан әрі оқушылардан мұрағат жайында қандай түсініктері барын тексеру үшін, тақтаға немесе плакатқа маркерді пайдаланып, төмендегі тапсырманы орындатады.

«Мұрағат»

Бекіту: Тақырыпты бекіту үшін «Жұмыс дәптеріндегі» тапсырманы орындатқызамын.

Қорытынды: Тарихи өлкетанудың маңызы Отанға деген сүйіспеншіліктен бастау алатынын айтып, өздерінің туған өлкелерінде қандай ғылыми өлкетану жұмыстары жүргізіліп жатқанына тоқталады, оның жалпы тарих ғылымына қоскан үлесін атап айтып кетеді.

Бағалау:

Үйге тапсырма: 5-параграфты оқып келу. «Жұмыс дәптеріндегі» тапсырмаларды орындау.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 6. Тарих және уақыт

Сабақтың мақсаты.

• Білімділік: Оқушыларға уақыт, оның кажеттілігі мен әр түрлі елдердегі уакыт өлшемдерінің пайда болуы тарихын түсіндіру. Ертедегі қазақ даласында мекендеген тайпаларда қолданылған уақытты өлшеу есептері туралы түсініктерін қалыптастыру.
• Дамытушылық: Оқушыларды уақыттың маңызын саналылықпен түсінуге, салыстыра білуге үйрету. Уақыт адам дүниетанымының негізгі іргетасы түсінігін қалыптастыру.
• Тәрбиелік: Уақыт деген ұлы өлшем, сондықтан оқушыларды уақытты босқа өткізбей үнемді және дұрыс пайдалана білуге, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: баяндау

Сабақтың көрнекілігі: Әр түрлі күнтізбелер, құмсағат, сағат. Уақыт сызығы көрсетілген плакат.

Сабақтың барысы.

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын сұрау.

Үйге берген тапсырманы жалпы сыныптан тексеріп шығамын. Одан кейін үй тапсырмасын параграфтың соңындағы мына сұрақтар бойынша талқыға салу.

1. Тарихи өлкетанудың тарихты зерттеуде маңызы қандай?

2. Тарихи өлкетану ғылымы өз алдына қандай міндеттер қояды?

3. Өлкетану қашан жеке ғылым саласы болып қалыптасты?

4. Өлкетану тарихтың қандай салаларымен тығыз байланысты?

5. Мұрағат дегеніміз не, ол жерде қандай деректер сақталынады?

Қорытындылау. Біз өткен сабақтарда Өлкетану ғылымы және онымен тығыз байланысты тарих салаларымен таныстық. Олар бізге тарихи оқиғаларды тереңірек, жан-жакты меңгеруге көмектесетінін білдік. Ал осы әр түрлі тарихи оқиғалардың барлығының өзінің белгілі бір болған уақыты, тарихи кезеңдері бар. Бүгін біз сендермен осы тарихи оқиғалардың уақыты қалай белгіленгені немесе қалай анықталғандығы жөнінде білеміз, -деп қорытынды сөзді жаңа сабақпен байланыстырып жіберемін.

Жаңа сабақты түсіндіру.

Сабақтың жоспары.

1. Тарихи уақыт межесі.

2. Алғашқы уақытты жылмен есептеудің пайда болуы.

3. Ертедегі қазақтар арасында тараған уақытты өлшеу түрлерінің ерекшелігі.

4. Қазақша жыл санау. Мүшел дегеніміз не?

5. Хижра.

Алдымен үстелдің үстіне қойылған сағат түрлеріне балалардың көңілін аударып, олардан уақыт қалай өлшенетінін сұрайды. Әсіресе балаларға құмсағаттың жұмыс істеу тәртібін айтып шығып, көрсету оларға ерекше қызық болады. Оқушылармен бастауыш сыныптарда алған білімдері бойынша:

1. Бір сағатта неше минут бар?

2. Бір тәулік неше сағаттан тұрады?

Одан кейін тақтаға ілінген әр түрлі күнтізбелерді көрсетіп:

3. Бір жылда неше күн бар?

4. Жыл неше маусымнан тұрады деген сияқты сұрақтармен оқушылардың өздері білетін білімдерін қайталап шығамыз.

Оқушыларға тақтаға ілінген күнтізбелердің бір-бірінен айырмашылығы мен ұқсастықтарын табу тапсырмасы беріледі.

Уақыт ұғымының техника дамымаған ерте заманның өзінде адамзат баласы үшін зор маңызы болған. Ертеде адамдар уақыт межесін, оның ішінде, әсіресе жылдың белгілі бір мезгілде қайталанып отыратынын табиғат құбылыстары күннің жылынуы, суытуы, жаңбыр, қардың жаууы т.б. арқылы анықтай білген. Адамдар ерте заманда табиғатқа бас иіп, оның әрбір құбылысын бақылап отырған. Қазақ халқы өзіне тән шаруашылық дәстүріне байланысты уақытқа есеп жасап отырғанын айтып кеткен жөн. Ең алғаш уақытты жылмен есептеген ежелгі египеттіктер екенін айта отырып, қазақтарда осындай уакытты ірі тарихи тұлғалардың өмірімен есептеу сияқты түрлері болғандығының, оның ерекшелігін айтады. Бұдан кейін жер бетінде болып өткен оқиғалардың барлығы не б.з.б. немесе б.з-да болғанын айта келіп, б.з.б. деген шартты атау қай кезеңге дейінгі жер бетінде болып еткен тарихи оқиғаларға қатысты айтылатынын атап көрсетемін.

Жоспар бойынша берілген «Қазақша жыл санау» дәстүрі туралы қысқаша аңыз әңгімені айтып келіп, оқушылардың есте сақтау қабілетін дамыту мақсатында «Жұмыс дәптеріндегі» тапсырмаларды орындатқызамын.

«Хижра» деп аталатын мұсылмандардың жыл санауы туралы тақырыпшаны 1-2 балаға кезек-кезек оқытып, басқа балалардан оның мазмұнын сұрап шығамын. Егер оқушылардың жауабы толық болмаса, оларға төмендегідей сұрактар қоямын.

Мысалы:1. «Хижра» сөзі қандай мағынаны білдіреді?

2. Мұсылмандардағы жыл санау қандай тарихи оқиғамен байланысты?

3. «Хижра» жылы санауы қай жылдан басталады?

4. Мұсылмандардың Хижра жыл санауынан бері қазіргі күнге дейін қанша жыл өтті?

Осылайша жаңа тақырыпты меңгеріп шыққаннан кейін ой қорытындылап сабақты бекітеді.

Бекіту сұрақтар: Біз неліктен уақытты жылмен есептейміз? Оның біздер үшін мәні мен маңызы қандай?

Сабақты былай қорытындылаймын, жер бетіндегі адамзат баласы пайда болғаннан бастап оларға табиғат құбылыстарының өзгеріп отыру ерекшеліктерінің мәнін білу, тіршілік үшін маңызды болды. Бұл сонау замандардың өзінде ғылыми білімнің негізі қалыптаса бастағанын, уақытты өлшеу түрлерінің өркениеттің бір көрсеткіші екенін түсіндіріп өтеді. Мұғалім қазақтың өзіндік шаруашылық ерекшеліктеріне сәйкес басқа елдерден, ұлттардан кем түспейтін уакыт өлшемі болғандығын айтып сабақты қорытындылаймын.

Бағалау:

Үй тапсырмасы: 6-параграфты оқып келу. Оқушы дәптерлеріне «Уақыт сызығын» сызып, мына оқиғалардың болған уақытын ата-аналарының көмегімен белгілеу:

1. Бұдан 5 мың жыл бұрын алғашқы сурет жазулар шықты.

2. б.з.б. 4 ғасырда археология ұғымы пайда болды.

3. 622 жылдан мұсылмандардың жыл санауы басталады.

4. Өз ата-бабаларыңның өмір сүрген кезеңдерін анықтап әулеттік уақыт кестесін жаса.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 7. Тарих және кеңістік

Сабақтың түрі: дәстүрлі

Әдісі: баяндау

Пән аралық байланыс: география, бейнелеу.

Көрнекілік:

1. Қазақстанның саяси-әкімшілік картасы.

2. Плакатқа жазылған тірек кестелер.

3. Ежелгі Қазақстан аумағын мекендеген тайпалардың кеңістік туралы түсініктерін бейнелейтін тасқа салған суреттері.

Сабақтың барысы.

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын сұрау.

Үй тапсырмасын ауызша бірнеше баладан мына төмендегі сұрақтар бойынша сұрап шығамын.

1. Уақытты жылмен есептеген кімдер және олар неге арқа сүйеді?

2. Қазақтарда уақытты өлшеудің қандай түрлері болды?

3. Қиклдік есеп дегенді қалай түсінесіңдер?

4. Бір түзулік уақыт өлшемі дегенді қалай түсінесіңдер?

5. Кім қазақша жыл атауларын жатқа айтып береді?

6. Хижра сөзі қандай мағынаны білдіреді?

Үйге берілген «Жұмыс дәптері» бойынша тапсырмаларды жаппай тексеріп шығып, 1-2 оқушыға дауыстатып оқытамын, қалған оқушылар «Жұмыс дәптерінде» орындап келген үй тапсырмасының қатесін тексеріп, түзетіп отырады. Оқушыларға біз осы уақытты ұтымды пайдаланып жүрміз бе деген сұрақ қойып үй тапсырмасын қорытындылаймын.

Жаңа тақырыпты жоспары:

1. Кеңістік ұғымы.

2. Қазақстанның көршілес елдері.

3. Қазақ халқының кеңістік туралы ұғымдары.

Жаңа сабақ 5-сынып оқушыларының деңгейіне біршама қиындық туғызады. Бұл кеңістік туралы ұғымды барынша жеңіл түсіндіруге тырысамын. Ең алдымен оқушылардың назарын терезеге қарап біз жердің, аспан әлемінің шегін көре алмаймыз. Сондықтан ерте кезден адамдар өздеріне мәлім емес кеңістікті мифтік өлшемдермен өлшеген. Мысалы, жеті қат жер, жеті қат көк немесе жер асты әлемі т.б. Кеңістік ғылымның түрлі салаларында қолданылады. Ол: саяси кеңістік, философиялық кеңістік, тарихи кеңістік, географиялық кеңістік т.б. Тарих ғылымы үшін кеңістік жиі қолданылатын ұғым. Мысалы, қандай да бір оқиға қай жерде болды, оның сипаты, ерекшелігі қандай деген сұрақтарға жауап іздейміз. Бұл кеңістікті анықтау болып табылады. Жер кеңістігінде орналасқан Қазақстан өзінің жан-жағында шектескен кершілес елдері арқылы өзінің аумағын айқындайды.

Картадан Қазақстанмен шектескен көршілес мемлекеттерді көрсетеді.

Қазақ халқының кеңістік туралы ұғымдарын төмендегі сызбаларды пайдалану арқылы түсіндірген қолайлы болады.

Қола дәуірінде өмір сүрген арий, тур тайпаларының кеңістік туралы түсінігі.

Сақтардың әлем туралы түсінігі.

ЖОҒАРҒЫ - АСПАН ӘЛЕМІ

ОРТАҢҒЫ - ЖЕР ӘЛЕМІ

ТӨМЕНГІ-ЖЕРАСТЫ - ӘЛЕМІ

Сабақтың жалғасын оқушыларға қызықтырақ болу үшін «Ер Төстік» ертегісінен үзінділер оқып беремін. Түріктердің Күнді неліктен ерекше құрметтегенін айта келіп, оның мысалы ретінде ежелгі дәуірде тас бетіне салынған күн суреті бейнеленген көрнекіліктерді оқушылардың назарына ұсынамын. Одан әрі оқушыларға қызықты болуы үшін ертедегі адамдардың жер, аспан құбылыстары туралы түрлі түсініктерін қазақ ертегілері мен аңыздарын пайдаланып әңгімелеп беремін.

Бекіту сұрақтары:

1. Кеңістік ұғымын қалай түсіндіңдер?

2. Ертедегі көшпелі тайпалардың кеңістік туралы қандай түсініктерімен таныс болдыңдар?

3. «Ер Төстік» ертегісінің мазмұнынан ертеде кеңістік туралы қандай түсінік болғандығын әңгімелеп беріңдер.

4. Ертедегі көшпелі тайпалардың Күнді ерекше құрмет тұтып, қастерлегенін неден көруге болады?

Бағалау:

Үйге тапсырма: §7 оқу. «Жұмыс дәптеріндегі» тапсырмаларды орындап келу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 8. Тарихи карталар

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: Картаның пайда болуының алғышарттары, ерте заманнан біздің күнге дейін жеткен карталардың тарихы, оларды құрастырған ғұламалар туралы білім беру.
• Дамытушылық: Картаға қарай отырып, ондағы берілген шартты белгілер арқылы картаны оқи білу, оны тақырыпты түсінуде, сабақты айтуда көмекші құрал ретінде пайдалана білу дағдыларын қалыптастыру.
• Тәрбиелік: Еңбексүйгіштікке, өз елін, жерін бағалай білуге, қорғауға, өзге елдің тарихын, дербестігін құрметтеуге тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: география

Сабақтың көрнекілігі.

1. Дүниежүзінің саяси картасы.

2. Қазақстанның физикалық картасы.

3. Қазақстанның әкімшілік-саяси картасы.

4. Ежелгі карталардың үлкейтілген суреті.

Сабақтың барысы: I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын сұрау.

Үй тапсырмасын «Жұмыс дәптері» бойынша өткіземін. Берілген тапсырмаларды тездетіп тексеріп шығып, одан кейін өткен тақырыпты мына сұрақтар бойынша оқушылардың дайындығын бағалаймын.

1. Қазақстан қандай елдермен шектеседі?

2. Ежелгі Қазақстан жерін мекендеген қола дәуірі тайпаларының түсінігі бойынша әлемнің неше бұрышы болған?

3. Сақтардың түсінігі бойынша әлем қандай құрылымнан тұрады?

4. Ежелгі түріктердің діни нанымы туралы баянда.

5. Ертедегі адамдардың түсінігі бойынша отбасы қамқоршысы кім болды?

6. Түріктер үшін қасиетті болып не есептелінеді?

7. Б.з.б. Ш-ІІ мыңжылдықтарда өмір сүрген арий, тур және сақ тайпалары Күнді құрметтеп, неліктен оның құрметіне тек жылқы малын құрбандыққа шалған?

8. Қазақтар кеңістікті тағы қалай атаған? Синонимдерін ата.

9. Үй тапсырмасын оқушылардың сұрақтарға берген жауаптарына сүйеніп, ежелгі Қазақстан аумағын мекендеген тайпалардың кеңістік, уақыт туралы тиянақты түсініктерінің болғандығын, негізінен олардың наным-сеніммен тығыз байланысты екендігін дәлелдеп үй тапсырмасын қорытындылаймын.

Жаңа тақырыптың жоспары:

1. Карта ұғымы туралы түсінік.

2. Ерте замандағы адамдардың пайдаланған карталарының сипаты.

3. Бізге дейін жеткен карта түрлері мен олардың авторлары.

4. Орта Азия мен Қазақстанды сипаттаған карталар.

5. Осы жоспарды оқушылардың дәптеріне жазғызып, оқушыларға бүгінгі сабақтың мақсатын қысқаша айтып кетемін. Ең алдымен «карта» ұғымына түсінік беріп, оқушыларға:

1. Сендер картаның қандай түрлерін білесіңдер?

2. Картада жердің бедері, су, мемлекет т.б. қандай белгілермен белгіленеді?

3. Картаның қажеттілігі неде?

4. Ерте дүние адамдарының өміріндегі алғашқы карталардың пайда болуының алғышарты неде? деген сияқты сұрақтар қойып, оқушылардың білімін бекітемін. Оқушылардың карта туралы түсінігін дамытып, мәтінді кезек-кезек оқыту арқылы тың ұғымдарды меңгеруге көшемін. Алғашқы қауым адамдарының өміріндегі жер-су туралы алғашқы түсініктің қазіргі ғылыми білімнің негізі болғанын атап айтамын.

Алғашқы ғылыми білім туралы адамдардың түсінігін оқушылардың өзіне мәтіннен тауып алғызып, бір оқушыға дауыстатып оқытамын.

Одан кейін оқушыларға ежелден белгілі карталар мен оның авторлары туралы қысқаша айта отырып, оқушылардың есте сақтау қабілетін дамыту үшін мына төмендегі кестені толтыру ұсынылады.

Ол үшін алдын ала дайындалған плакатты тақтаның ортасына іліп қойып, ал тақтаның бір шетіне оның дұрыс жауаптары жазылған, алдын ала дайындалған қағаз қиындылары жапсырылады. Бұл оқушыларға қойылған сұрақтың дұрыс жауабын табуға мүмкіндік береді. Әр топтан, әр қатардан өз еріктерімен бір-бір оқушыдан шығып, дұрыс жауап жазылған қағаз киындыларын кестедегі сұраққа қарама-қарсы бос орынға жапсырады. Оқушыларды ынталандыру үшін қай қатар немесе топ көп дұрыс жауап бергенін белгілеп отырамын.

Қазақ жері туралы карталық мәліметтер тақырыпшасы бойынша Ұлы Жібек жолының бағыттары көрсетілген картаны және қазіргі Қазақстан Республикасының саяси картасын салыстырмалы түрде пайдалана отырып, Ұлы меридианалды жол мен Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан бүгінгі Қазақстан қалаларын атап шығамын.

Ұлы меридионалды жол бойынша қосымша дерек ретінде пайдалануға ұсынылатын әдебиеттер:

Ә. X. Марғұлан. Бетпақдала арқылы өтетін көне керуен жолдары//Мир казаха. Жинақ. Құрастырған Е. М. Арын, Д. Ә. Марғұлан. Алматы, 1997.

Тақтада ілінген әр түрлі карталардың шартты ерекшелігі мен ортақ белгілерін аныктауға тырысады. Осы сәттерден оқушыларды контур, атлас картамен жұмыс істеуге дағдыландырамын. Бұл тақырыпты оқығанда мектеп балаларына арналған бірнеше картаны пайдалануға болады. Соның ішінде: Қазақстан тарихы. Атлас. Ібөлім. 5-7-сыныптар. Құрастырған П. Косович. Ред. Басқарған Ж.О. Артықбаев. Астана, 2005.

Оқушыларға мына сұрақтарды қоя отырып тақырыпты қорытындылаймын.

1. Картаның маңызы қандай?

2. Бүгін сендер карта жасаған қандай авторлармен таныстыңдар?

3. Дүниежүзінің саяси картасынан Қазақстанның шекарасын анықтауға тырысыңдар.

4. Қазакстанның саяси-әкімшілік картасынан өздерің туып-өскен облыс, қала, туған аудандарды анықтап көрсетіңдер.

5. Картадан Қазақстанның 14 облысын атап көрсетіп шығыңдар.

Осы сабақты картаның маңызын баяндай отырып оқушылардың сұрақ -тапсырмаларға берген жұмыс жауаптары бойынша қорытындылаймын..

Үйге тапсырма:

1. 8-параграфты оқып келу.

2. Жұмыс дәптеріндегі тапсырмаларды оқушылардың деңгейін ескере отырып беремін.

3. Қазакстанның картасын оқушы дәптеріне салып, оған негізгі қалаларды белгілеу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 9. Қазақстан –әлемдігі ірі мемлекеттердің бірі

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Картаның көмегімен оқушыларға Қазакстанның аумағы бойынша әлемдегі ірі мемлекеттердің бірі ретінде сипатын беріп, ондағы жер-су атауларының өзіндік тарихы туралы білімдерін қалыптастыру.

Дамытушылық: Қазақстан картасымен жұмыс істей білу қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік: Қазақстанның ұлан-байтақ жері ата-бабаларымыздан найзаның ұшы, білектің күшінің арқасында мұра болып қалған қастерлі жер екенін оқушыларға түсіндіріп, өз Отанына, туған жеріне деген сүйіспеншілікке, ұлтжандылыққа тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Сабақтың әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: география

Көрнекілік: Қазақстанның физикалық картасы.

Ойын қалташықтары және сөздер жазуға арналға қағаз қиындылары.

Сабақтың барысы: I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын тексеру.

Үй тапсырмасын 2-3-оқушыдан ауызша түрде сұрап, қалған оқушылар толықтырады. «Жұмыс дәптері» бойынша тапсырмаларды жаппай тексеріп шығып, бір, екі оқушыға тапсырманы дауыстатып оқытқызамын. Қалған оқушылар өздерінің «Жұмыс дәптеріндегі» тапсырмаларын тексеріп отырады.

Қорытынды. Кеңістік — тоқтаусыз құбылыс. Оның мәнін білу қажет дей отырып, өткен сабақта біз Қазақстанмен көршілес мемлекеттер туралы айтып кетсек, бүгін біз Қазақстанның әлемдегі жер көлемі бойынша ірі ондыққа кіретін мемлекет екенін дәлелдейміз деп бүгінгі тақырыпқа көшемін.

Жаңа тақырыптың жоспары:

1.Қазақстан әлем картасында.

2. Қазақстан - Еуразия кіндігі.

3. Топонимика - жер-су атауларын зерттейтін ғылым саласы.

4. Туған жер тарихынан.

Тақтаға жазған жаңа тақырыптың жоспарын оқушылар дәптерлеріне көшіріп алады.

Одан әрі жұмысты оқушылармен ойын түрінде өткіземін. Ең алдымен сыныпты топтарға бөліп алып, ала дайындалған сыныптағы топтың санына байланысты бірнеше қалташық дайындап қоямын. Әр топқа әр түрлі кескінде қағаз қиындыларын үлестіріп, оның санын уақытқа қарай мөлшерлеймін.

«Қазақстан - әлемдегі ірі мемлекет» сөз тіркесін ұсынамын, топтағы балалар бірден мен үлестірген қағаз киындыларына өздерінің білгендерін кезек-кезек жазып отырып, өз тобына арнайы белгіленген ойын қалташығына әр топ өз толықтыруларын енгізеді. Бұл үшін мен берілген уақыт мөлшері қанша екенін оқушыларға ескертіп қоямын. Осы белгіленген уақыт бойынша әр топтан түскен жауап парағының мөлшерімен топтың ұпай саны анықталады. Қойылған талапқа сай емес сұрақтардың жауаптары есептелмейді. Одан әрі тақырыпты жалғастырып, Қазақстан әлемдегі ірі құрлық Еуразияның дәл ортасында орналасқан, сондықтан оны «Еуразия кіндігі» деп айтамын. Қазақстан жер көлемі бойынша әлемде мемлекеттер арасында тоғызыншы орын алады. Ұлыбритания, Франқия, Германия, Италия, Испания сияқты Еуропаның дамыған елдерінің жер көлемі Қазақстан аумағына еркін сыйып кететінін атап айтьш өтеді. Бұл оқушылардың өз Отанына деген мақтаныш сезімін тудырады.

Одан әрі Қазақстанның әкімшілік-саяси картасына оқушылардың көңілін аударып, мұндағы белгіленген таулар мен өзен-көлдер, елді мекендердің де атаулары тарихына белгілі жер атауларына тоқталамын.

Бұл жер-су атауларының шығу тарихын зерттейтін ғылым саласын топонимика деп атайды. Жаңа сөздің анықтамасын тақтаға жазамын. Оқушылар дәптерлеріне жазып алады. .

Одан әрі оқушылардың ойлау қабілетін дамыту мақсатында төмендегі кестені толтыру ұсынылады. Оқушылар өз өлкелеріне қатысты жер-су атауларының шыққан тарихын төмендегі ретпен орналастыруы керек.

Бекіту сұрақтары:

1. Қазақстан әлемде жер көлемі бойынша нешінші орында?

2. Қазақстанды «Еуразия кіндігі» деп неліктен атайды?

3. Елімізді жан-жақтан қоршап тұрған ірі тауларды атап шығыңдар.

4. Топонимика нені зерттейді?

5. Топонимика ғылымының тарихты жазуда маңызы қандай?

6. Өз туған жерлеріңде Қазақстанға танымал тарихи тұлғалардың есімімен аталған қандай жер-су атаулары бар?

Бағалау:

Үйге тапсырма: 9-параграфты оқып келу. «Жұмыс дәптеріндегі» тапсырманы орындау.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 10. Біздің Отанымыз-Қазақстан

Сабақтың мақсаты.

• Білімділік: Қазақстан табиғаты ерекше, жан-жануарлар дүниесі мен қазба байлықтары мол бірден-бір ірі мемлекет екендігі жөнінде білім беру.
• Дамытушылық: Қазақстанның физикалық және қазба байлықтар картасын пайдалана отырып олардың атлас, контур картамен жұмыс істей білу қабілеттерін дамыту.
• Тәрбиелік: Туған Отанымыздың дүние жүзіндегі байлығы мол бай мемлекеттің бірі ретінде сипаттай отырып, оның болашақ иелері өздері екенін әрбір оқушыға сіңіріп, Отанға деген сүйіспеншілікке, еңбекқорлыққа тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: баяндау

Пәнаралық байланыс: қазақ әдебиеті, бейнелеу, география, математика.

Көрнекі құралдар:

1. Қазақстанның физикалық картасы.

2. Қазақстанның қазба байлықтар картасы.

3. Қазақстанның «Қызыл кітапқа» кірген жан-жануарлар дүниесінің суреттері.

4. Қазақстанның табиғаты сұлу жерлерінің суреті.

Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын сұрау.

Үйге берілген «Жұмыс дәптері» бойынша тапсырманы сыныптан жаппай әр партаны аралап жүріп тексеріп шығамын. Тексеріп шыққан соң, 2-3 оқушыға тапсырманы оқытып, ал қалған оқушылар жауаптың қатесін тексереді. Бұл жерде оқушылардың өздерін-өздері тексеру жұмысын жүргізуге болады. Ол үшін қатар отырған екі оқушы бір-бірінің дәптерін ауыстырып қатесін тексереді. Үй тапсырмасын бағалау үшін тақтаға баға критерийін алдын ала жазып қоямын. Оқушылар бір-бірінің тапсырмасын тексеріп, сол талап бойынша бағалайды.

Бұл уақыт үнемдеуге мүмкіншілік береді.

Одан кейін үй тапсырмасының мазмұнын сұрау үшін мынадай тапсырма беремін. Үйге берілген тақырып бойынша бір сөйлем айтамын, бір-бір оқушыдан кезек-кезек, тез сөйлемді жалғастырып алып кетуі қажет. Бұл жерде мен көмек беріп тұрғандықтан, әсіресе бұл тапсырма түрі нашар, орташа оқитын оқушыларды тартуға ыңғайлы әрі қажет. Мысалы: «Қазақстанды Еуразия кіндігі» деп атайды, себебі. Осылайша үй тапсырмасы бойынша оқушылардың дайындығын тексеріп шығып, бүгінгі жаңа тақырыптың осы тақырыппен тығыз байланыстылығын айтамын.

Жаңа тақырыптың жоспары:

1. Қазақстанның ірі таулары.

2. Қазақстанның ірі өзен, көлдері.

3. Қазакстанның жан-жануарлар дүниесі.

4. Қазақстанның қазба байлық кені.

Қазақстанның кең-байтақ екенін оның табиғи географиялық жағдайынан аңғаруға болады деп осы жерде оқушылардың өздерінен Қазақстанның төрт бөлігіндегі табиғат ерекшеліктеріне сипаттама беру. Оқушылардың жауабын алғаннан кейін, параграфтағы оқулық мәтінін оқушыларға кезек-кезек абзақ бойынша дауыстатып оқытамын. Әр абзақтан соң оқулықтағы Қазақстанның физикалык картасына назар аударып осы аталған тауларды тауып алуды, 2-3 окушыға тақтадағы «Қазакстанның физикалык картасынан» осы тауларды көрсетуді ұсынамын. Қызықтырақ болу үшін бір таудың аты айтылып, бір оқушыға оны тез тауып беру тапсырылады. Осы айтылған жерлердің тақтадағы суретіне окушылардың назарын аударады. Тағы бір оқушыдан тақтадағы Қазақстанның табиғаты бейнеленген суретке карап кысқаша әңгімелеп айтып беруді сұраймын.

Осылайша Қазакстанның өзен-көлдерін карта, суреттің көмегімен окушылармен бірге меңгеріп шығамыз. Әсіресе, оқушылардың туған орындарға қатысты жерлерді ерекше айтып кету орынды. Бұл оқушылардың өз туған жеріне деген мақтаныш сезімін туғызады.

Қазақстан табиғаты әр алуан, жануарлар дүниесіне өте бай. Қазакстанда жануарлардың -155, құстардың -480, бауырымен жорғалаушылардың -49, қосмекенділердің -11, балықтардың - 150 түрі бар екенін айта кетіп Қазақстанда мекендейтін өздері білетін құстар, жануарлар дүниесін кезек-кезек айтып шығуды тапсырамын. Одан кейін оқушыларды Қазакстанның «Қызыл кітабына» енген жан-жануарлармен таныстырамын.

Қазақстанның қазба байлықтары тақырыпшасын Қазақстанның жер асты қазба байлықтары картасы бойынша түсіндіріп, мұндағы шартты белгілермен, еліміздің әр аймағындағы қазба байлықтарын кеңімен таныстырамын.

Сабақты бекіту үшін «Жұмыс дөптеріндегі» тапсырмаларды орындатады.

Жалпы сыныптың өткен тақырыпты қалай түсінгенін тексеру мақсатында сыныпқа мынандай тест сұрақтар қояды.

1. Қазакстанның ең биік шыңы (Хантөңірі).

2. Қазақстанның солтүстігін алып жаткан үлкен таулар жүйесі (Алтай таулары).

3. Алтай тауларын кандай төрт мемлекет өзара бөліседі? (Қытай, Ресей, Қазақстан, Монғолия).

4. Көкшетау, Баянаула, Қаркаралы, Ұлытау Қазакстанның қай өңірінде орналасқан (Сарыарқа өңірінде).

5. Қазақстанда неше өзен бар? (85 мыңға жуық).

6. Қазақстанда көлемі 100 шаршы шакырымнан асатын көлдер саны (21).

7. Қазакстанның алтыны шоғырланған аймақтары (Кенді Алтай, Шыңғыстау, Майқайың).

Қорытындылау: Оқушылар, сендер бүгінгі Қазақстаннын болашағысыңдар. Сендер жақсы білім алып, оқысаңдар, ата-бабаларымыздан қалған ұлан-байтақ жеріміздің иесі өздерің деп сабақты қорытындылаймын.

Бағалау:

Үйге тапсырма: 10-параграфтың соңындағы сұрақ-тапсырмалардың көмегімен үй тапсырмасын оқып келу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 11. Қазақстан халқы

Сабақтың мақсаты.

• Білімділік: Қазақстанның көп этносты мемлекетке айналуының алғышарты, себеп-салдары туралы және этнос, диаспора үғымдарына түсінік беру.
• Дамытушылық: Оқушылардың ұлт және халык туралы бұрыннан калыптасқан, білген ұғымдарын одан әрі дамытып, сыни тұрғыда талдай білуге дағдыландыру.
• Тәрбиелік: Көп этнос өкілдері мекендеген Қазакстандағы казақ ұлтының және де баска этнос өкілдерінің салт-дәстүрін, мөдениетін құрметтеп, сыйлауға тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пән аралық байланыс: география, бейнелеу

Көрнекілі:

1. Плакатка сызылған кесте.

2. Қазакстан Республикасының Конституқиясы.

Сабақтың барысы: I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын сұрау.

Үй тапсырмасы бойынша оқушылардың дайындығын тексеру үшін тақтаға алдын ала толтырылған сызбаны іліп қоямын.

Кестені толтыр.

Оқушылар тапсырмаларды орындау талабына сай өз еріктерімен бір-бірден тақтаға шығып кестені толтырады. Тапсырма орындалмас бұрын сыныптан қатарлас отырған екі оқушыға көршісімен дәптерлерін алмастырып, тақтадағы дұрыс жауапқа сүйеніп бір-бірлерінің үй тапсырмасын тексеріп шығу тапсырылады. Тақтаға жазып қойған бағалау кретерийі бойынша есептеледі. Мысалы: 9 дұрыс жауап «5»...

Бұдан кейін үйге берілген такырыпты әр баладан кезек-кезек сұрап шығамын, қалған оқушыларға оны толықтырып отыру тапсырылады. Бұл жерде уакытты үнемдеу үшін бір оқушыға жауапты тақырыпша бойынша бастатқызып, келесі оқушыға оны жалғастыруды талап етемын.

Оқушыларға: Сендер өткен сабақта кең-байтақ Қазақстанның әр алуан табиғат байлығы, жануарлар дүниесімен таныс болдыңдар. Табиғат байлығы жағынан Қазақстан әлемдегі еш мемлекеттен кем емес екеніне көздерің жетті. Бүгінгі сабағымызда Казақстанның әлемдегі көп этносты мемлекеттердің бірі екендігі жөне оның қалыптасу тарихымен танысасыңдар деп жаңа тақырыпқа көшемін.

Жаңа тақырыпты түсіндіру. Қазақ халқы осындай кең-байтақ жерді иеленіп, жауға бермеу үшін талай қиын-қыстау кезеңдерді бастан кешірсе де мойымағанын айтып, оқушыларды туған жерді қорғауға, елінің қамын ойлауға тәрбиелеймін. Соған қарамастан тарихтың небір сындарлы жылдарында күштеп көшірілген ондаған этнос өкілдерінің Отаны бола білген Қазақстан шыққан тегі, затына қарамастан олармен бір үзім нанды бірге бөлісіп жеп, туысқандай қонақжайлық көрсеткендігін айтамын. Ұжымдастыру, индустрияландыру, репрессия, Екінші дүниежүзілік соғыс, тың игеру сияқты тарихи оқиғалармен окушылар әлі таныс болмағандықтан, олардың түсініктерін қалыптастыру мақсатында бұл оқиғалардың тарихына қыскаша тоқталып өтемін. Төмендегі кестені пайдалана отырып, басқа этнос өкілдерінің Қазақстанға күштеп көшірілу себептерін, ақтаңдақтарға толы тарихын оқушыларға ашып көрсетемін.

Одан әрі бүгінде жер бетінде 3000-дай этнос өмір сүрсе, олардың 130-ға жуық өкілдері Қазакстанда мекен етеді. Олар да қазақ ұлты сиякты Отанымыздың гүлденіп, көркеюіне күш салуда. Қазақстан Республикасының Ата Занында дініне, тіліне, шыққан тегіне қарамастан Қазақстанды мекен ететін барлык этностардың тең екендігі жазылғанын айтып, Қазақстан Республикасы Конституциясынан үзінді келтіремін.

Жаңа тақырыпты меңгеруде окушылармен жүргізетін келесі жұмыс сатысы - жана сөздермен жұмыс.

Тақтаға этнос, диаспора, большевиктердеген жаңа сөздердің аныктамасын жазып қоямын. Окушылар тактадағы осы сөздерді дәптерлеріне жазып алады.

Жаңа тақырыпты бекіту үшін «Жұмыс дәптеріндегі» тапсырма бойынша оқушылармен жұмыс жүргіземін. Одан кейін сабақтың соңында төмендегі сұрақ-жауап жарысы арқылы такырыпты оқушылар калай меңгергенін тиянақтаймын.

Сұрақтар:

1. Қазакстанның көп этносты мемлекет болып қалыптасуына себеп болған тарихи оқиғаларды атап шығыңдар.

2. Қазакстанға Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары қандай этнос өкілдері көшіп келді? Неліктен?

3. Ұлы Отан соғысы қашан басталып, қашан аякталды?

4. Тың және тыңайған жерлер қай жылдары игерілді?

5. Бүгінде жер бетінде қанша этнос өкілдері өмір сүреді?

6. Басқа ұлт өкілдеріне Қазақстанда қандай мүмкіншіліктер жасалған?

7. Этнос дегеніміз не?

8. Диаспора дегеніміз не?

Үй тапсырмасы: 11 -параграфты соңындағы сұрақ-тапсырмалардың көмегімен мазмұнын түсініп оқып келу. Келесі сабақта өтетін жаңа такырыпқа дайындық ретінде, оқушыларға «Қазакстан қалалары» бойынша қосымша деректер, кітаптар, суреттер жинастырып алып келуді тапсырамын.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 12. Қазақстан қалалары

Сабақтың мақсаты.

• Білімділік: Қала үғымы және оның саяси-әкімшілік, мәдени қызметі, Қазақстан қалаларының күрделі де қызықты қалыптасу тарихы жөнінде білім беру.
• Дамытушылық: Оқушылар еліміздің жөне өздері туып-өскен қалалары туралы білімдері мен картамен жұмыс істеу дағдыларын, өз ойын еркін жеткізе білу, дәлелдей алу біліктілігін дамыту.
• Тәрбиелік: Туған қаласының Отан тарихына қосатын үлесін байыпты айта білуге, түсіне білуге, өз туған жерін, қалаларын көркейтуге үлестерін қосуға тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: дәстүрлі

Әдісі: Баяндау

Пәнаралық байланыс:география

Көрнекілік:

1. Қазақстанның әкімшілік-саяси картасы.

2. Ежелгі және қазіргі Қазақстан қалаларының суреттері.

Сабақтың барысы.

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын сұрау.

Үй тапсырмасын ең алдымен біз сендермен өткен сабақта не туралы өттік деп оқушылардың ойын кайталаудан бастаймын. Оқушылардың кысқаша жауабынан кейін балалардың «Жұмыс дәптеріндегі» үйден жазып келген өздік шығармашылык әңгіме жұмыстарын бірнеше оқушыға дауыстатып оқытамын. Қалған окушыларға осы әңгіме бойынша бір пікір, бір ұсыныс айту ұсынылып, үй тапсырмасын тексеру әңгімелесу түрінде жүргізіледі. Тапсырманы орындау барысында оқушылардың тарихи тілмен өз ойын жинақы да жүйелей баяндай білу қабілеттеріне назар аударамын. Үй тапсырмасын осылайша тексеріп шыкқаннан кейін жаңа такырыпқа көшемін.

Жаңа тақырыпты түсіндіру. Бірінші Қазақстан калалары деген тақырыпты түсіндіремін: бүгінде Қазақстанда 2004 жылғы есеп бойынша 14 облыс, 90-ға жуық қала, 200-дей қала тектес кент, 150-ден астам аудан тіркелген. Олардың ішінен біз сендермен Қазакстанның бірқатар калаларының тарихымен таныс боласыңдар деп бастаймын. Ол үшін алдымен оқушылардың кала туралы түсініктерін біліп алып, одан әрі сабақтың барысымен таныстырамын. Бүгін біз осы тақырыпты меңгеру үшін біз топ-топқа бөлініп, сайыс түрінде сендермен саяхат сабағын өткіземіз деп айтамын.

Мұғалім сыныпты шағын-шағын бірнеше топқа бөліп, әр топқа кала атаулары бойынша ат беріледі. Бір топ әділ қазылар алқасы болады. Олардың міндеті әр топтың жауаптарын әділ бағалай білу. Ол үшін әділ қазы берілген тапсырмаларды сайысушы топтардан артық білуі тиіс. Сондыктан бұл топқа ең жаксы оқитын оқушыларды алуға болады. Оларға барлық топтарда дайындалып жатқанда қалалар бойынша білімдерін толықтыруға мүмкіншілік беріледі. Саяхат сайыс сабағы 4 кезеңнен тұрады.

I кезең «Тарихым» деп аталады. Әр топқа мына төмендегі сұрақ-тапсырмалар бойынша өз каласын саяхатшыларға таныстыру тапсырылады:

1. Қаланың құрылу тарихы.

2.Қаланың мәдени-тарихи сәулет ескерткіштері мен мәдени орталықтары.

3. Қаланың географиялык, табиғат жағдайы.

4. Қаланың бүгінгі күндегі өндірістік жағдайына қысқаша сипаттама беру.

Тапсырмаларды орындау барысында окушыларға үйге берілген сұрақтар бойынша өздері жинап дайындап келген материалдарды пайдалануды ұсынамын. Сонымен қатар оқушыларға қиындық туғызбау үшін үйден өзім де тақырыпқа байланысты қосымша материалдар дайындап келіп, топтарға үлестіріп беремін және сайыс барысында оқушыларға бағыт беріп отырамын. Әр тапсырма кезеңіне бөлінген уақыт мөлшері ескертіледі.

«Тарихым» деп аталатын бірінші кезеңде, әр топтан бір-бір окушыдан шығып ойын қапшығынан алдын ала дайындалған сұрактарды кезек-кезек бір-бірден алып отырып, жауап береді. Әр топтан алынған дұрыс жауапты есептеп отырамын. Әр топқа дайындалған сұрактар саны мән мазмұны бірдей болуы тиіс.

Сайыстың «Маған саяхатқа кел!» деген II кезеңінде әр топ өз қалаларының тарихи-мәдени ескерткіштерін сипаттап суреттер салады. Тапсырмаға берілген уақыт аяқталғаннан соң, әр топка өздерінің қаласын салған суреттері бойынша белгіленген уакыт ішінде баяндап шығу тапсырылады. Бұл тапсырманы топтың бірнеше адамы катысып, корғауға болады. Мұнда алдын ала дайындалып қойылған суреттер де пайдаланылады.

«Табиғатым» деп аталатын сайыстың III кезеңінде әр топ «Қазақстанның физикалык» картасын пайдаланып, өз қалаларының географиялык, табиғат жағдайын сипаттап шығады. Оқушылар өз өлкесінің өзен, көлдері, таулары т.б. географиялық жағдайын сипаттап көрсетуі тиіс.

«Отанға үлесім» деген сайыстың IV кезеңінде топтарға «Қазақстан» деп аталатын тақтада ілінген плакаттағы әр топқа арналып бөлінген қалташыққа өз каласының Отанға беретін пайдасын қағазға жазып, белгіленген уақыт ішінде толтыруы тиіс. Өз қаласын осы тапсырма бойынша айту үшін әр топтан бір-екі оқушы шығып қорғайды. Ұпай саны әр топтың қайсысы қалташықка көп жауап толтырғаны және дұрыстығымен есептелінеді.

Сайыстың корытындысы бойынша әділ қазы тобы әр топтың алған ұпайын төмендегі талап бойынша есептеп шығарып, қорытындылайды.

1.Тапсырманың талабының дұрыс орындалып, тақырыптың ашылғандығы.

2.Сайыстың әр кезеңіне қойылған талап бойынша қай топтың жауаптары қызықты, жүйелі, көңілден шықты.

3.Қай топ уақытты ұтымды пайдалана білді, тапсырмаға жауапкершілікпен карады.

Соңында қай топтың сайыстың қай кезеңінде тапсырманы орындауда уакытты ұтымды пайдалана білгенін, қызықты болған жауаптарды және сайысқа белсенді қатысқан оқушыларды ерекше атап өтемін.

Бекіту:

Жалпы сынып бүгінгі сабақты қалай менгеріп шыққанын тексеру мақсатында, уақыт қалса төмендегі сұрақтарды қойып, саяхат сайыс сабағын бекітемін.

1. Қазақстанда неше облыс, қанша қала бар?

2. Түркістан қаласында орналасқан ірі мәдени ескерткішті атаңдар.

3. 1992 жылға дейін Ақтау деп аталып келген, портты қаланы атаңдар.

4. Ақтөбе қаласының ортасымен ағып өтетін өзенді атаңдар.

5. Алматы қаласының ескі атауы.

6. Атырау қаласына 40 шақырымдай жерде орналасқан орта ғасырлық мемлекет астанасын ата.

7. Кеңес заманында ірі саяси лагерьлер өлкесі болған қала.

8. Тобыл өзені бойында орналаскан Қазақстан облыс орталықтарының бірі.

9. Қызылорданың 1853 жылға дейінгі атауы.

10. Ерте замандарда Ертіс жағалауында қимақ тайпаларының қонысы болған қала.

11. Шымкент қай ғасырдан бері белгілі болды?

12. Шымкент атауы кандай мағына білдіреді?

Бағалау:

Үйге тапсырма. 12-параграфты оқып келу. Параграфтың соңындағы 3-5 сұрақ-тапсырмаларды орындау.

Бірінші бөлімді қайталау үшін сұрақтар мен тапсырмалар.

1.«Тарих» сөзі қандай мағынаны білдіреді? Онда біз не туралы оқып үйренеміз?

2. Жалпы Қазақстан тарихы қандай кезеңдерге бөлінеді?

3. Тарихи деректпер дегеніміз не және оның қандай түр-лері бар?

4. Археологтпар, антропологтар, этнографтар кімдер, олар нені зерттейді?

5. Тарихи өлкетпану ғылымы қашан жеке гылым саласы болып қалыптастпы және оның тарихты жазуда атқаратын қызметіне бага беріңдер.

6. Ертеде қазақтар уақытты өлшеудің қандай түрлерін қолданған?

7. Кеңістік дегенімізді қалай түсіндіңдер?

8. Тарихты оқып білуде картаның маңызы қандай?

9. Қазақстан әлемдегі ірі мемлекет екендігін картаның көмегімен дәлелде.

10. Қазақстанның табигатына сипаттама беріңдер.

11. Қазақстан қалайша көп этносты мемлекетке айналды? Бугінде Қазаңстанда қанша басқа этнос өкілдері өмір суреді?

12. «Қазақстан қалалары» тақырыбы бойынша естеріңде қалғандарын айтып беріңдер.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 13. Адамды кім жаратты?

Сабақтың мақсаты.

• Білімділік: Адамның пайда болуы туралы эволюқиялық жөне діни ілімдердің калыптасып, даму тарихы жөне адамның даму сатысы туралы білім беру.
• Дамытушылық: Адамның пайда болуы туралы түсініктерін дамыту. Адамның дамуының әр сатысындағы кол жеткізген жетістіктерін салыстыра отырып, айырмашылығын, ортақтығын тауып, ой корытындылай білу қабілеттерін дамыту.
• Тәрбиелік: Оқушыларға бүгінгі адамзат баласы осындай қалыпка жетуі үшін ұзақ та киын кезеңді басынан кешіргенін, оған еңбектің аркасында жеткенін айта отырып еңбек-сүйгіштікке, ал адамның пайда болуы туралы діни түсінікті қалыптастыра отырып оларды имандылыққа тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пән аралық байланыс: дінтану, биология

Көрнекілік:

1. Адамның пайда болуы туралы діни наным-сенімдерді сипаттайтын суреттер.

2. «Алғашқы адамдардың даму сатысы» суреті.

3. «Адамзаттың жер бетіне қоныстану» картасы.

4. Плакаттағы «Қала» кестесі.

5. «Адамның қалыптасып, дамуы туралы ілімдер» кестесі.

6. Жаңа сөздер жазылған плакат.

Сабақтпың барысы. I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын сүрау.

Үй тапсырмасы бойынша параграфтың соңындағы 3-5 сұрақтар бойынша бір, екі оқушыдан үйден орындап келген Қазақстанның ең халкы көп облыстарын анықтау жұмысы бойынша дұрыс жауабы окытылады. Баска оқушылар осы сұрак-жауап бойынша өздерінің тапсырмаларының катесін тексеріп отырады. Одан кейін тақтаның ортасына алдын ала дайындалып қойылған плакаттағы «Қала» деген тірек сөзді пайдаланып, оқушылардың өткен сабақта алған білімдерін тиянақтаймын. Ол үшін тапсырманы орындауға бір-бір окушыдан тақтаға шығарылып, олар маркердің көмегімен сызбаны толтырып, жазып шығады.

Бағалау кала ұғымы бойынша көп түсінік айтқан окушылардың жауабы бойынша есептелінеді. Бұдан кейін 2-3 окушының өз каласы туралы жазған әңгімесі оқылады. Окушыларға ол оқушының жазған шағын әңгімесіне бір-екі пікір, ұсыныс айту тапсырылады.

Үй тапсырмасын мұғалім қаланың саяси-мәдени маңызы зор, кала мәдениетінің көрсеткішімен мемлекеттің экономикалық жағдайы сипатталады деп қорытындылайды.

Жаңа сабақты тусіндіру.

Бүгін сендер тарихтың аса бір қызықты оқиғаларымен танысуға мүмкіндік беретін «Тарихқа саяхат» деп аталатын бөліміне саяхат жасайсыңдар деп жаңа бөлімнің бірінші такырыбына көшемін. Тақырыпта камтылатын материал көп болғандықтан, бүгінгі жаңа сабактың такырыптың жоспарын алдын ала плакатка жазып қоямын.

Жоспары:

1. Адамның пайда болуы туралы ежелгі наным-сенімдер.

2. Жаратушы туралы казак аңыздары.

3. Жаңа замандағы адам туралы ілімдердің дамуы.

4. Адамның пайда болуы және оның дамуы.

5. Саналы адамның калыптасуы.

6. Адам баласы казак жерінде.

Сабакта алғашқы адамның пайда болуы әлі күнге толық ашылмаған құпия жұмбақтарға толы күрделі мәселе екенін айтамын. Эволюқиялык ілім бойынша адам бірте-бірте биологиялык даму нәтижесінде калыптаскан. Сонымен бүгінде әлі де адамды Құдайдың жаратқаны туралы ілімнің жокқа шығарылмайтынын айта кетемін. Осы жерде салыстырмалы түрде адамның жаратылуы жөнінде эволюқиялык, ілім мен Құдайдың адамды жаратқаны туралы наным-сенімдер туралы әңгімелеп айтып беремін.

Сабақта өтілетін материал көп, бірақ бұл балаларды қызықтыратын такырыптардың бірі. Сондыктан үйден алдын ала қалайша уақытты үнемдеп, сабақта барлык материалды меңгеріп шығуға болатынын жоспарлаймын. Мысалы, «Жаңа замандағы адам туралы ілімдердің дамуы» туралы тақырыпша ХVIII-ХІХ ғасырларда Еуропада қалыптаскан ғылыми түсінікте XVIII-XIX ғасырларда өсімдіктер мен жануарлар туралы жан-жақты зерттеліп, көптеген еңбектер жарық көрді. Солардың ішінде біз сендермен Чарльз Дарвин, Фридрих Энгельс, Жан Ламарк сияқты ғалымдардың адамның пайда болуы туралы көзкарастарымен танысамыз. Ол үшін окушыларға мәтінді абзақ-абзақ бойынша кезек-кезек оқытып, тақтадағы кестенің көмегімен мазмұндап беруді сұраймын.

Адамның қалыптасып, дамуы туралы ілімдер

Одан кейін сабақтың келесі тақырыпшасын «Адамның пайда болуы мен оның дамуынан» бастап жер бетінде ең алғашкы адамға ұқсас тіршілік иелері осыдан 2,5-3 млн жылдар бұрын Африка және Азияда өмір сүргенін айтып, ол аймақты «Адамзаттың жер бетіне коныстану» картасын көрсетіп шығамын. Адам тектес жан иелері пайда болғаннан қазіргі адамға ұқсас адам калпына келгенге дейін ұзак уакыт кеткенін, ұзак даму сатысынан өткенін айта кетіп, оны «Алғашқы адамдардын даму сатысы» суреті бойынша қысқаша сипаттап шығамын. Осы жерде оқушылардың назарын адамның қол жеткізген жетістіктерін даму сатысы бойынша айырып, таба білуге бөледі. 1-2 окушыға салыстырып айтып бергізуге болады.

Сабақтың келесі сатысы жаңа сөздермен жұмыс түрі. Ол үшін үйден дайындап, плакатка жазып алып келгентотемизм, гоминид, австролопитек, «хомохабилис» - епті адам, питекантроп, синантроп, тік жүретін адам, неандерталь адам, саналы адам, кроманьондық адамдеген жаңа сөздердің анықтамасын оқушыларға жазғызамын.

Алғашкы қоғам баяу дамыды, соған қарамастан адам тектес жан иелері қазіргі адамдар калпына келді. Бұдан кейін нағыз, саналы адамдардың тарихы басталады.

Бұдан 1 миллион жыл бұрын Қазакстан жерінде адамдар мекендеген. Олардың сүйек қалдыктары табылмағанымен, олардың пайдаланған құралдары, тұрақтары көптеп кездеседі. Алғашқы адамдардың өмір сүруіне әсіресе Оңтүстік Қазакстан өңірі қолайлы болған. 1958 жылы X. Алпысбаев бастаған археологтар Жамбыл облысының Қаратау маңынан ежелгі адамдардың тұрағын тапқан деп мұғалім бүгінгі сабакты корытындылайды.

Сабақты бекіту: Сабақты бекіту үшін картаның кемегімен 1-2 окушыға адамзаттың жер бетіне қоныстанған аймағын керсетуді ұсынамын.

Одан кейін оқушылармен «Адамның даму сатысының» тарихын кыскаша әңгімелеп, өздеріне корытынды жасаткызамын.

Үйге тапсырма: 13-параграфты окып келу. «Жұмыс дәптеріндегі» 1 -тапсырманы орындау. Атлас, контур картамен жұмыс. Жаңа сөздерді қайталап, еске сақтау.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 14. Тас дәуірі (палеолит)

Сабақтың мақсаты.

• Білімділік: Адамзат дамуы тарихындағы ең ұзақ тас дәуірінің кезеңдерін хронологиялық ретімен, еңбек құралдарымен баяндап, тас дөуіріндегі Қазакстан аумағының табиғат жағдайы туралы білім беру.
• Дамытушылық: Тас дәуірінің әр кезеңінде ежелгі адамдардың материалдық және рухани мәдениеті үздіксіз дамып отырғанын қорытындылап, салыстыра білу, картамен жұмыс істеу дағдыларын дамыту.
• Тәрбиелік: Ежелгі мәдениетті сақтап-қорғауға, адамгершілікке, еңбеккорлыққа тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: биология, геогафия, математика

Сабақтың көрнекілігі:

1. «Ежелгі Қазақстан» картасы.

2. «Тас дәуірінің кезеңдері» деп аталатын кесте.

3. Тас дәуірінің күралдарының суреттері.

Сабақтың барысы. I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасы.

Өткен сабақтағы сабақ жоспары бойынша бірнеше оқушыдан үйге берілген тапсырманың мазмұнын сұрап шығамын. Одан кейін үйге берілген «Жүмыс дәптеріндегі» тапсырманы жалпы сыныптан әр партаны аралап жүріп, тексеремін. Одан кейін алдын ала дайындаған қағаз қиындыларына әр нұсқаға жеке-жеке жазып келген 3-4 жаңа сөздермен таратып беріп, оның жауабын берілген уақыттан соң жинап алып, тексеріп шығамын.

Жаңа тақырыптың жоспары:

1. Ерте тас дәуірі (Палеолит).

2.Тас кұралдары.

3. Тас дәуіріндегі Қазақстанның табиғаты.

4. Орта тас дәуірі.

5. Жаңа тас дәуірі.

6. Неолит жаңалықтары.

Адам баласының алғаш қолданған еңбек құралдары тастан жасалған. Еңбек құралдарын тастан жасау, оны қолдану дәуірі өте ұзаққа созылған. Сондықтан адамзат тарихының осы кезеңі тас дәуірі деп аталады. Тас дәуірі үшке бөлінеді деп темендегі кестенің көмегімен тас дөуірінің кезеңдерімен таныстырамын.

Тас дәуірінің кезеңдері.

ТАС ДӘУІРІ

ПАЛЕОЛИТ (б.з.б. 2 млн 500-12 мыңжылдыктар)

МЕЗОЛИТ (б.з.б.12-5мыңжылдықтар)

НЕОЛИТ (б.з.б. 5-3 мыңжылдықтар)

----------► 1. Ерте палеолит ( б.з.б. 2 млн 500-140 мыңжылдықтар)

----------► 2. Ортаңғы палеолит (б.з.б. 140-40мыңжылдықтар)

----------► 3. Соңғы палеолит (б.з.б. 40-12мыңжылдықтар)

Одан кейін тас дәуірінің кұралдарын суреттердің көмегімен таныстырып өтемін. Окушылар дәптерлеріне алғашқы адамдардың пайдаланған еңбек құралдарын жазып алады:

тескіш, кескіш (чоппер), қырғыш, чоппинг, қол шапқы, пышақ, найза, болос.

Оқушыларға Казақстанның ерте кезеңдегі табиғат жағдайы мен қазіргі табиғатын салыстыртамын. Оқушылар дәптерлерін екіге бөліп, осы тәртіппен екі бағанды салыстырмалы түрде толтырып шығады.

Сабакты түсіндіру барысында төмендегі негізге сүйенемін.

Мезолиттегі өзгерістер:

• Мұздың еріп, табиғаттың өзгеруі,
• Ірі жан-жануарлардың құрып кетуі,
• Жебелі садақтың, бумерангтың, кақпан мен тұзақтың пайда болуы,
• Балық аулаудың көбеюі қайықтың пайда болуына түрткі болды,
• Мал шаруашылығы мен егіншіліктің алғашкы белгілері пайда бола бастады,
• Тас өңдеудің жетіле түсуі,
• Еуразия, Қиыр Шығыс, Америка құрлығының адам мекенінің игілігіне айнала бастауы.

Неолит дәуірінің жаңалықтары:

• Тас өңдеу әдістері жетіліп, жоғарғы дәрежеге жетті,
• Ыдыс жасауды үйренді,
• Жабайы аңдарды қолға үйрете бастады,
• Егіншілікпен айналыса бастады,
• Кен өндірісінің негізгі белгілері пайда болды. Мезолит пен неолит дәуіріндегі жетістіктерді тактаға ілінген тас дәуірінің археологиялық ескерткіштерінің суреті аркылы сипаттап шығамын. Картадан оқушыларға тас дәуірінің ескерткіштері шоғырланған аймақтарды көрсетемін.

Осылайша жаңа тақырыпты осындай тірек кесте, сөздер арқылы түсіндіріп былай корытындылаймын: Тас дәуірі біз көріп отырғандай адамзат дамуының ең ұзакка созылған дәуірі. Мұз басу дәуірі Қазақстан аумағына жетпегенмен, мұздың еруі Қазақстанның табиғатына әсер етті. Мезолит дәуірі палеолит пен неолит кезеңі арасындағы жалғастырушы көпір болса, ал неолит кезеңіндегі жеткен жетістіктерінің маңызының зор болғандығы соншалық, тарихта оны ғалымдар «неолит төңкерісі» деп атады.

Бағалау:

Үйге тапсырма: 14-параграфты оқу. Параграфтың соңындағы сұрак-тапсырмаларға ауызша дайындалып келу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 15. Қола дәуірінің қоныстары

Сабақтың тақырыбы: § 16. Сақтар

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: Ежелгі Қазакстан аумағын мекендеген сақ тайпаларының мекендеген аймағы, өмір тіршілігі мен шаруашылығы туралы деректермен таныстыру.
• Дамытушылық: Сақтардың кәсібі және шаруашылық жағдайымен танысу, қола дәуірі тайпаларымен салыстыра отырып, ортақ белгілерін, айырмашылығын тани білуге, картамен жүмыс істеуге үйрету, ой қорыта білу қабілеттерін дамыту.
• Тәрбиелік. Сактарды ержүрек халык ретінде сипаттай отырып, сақтардың дүниежүзілік өркениетке коскан үлесін анықтау, оқушыларды отаншылдыкқа, ерлікке, батырлыққа тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: Лекция

Әдісі: баяндау, сұрақ-жауап

Пәнаралық байланыс: география, математика

Көрнекілік:

1. «Сак дәуірі» картасы.

2. Плакатқа сызылған «Сак тайпалары» кестесі.

3. Сактардың өмірі мен түрмысы бейнеленген суреттер.

4. Сактар өнер туындыларының суреті.

Сабақтпың барысы: I. Үйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасы.

Үйге берілген тапсырманы мұғалім сыныпты 4 нұскаға бөліп, әр нұсқаға үй тапсырмасы бойынша бір-бір тапсырманы жазбаша түрде береді.

1-нұска. Қола дәуірінің кезеңдері, кола қалай алынды? Мыстан артықшылығы қандай?

2-нұсқа. Қола дәуірінің негізгі үш ерекшелігін атап жазып шығыңдар.

3-нұсқа. «Андрон мәдениеті» деп неге аталады? Ол кезеңде Қазакстан аумағын кандай тайпалар мекендеген?

4-нұсқа. Қола дәуірінің ең ірі ескерткіштерін тізіп шығыңдар.

Окушылардың жауап парағын жинап алып, олардың есте сактау кабілетін, тарихи дәуірлердің айырмашылығы мен ортақ белгілерін таба білу дағдыларын дамыту үшін төмендегі диаграмманы сынып болып бірлесе толтырып шығады. Тақтада ілінген диаграмманы толтыруға койылатын талап: оқушылар «Тас дәуірі» және «Қола дәуірі» деген екі шеңбердің ішіне өзіндік ерекшеліктерін барынша көбірек тауып толтырып шығуы тиіс, ал ортадағы төрт бұрыштың ішіне екі дәуірге тән ортақ белгілерін жазып шығады.

ТАС ҚОЛА ДӘУІРІ

Осылайша өткен сабақтарды бір-бірімен байланыстыра отырып үй тапсырмасын тексеріп шығып, жаңа тақырыпқа көшемін

Жаңа тақырыптың жоспары:

1. Сақтар - ежелгі Қазақстан тұрғындары.

2. Сақ одағына кірген тайпалар.

3. Сақтар туралы көне деректер.

4. Сақтардың материалдык және рухани медениеті.

5. Сақтардың шаруашылығы.

Сақтардың тарихын оқыту барысында мына міндеттерді басшылыққа аламын.

Сақ тайпалық одағының кұрылуы, географиялық, хронологиялық кеңістігі, саяси жағдайы, шаруашылығы, жер иелену ерекшеліктері туралы жүйелі баяндау қажет. Мысалы: б.з.б. I мыңжылдыкта Жетісудан жөне Түркістаннан Қара теңіз бойына, Алтай тауларынан Хорезмге дейінгі аймақты «сақ» атауына ие болған көптеген тайпалар мекендеген. Оқушыларға сақ тайпаларының жайлаған аумағын картадан көрсетемін. Бұл дәуір тарихи әдебиеттерде «ерте темір дәуірі», «ерте көшпелілер дәуірі», «сақ дәуірі» деп аталады. Сақтардың кұрамына көптеген тайпалар кірді. Олардың нақты санын айту мүмкін емес. Сақтар тарихта көптеген атаулармен белгілі болғандығын айтып, төмендегі кестенің көмегімен түсіндіріп шығамын.

Кесте№1

Сақтар туралы бізге көптеген деректер жеткен. Оны нақты мысал ретінде қосымша әдебиеттерден кызықты мәліметтер келтіре отырып, оқушылар жаксы есте сактау үшін төмендегі сызбаны пайдаланады.

• Грек тарихшысы Геродоттың
• Грек саяхатшысы Аристейдің
• Парсының Бехистун жартасында
• Накши Рустемдегі тасқа кашалған жазуларда
• Персепольдегі таска қашалған жазуларда
• Грек авторы Фукидидтің зерттеулерінде

Одан әрі «Сақтардың өмір салты, шаруашылығы және тұрмысы» мен «Көшпелі мал

шаруашытылығы» такырыпшаларын окушыларға кезек-кезек окытып, ал калған оқушыларға оның мазмұнын айтып беруді тапсырамын. Мұнда сақтардың мал шаруашылығының түрлері мен табиғи-географиялық ортаның оған әсері ашып көрсетемін Осылайша жаңа тақырыпты меңгеріп шыққаннан соң, олардың жаңа тақырыпты қалай түсінгенін тексеру мақсатында төмендегі сұрақтарды беріп тақырыпты бекітемін.

Бекіту сұрақтары:

1. Сақтардың өмір сүрген баспанасы.

2. Сақтар өлген адамды қалай жерлеген?

3. Сактар неге табынды?

4. Сақ елінде басты Құдай не болды?

5. Сақтар ұлы аруақтарға арнап кандай малды құрбандыкка шалды?

6. Сақ заманының тұрмыстық заттары, ыдыстары мен бүйымдары қандай стильмен өрнектелді?

7. Сақтардың негізгі шаруашылығы не болды?

8. Көшпелі мал шаруашылығы Қазақстанның қай аймағында тарады?

9. Отырықшы шаруашылық Қазақстанның қай аймағында тарады?

10. Қазақстанның оңтүстік аймағында отырықшы мал шаруашылығының дамуы неліктен мүмкін болды?

Қорытынды: Скиф-сақтар Шығыс Еуропа, Батыс және Орталық Азия кеңістігіне тараған жаркын мәдениетті туғызды. Сонымен катар сақтар заманыңда әлемдік өркениетке өзіндік үлесін қоса білген жауынгер де батыр халық болғанын біз сендермен келесі сабақтарда оқып білетін боламыз.

Бағалау:

Үйге тапсырма: 16- параграфты окып, такырыптың соңындағы сұрақ-тапсырмалар бойынша дайындалып келу. «Жүмыс дәптеріндегі» 2-3 тапсырманы орындау.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: §17. Сақ патшалары. Сақтардың тәуелсіздік үшін күресі.

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: Сак қоғамындағы басқару ісі, коғамдык қүрылысының ерекшелігі мен сақтардың өз тәуелсіздігі үшін жүргізген соғыстары кезеңіндегі басты тарихи тұлғалар мен олардын ерліктері туралы білім беру.
• Дамытушылық: Оқушылардың сактар туралы білімдерін одан әрі жетілдіріп, ойлау, картаны косымша көмек кұралы ретінде пайдалана білу қабілеттерін, аңыз деректері негізінде сақтар туралы, тарихи оқиғалардың тарихи шеңбері мен кеңістігі туралы білімдерін жетілдіру.
• Тәрбиелік: Отаншылдыққа, мемлекетті және тәуелсіздікті сүюге, ұлтжандылыққа тарихи тұлғалардың ерлік ісі негізінде тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интеракивті

Пәнаралық байланыс: география

Көрнекілік:

1. Карта.

2. Сақтардың жаугершілігін бейнелейтін суреттер.

3. Сақтардың саяси тарихына катысты хронологиялык кесте.

Сабақтың барысы: I. Үйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасы.

Алдымен «Жұмыс дөптері» бойынша берілген тапсырмаларды жаппай тексеріп шығудан бастаймын. 1-2 окушы үй тапсырмасының дұрыс жауабын оқытамын, ал қалған оқушылар көршісімен дәптерлерін алмасып, бір-бірлерінін катесін тексереді.

Өткен сабақты еске түсіріп, жаңа сабақты айтуда оқушыларға көмек ретінде тақтаға төмендегі «Сактар» деген тірек сөзді жазамын, оқушылар оны кезек-кезек бір-бірлеп айтып, оны толтырып отырады.

САҚТАР

Осы тақтада жазылған тірек сөздердің көмегімен енді окушыларға үй тапсырмасын мазмұндап беру тапсырылады.

Үй тапсырмасын былай корытындылаймын: Сақтар ежелгі Қазақстан аумағын мекендеген көшпелі өркениеттің жоғары дәрежесіне жеткен тайпасы болды. Олар негізін салған мәдени, шаруашылықтағы жаңашылдықты кейін кұрылған тайпалық одактар мен мемлекеттер жалғастырды. Сол заманнан бері казақ даласында көшпелі мал шаруашылығы мен отырыкшы қалалық тұрмыс әдемі үйлесім тапты. Сақтар өз заманыңда отанын, жерін басқа жатжерлік шапкыншылардан қорғауда ірі-ірі шайкастарды басынан кешірді. Бүгін біз осы сақтардың көршілермен қарым-катынасы, саяси тарихы туралы мағлұмат аламыз деп жаңа тақырыпқа көшемін.

Жаңа тақырыптың жоспар:.

1. Сактардағы басқару ісі.

2. Сактар туралы аңыздар.

3. Сак патшасы Томирис.

4. Сактардың жатжерлік жаулап алушыларға қарсы күресі.

5. Парсылардың сақ жеріне жорығы.

6. Сак жауынгері Шырактың ерлігі.

7. Сактардың басқа елдердегі ірі шайқастарға қатысуы.

Сақтардың қоғамдық тіршілігінде халык жиналысы маңызды рөл атқарды. Оған бүкіл ер азаматтар катысқан. Ер адамдардың орны оның ру-тайпасының деңгейіне карай анықталды. Себебі, сак тайпалары да өркелкі еді. Олардың ішінде билікті ұстаған патша әулеттері де, катардағы көшпелі немесе егінші тайпалар да болды. Одан кейін сақтарда билеуші әулеттің пайда болуы туралы аңыз-әңгімені оқушыларға әдемілеп айтып беремін.

Сақтар көптеген әлемдік тарихи окиғаларға катысқан. Олар Ираннан бастап Жерорта теңізіне дейінгі аралықтағы барлық елдерді бағындырған, жеңілмейтін парсы патшасы Кирді жеңіп, Ахеменид әулетінің басқа да билеушілерімен шайкасқан. Сактар мен парсылар арасындағы шайқас ұзақ жылдарға созылды. Сақтардың біраз бөлігі парсылармен соғыс одағын қүрып, Египетке жорық жасайды. Сонымен қатар тарихта сақтардың парсылармен бірігіп, гректермен шайкасканы бізге белгілі. Көшпелілердің салты, жауынгерлік дәстүрлері сол заманда өзге халықтардан үстем болды. Бұл дәстүрлер әлі де өз мәнін жоғалтқан жоқ. Қазақтардың арғы ата-бабалары да өз отаны үшін қасық қаны қалғанша күресіп, отқа түсіп ерлігімен данқы шыққан. Бұл ерлік дәстүр атадан балаға мұра ретінде калып отырды деп, сақтардың ерлігін, батырлығын сипаттайтын оқулықтағы аңызды оқушыларға өздері оқып меңгеруді тапсырамын. Ол үшін сыныпты №1, №2, №3, №4 нөмірленген бірнеше топқа бөлемін, олардың міндеті аңыздарды оқып-түсініп, 2-3 сұрақ құрастырады, ол сұрақтар бір-бірін кайталамауы тиіс..

Осылайша тақырыпты меңгеріп шыққан оқушылардың білімін бекіту үшін өткен сабактағы хронологиялық кестемен жұмысты кайталай отырып, жалғастырады.

Болған окиға мерзімі Тарихи оқиралар

Б.з.б. VIII-VII ғасырлар - Ежелгі Ассирия мен Мидия өркениеттерімен қатынасы

Б.з.б. VI ғасырдың ортасы - Ахеменид (Иран) өулетімен карым -қатынасы

Б.з.б. 530 жыл - Парсы патшасы Кирдің сактарға жасаған жорығы

Б.з.б. IV ғасырдың 30-жылдары -Сақтардың өз жерлерін грек-македондықтардан корғауы

Б.з.б. 540, 530, 519 жылдар- Ахеменид өулеттерінін сак жеріне жорығы

Б.з.б 519-518 жылдар - Парсы патшасы Дарийдің сақтарға жойқын жорығы

Оқушылар хронологияльқ кестені кейінгі сабактарда пайдалану үшін артық бос жолдарды сызып калдырады.

Қосымша дерек ретінде сак патшасы Томирис (Түмар), Зарина туралы аңыздарды, ғылыми-көпшілік әдебиеттерден әңгімелеп айтып беремін.Бұл окушыларды кызыктыра түседі.

Қосымша дерек ретінде ұсынылатын әдебиет: ЯннисМилиадис. Истории из Геродота. М., 1983. 60

Жаңа такырыпты бекіту үшін окушыларға төмендегі сұрақтарды қояды.

Сұрақтар тізімі:

1. Аңыз бойынша сактардың ата-бабасы кімдер?

2. Аңыз бойынша сақтардың үш әулетінің қайсысы тұңғыш патша ұрпағы атанды?

3. Сақ коғамында абыздардың киген киімінің түсі.

4. Кирдің колынан қаза тапкан Томиристің ұлы.

5. «Сен қанға тоймаушы едің, енді той» деген сөз кімдікі?

6. Б.з.б. IV ғасырдың 30-жылдары сак-скиф жеріне грек-македондыктарды бастап келген қолбасшы.

7. Грек-македон әскерінің Үндістанға жорығына қатыскан массагет тайпасының ауыр қару-жарақты атты әскері калай аталады?

8. Парсы патшасы I Кир кай өзеннің бойына қала тұрғызды?

Бағалау:

Үйге тапсырма: 17-параграфты тақырыптың соңындағы сұрақ-тапсырмалардың көмегімен жауаптар дайындау аркылы меңгеріп шығу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: Қайталау

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: І тоқсанда өтілген материалдарды қайталата отырып, оқушылардың білім-білік дағдыларын қалыптастыру, тарихты сыни тұрғыда талдай алатын білімді азамат тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: қайталау

Әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: бейнелеу өнері, география, орыс тілі, қазақ әдебиеті

Көрнекілік: карта, сызба

• Аңыз бойынша сактардың ата-бабасы кімдер?

Аңыз бойынша сақтардың үш Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру кезеңі

· Оқу құралын тексеріп түгелдеу

· Әнұран орындау, «Хабар»

· Оқушылар зейінін сабаққа аудару

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:

• әулетінің қайсысы тұңғыш патша ұрпағы атанды?
• Сақ коғамында абыздардың киген киімінің түсі.
• Кирдің колынан қаза тапкан Томиристің ұлы.
• «Сен қанға тоймаушы едің, енді той» деген сөз кімдікі?
• Б.з.б. IV ғасырдың 30-жылдары сак-скиф жеріне грек-македондыктарды бастап келген қолбасшы.
• Грек-македон әскерінің Үндістанға жорығына қатыскан массагет тайпасының ауыр қару-жарақты атты әскері калай аталады?
• Парсы патшасы I Кир кай өзеннің бойына қала тұрғызды?

Қайталанатын материалдар:

1. Тарих пәні туралы
2. Тарихтың қайнар көзі
3. Жазба деректер
4. Заттай деректер
5. Өлке тану дегеніміз не?
6. Тарих және уақыт
7. Тарих және кеңістік
8. Тарихи карталар
9. Қазақстан-әлемдегі ірі мемлекеттердің бірі
10. Біздің Отанымыз-Қазақстан
11. Қазақстан халқы
12. Адамды кім жаратты?
13. Тас дәуірі
14. Қола дәуірі

15. Сақтар

Бекіту:

Ü «Иә-жоқ»

Ü Бетпе-бет

Ü Эрудит

Ü Мұны әркім білуі тиіс

Ü Эссе

Бағалау:

Үйге тапсырма: І тоқсан материалдарын қайталау.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: §18. «Алтын киімді адам»

Сабақтың мақсаты.

• Білімділік: Сақ дәуіріне жататын археологиялық ескерткіштерді сипаттай отырып, материалды, рухани мәдениеттің көрсеткіші - өнер туындыларымен сақтардың мәдени-экономикалык даму дәрежесінің белгісі ретінде таныстыру.
• Дамытушылық: Картаның көмегімен сак дәуіріне катысты ескерткіштердің таралған аумағымен танысу, тарихи-мәдени ескерткіштер негізінде сактардың экономикалық, мәдени даму дәрежесін бағалап, талдап, ой қорыта білуге, ізденуге үйрету.
• Тәрбиелік: Сақтардың рухани және материалдық мәдениет ескерткіштеріне сүйене отырып, оқушыларды мәдениетті сүйіп, құрметтеуге, мәдениеттің адам өмірінде алатын маңызын түсіне білуге тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: бейнелеу өнері, география

Көрнекілік: Сак қорғандарына жүргізілген экспедициялы жұмыстардың картасы. Сақтардың мәдениетін сипаттайтын зергерлік өнер туындыларының суреті.

Сабақтың барысы: I. Үйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасы

Тақырыптың соңындағы мына сұрақ тапсырмаларға сүйене отырып сыныптың сабақка дайындығын тексеріп шығамын.

1.Тарих атасы Геродоттың жазбаларында сақтардың жауынгерлігі қалай бейнеленген?

2. Отаншылдық, ұлтжандылық деген сөздерді калай түсінесіңдер?

3. Шырактың ерлігі туралы қысқаша әңгімелеп беріңдер.

4. Парсылармен бірге одак кұрып, сақтар қандай елдерге жорық жасады, сол мемлекеттердін аумағын картадан белгілендер.

5. Сақтарға катысты тақырыптың мәтіндерін пайдалана отырып, жасалған хронологиялық ретпен тарихи оқиғаларды баяндап шығыңдар.

Төмендегі тапсырманы орындаңдар: Бұлар кімдер?

Кир- .....................................................................................

Томирис -.............................................................................

Спаргапис -..........................................................................

Ескендір Зұлкарнайын -......................................................

Зарина- ................................................................................

Жаңа сабақтың жоспары:

1. Есік қорғаны.

2. «Алтын киімді адам».

Бүгінгі тақырыбымыз бұрынғы сабақтарда өткен сактар тарихының жүйелі жалғасы екендігі, «ерте көшпелілер дәуірі» деген атпен белгілі бұл дәуірдің басты ерекшеліктерін, оның Қазақстан тарихында алатьш орнын айта келіп, окушылардың танымын жаңа арнаға бағыттаймын. Көрнекі құралдар арқылы оқушы назарын жаңа сабақка аударып, олардың тақырыпка қызығушылығын тудыруға күш саламын.

Сақ коғамы мәдениетінің даму дәрежесі көрсеткіші ретінде сак дәуірінің өнер туындыларын оқытқанда төмендегі негізгі міндеттерді басшылыкка аламын:

· сактардың жерлеу дәстүрі,

· сактардың өнер туындыларының стильдік ерекшелігі,

· өнер туындылары негізінде сактардың дүниетанымын керсету.

Бұл такырыпты өткенде , сактардың өнер туындыларының ең бір тамаша куәгері - «Алтын киімді адам» көне заманның теңдесі жоқ жәдігері деп атап, оны зерттеп тапкан белгілі ғалым, археолог К. Ақышевтің еңбек жолымен таныстырып, «Алтын киімді адамның» табылу тарихына токталып кетемін. Окушылардың үйден жинастырып, дайындап келген суреттерін пайдалана отырып, сақ өнерінің стильдік ерекшеліктерін сипаттаймын. «Алтын киімді адамға» окулыкта берілген сипаттаманы оқи отырып, оны суреттен тауып алуға әрекеттендіремін. Бұл оқушыларды байқағыштыкка икемдейді. Одан кейін қазіргі таңда осы «Алтын киімді адам» бейнесі Қазақстанның егемендігінің символына айналып, Республика алаңында ұлттығымызды асқақтатып тұр. Ал сак жауынгерінің бөркінде бейнеленген қанатты тұлпарлар біздің тәуелсіз Қазақстанымыздың Елтаңбасынан орын табуына сендер қандай баға беріп, ой корытындылайсыңдар деп оқушылардың өздеріне сұрақ қоямын. Оқушылардың көзбен көріп, есте сақтау қабілетін дамыту үшін төмендегі тапсырма орындалады.

1-тапсырма. Сақ өнері мен мәдениетінің даму дәрежесін көрсететін колөнер жөне зергерлік бұйымдарының суретін сал.

Сабақты бекіту мақсатында окушыларға мынандай сұрақтар қойып шығамын.

1. «Алтын киімді» адам кай жерден табылды?

2. «Алтын киімді» адамды тапқан белгілі ғалым-археолог кім?

3. Сақ жауынгері мүрдесі басы кай жакка каратылып жерленген?

4. Қабірдің қай бөлігінен ыдыстар, зергерлік бүйымдар табылды?

5. «Алтын киімді адам» қанша алтын әшекейлермен жабдықталған?

6. Қабірден табылған қолөнер заттары қандай стильде бейнеленген?

7. Сақтардың беліне бекітіп жүретін канжары калай аталады?

8. «Алтын киімді адамның» жанынан табылған күміс тостағанда не бейнеленген?

9. Сақ жауынгерінің бас киімінде не бейнеленген?

Қорытындылау: Сақ қоғамының бізге жеткен өнер туындыларын көрсетіп, сақтардың қолжеткен жетістіктерін қалайша бағалайсыңдар деп оқушылардың өздеріне сабақты қорытындылатамын.

Бағалау:

Үйге тапсырма. 18-параграфты оқып, қосымша деректер жазып келуге тапсырма беру.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 19. Мөде- Ғұн мемлекетінің негізін қалаушы

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: Ғұнатауы, «халықтардың ұлы қоныс аударуындағы» ғұндардың рөлі, ғұн мемлекеттік бірлестігінің қалыптасу тарихы, шаруашылық өмірі мен тұрмысы туралы білім беру.
• Дамытушылық: Мемлекеттердің калыптасуының алғышартын, оның белгілерін анықтай білу, карталарды сабақта тиімді пайдалана білуге дағдыландыру.
• Тәрбиелік: Тарихи аңыз деректер негізінде балаларды ұлтжандылыққа тәрбиелеу, Орталық Азия тарихының жалғастығын керсету, ірі саяси тұлғаны үлгі қылу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: әдебиет, география

Көрнекілік:

1. «Ғұндар» картасы.

2. Жаңа сөздер жазылған плакат.

3. Ғұндардың батырлығын, жауынгер халық болғандығын дәріптейтін суреттер.

4. Ғұндардың пайдаланған қару-жарактарының суреті.

Сабақтың барысы: I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасы. Үй тапсырмасы оқушылардан мына ретпен сұралады.

1. «Алтын киімді адамның» табылу тарихы.

2. К. Ақышевтің Қазақстан археологиясына қоскан үлесі.

3. «Алтын киімді адамның» қабірінен табылған әшекей заттарды атап шығыңдар.

4. «Алтын киімді адамның» әшекей заттарына сипаттама беріңдер.

Одан кейін үйден осы «Алтын киімді адамның» тарихына қатысты жазып алып келген оқушылардың қосымша деректері оқылады.

Қорытындылау. Сақтар кешпелілер өркениетіне өзіндік үлесін қоса білген тамаша мәдениет жаршыларының бірі. Сақ дәуірінен жеткен мәдениет үлгілері одан кейінгі мем-лекеттер өмірде өз жалғасын тапты. Сақ мәдениеті қазақ мәдениетінің қайнар көзі.

Жаңа сабақты түсіндіру

Қазақтардың арғы ата-бабалары ғұндар жөніндегі тақырыпты оқушыларға оқытудың тәрбиелік маңызы зор. Ғұндардың көшпелілер тарихында, жалпы әлемдік тарихқа қосқан үлесін ерекше. Жаңа тақырыпты түсіндіруде өткен параграфтарда қарастырған сақтардың мемлекеттік, әлеуметтік-саяси кұрылымын ғұндармен салыстыра және оқушылардың ойлау қабілетін дамыту мақсатында сұрактар қоя отырып баяндаймын.

Сабақ жоспары:

1. Ғұнатауы.

2. Ғұн мемлекетінің өрлеуі.

3. Ғұндардың көршілерімен саяси байланысы.

4. Ғұндардың шаруашылык өмірі, тұрмысы.

5. Ғұн мәдениеті.

Ғұндар -б.з.б. III ғасыр мен б.з-дың ІҮ ғасырында Орталық Азияда қоныстанған деп бастайды. Б.з.б. I мыңжылдыктың ортасында Алтай, Оңтүстік Сібір мен Шығыс Қазакстан аумағындағы «ғұн» деген атпен белгілі тайпа одағы қалыптаса бастады деп картадан ғұндардың мекендеген аумағын көрсетемін.

Мөде шаньюйдің ғұн мемлекетінің негізін салып, «Аспан ұлы» деген атаққа ие болуы женіндегі аңызды оқушыларға абзац бойынша кезек-кезек оқытып, қалған оқушылар оның мазмұнын түсіндіреді. Оқушыларға жеңіл болу үшін оны сұрақтарға жауап беру арқылы ұйымдастыруға болады.

Әлемдегі ірі мемлекеттердің бірі болып табылатын Қытаймен қарым-катынасында ғұндардың басымдылығын Қытай императорының ғұндарға жыл сайын алым-салык төлеп тұрғанынан көруге болады. Алайда Қытаймен арадағы шиеленіскен қарым-қатынас, кейін ғұн мемлекетін дағдарысқа ұшыратып, екіге бөлінуіне алып келеді. Бұл жерде оқушыларға мәтіннен ғұн мемлекетінің дағдарысқа ұшырап, екіге бөлінуінің себеп-салдарын ашу тапсырмасы беріледі.

Сабақтың келесі кезеңі окушылардың эстетикалык білімін ұштауға негіз болуы тиіс. Ғұндардың шаруашылық негізіне, соғыс қаруын колдану дәстүрі жағынан жеткен жетістіктеріне косымша мәліметтер келтіре отырып түсінік беремін. Ол ойды тиянақтап, бекіту үшін төмендегі тапсырма орындалады. Кестені толтыр:

Ғұн қоғамы қандай жетістіктерге қол жеткізді?

1)

2)

3)

4)

5)

6)

7)

8)

9)

Бекіту:

1.Қытай деректерінде ғұндар қандай атпен белгілі болды?

2. Ғұндардың аты тарихта қандай әлемдік тарихпен тығыз байланысты?

3. Қытай деректері бойынша ғұндардың алғашқы көсемі кім болған?

4. Аманат дегеніміз не?

5. Ғұндардың жоғарғы билеушісін қалай атады?

6. Ғұн коғамында жоғарғы билікке ие болған Мөде қандай атаққа ие болды?

7. Б.з.б. 188 жылы болған қытайлыктар мен ғұндар арасындағы шайқас кімдердің жеңісімен аяқталды?

8. Зерттеушілердің көпшілігінің пікірі бойынша ғұндар кімдердің арғы тегі болып есептелінеді?

9. Ғұн империясы қашан екіге бөлініп, ыдырады?

10. Ғүндардың баспанасы не болды?

11. Ғұндарда өркениеттің қозғаушы күші болған көсіп түрін ата.

12. Үлкен соғыстардың кезінде ғұндардың қолданған жебе түрі.

Бағалау:

Үйге тапсырма: 19-параграфтың соңындағы сұрақ тапсырмалар негізінде тақырыпты оқып келу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 20. Батыс және оңтүстік ғұн империялары

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: Батыс ғұн империясын құрушы Аттилаға (Еділге) тарихи тұлға ретінеде сипаттама беріп, ғұндардың батыска жорықтарының нәтижесінде туындаған «Халықтардың ұлы қоныс аударуы» деген атпен белгілі оқиғаның әлемдік тарихтағы маңызын ашып көрсету.
• Дамытушылық: Оқушының ойлау қабілетің жаңа сабақтың мазмұнын дамыта отырып жетілдіру негізінде Батыс елдеріне зор әсер еткен Ғұн империясының саяси және мәдени дамуын қазіргі Қазақстан жетістіктерімен ұштастыра білуге үйрету.
• Тәрбиелік: Оқушыларды Қазакстан даласын мекендеген тайпалардың ерлік дәстүрлерін, қазақ халқының мәдениетіне қоскан үлесін аша отырып, адамгершілікке, елін сүюге тәрбиелеу.

Сабақтың түрі:аралас

Әдісі: баяндау сұрақ-жауап

Пәнаралық байланыс: география

Көрнекілік:

1. Ғұн империясының картасы.

2. Еділ патшаның портреті.

3. Ғұндардың жаугершілігін бейнелейтін суреттер.

4. Ғұндардың колданған кару-жарак түрлері.

Сабақ барысы. I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасы

Төмендегі сұрақтар негізінде үй тапсырмасын сұрап шығамын.

1. Құдіретті Шығыс ғұн мемлекеті қалай құрылды?

2. Ғұн мемлекетінің күшейген шағындағы аумағын картадан көрсетіңдер.

3. Мөде шаньюй туралы не білесіңдер?

4. Ғұн империясының екіге бөлінуіне қандай жағдайлар себеп болды?

5. Ғұндардың жауынгерлік өнері туралы қысқаша әңгімелеп беріңдер.

6. Ғұндардың тұрмысы, шаруашылығы туралы не білесіңдер?

Жаңа тақырыпты түсіндіру жоспары:

1. Батыс Ғұн империясынын құрылуы.

2. Ғұндардың жеңімпаз жорықтары және Халықтардың ұлы қоныс аударуы.

3. Рим және Ғұн империясы.

4. Оңтүстік Ғұн империясы және оның тағдыры.

5. Біртұтас ғұн империясының ыдырауы.

Б.з-дың V ғасырында өмір сүрген Еділ (Атти-ла) патшаның Батыс елдерін бағындырған жеңімпаз жорықтарының нәтижесінде Еуразия кеңістігінде көшпелілердің империясы құрылды. Еділ Алмания (Германия) мен Скандинавия тарихында Этқель, славяндарда Атыл есімімен белгілі болса, венгр (мадиар) халқы оны бабамыз деп есептейді. Осы жерді оқушыларға оның себебін ашып айту. Одан кейін Еділ Батыс ғұн империясының билігіне қалай келгендігі, оның жүргізген жеңімпаз жорықтарының сипаттайтын қосымша деректерден үзінді келтіремін. Қосымша әдебиет:

Т. Журтпбаев. Дулыга: Көне түркі батырлары туралы тарихи әфсаналар. - Алматы. 1994.

Еділдің тұсындағы ғұндардың жеңімпаз жорықтарын баяндай отырып картаның көмегімен ғұндардың мекендеген аумағы мен бағындырған елдерін картадан көрсетемін.

Оқушылар жақсы есте сақтау үшін Еділдің бағындарған елдері мен халықтарды дәптерлеріне жазғызып қоямын. Олар дәптерлеріне Рим империясы, угор /естек/, аландар, славяндар, Боспор патшалығы, вестгот, остгот сияқты герман тайпаларыдеп жазып алады.

Осы жерде ғұндардың батысқа жорығында қандай қарулармен қаруланғанын сипаттау мақсатында тақтаға ілінген сурет бойынша ғұндардың қару-жарақ түрлерін сипаттап айтып беремін. Одан әрі ғұндардың Еуропаны жаулауы Баламер патшаның тұсында басталып, Еділдің тұсында аяқталды. Ол қанша жерден жаулап алушы болғанмен, шамасы келгенше жаулап алған жерлерде қалалар мен мәдени ескерткіштерді қиратуға жол бермеген. Бұл дәуірдің ұлы оқиғасы деп 451 жылы болған Каталаун /Франқия жері/ шайқасын айтады. Рим мен ғұндар арасындағы соғыста 200 мың адам қайтыс болды деп жазады. Бұл шайқастың нәтижесінде ғұндар Рим империясының орталық бөлігін талқандап императордың қарындасын және оның жасауы деп Римнің қазынасын алуы Ғұндардың құдіреттілігін көрсетеді деп, оқушыларға осы сөйлемдерді мәтіннен тауып оқып беруге тапсырма беремін. Бұл оқиғаның әлемдік тарихта алатын маңызына ерекше тоқталып кетемін. Ғұндар бастаған «халықтардың ұлы қозғалысы» әлем тарихында орта ғасырлардың қақпасын ашып, феодалдык дәуірді бастан берді. Ғұн соғысынан кейін құл иеленуге негізделген Рим империясы ыдырап Еуропада ұлттық мемлекеттер пайда болды. Бұл Еуропа тарихы үшін үлкен прогресс еді деп ерекше тоқталып кетемін.

Одан әрі қандай мемлекет болмасын өз өмір сүру тарихында шарықтап өсу кезеңдері мен құлдырау кезеңдерін бастан кешірген, сол сияқты осындай ірі мемлекет ғұн империясы да түрлі себептерге байланысты дағдарысқа ұшырап, бірнеше иеліктерге бөлініп кеткендігін айтамын. Шығыс ғұн империясы ыдыраған уақытта біраз ел Оңтүстікке қоныс аударып Ақ Ғұн мемлекетін құрғанын, оның үлкен империяға айналып Үндістан мен Иран жерін бағындырғанын, қазіргі Түркістан мен Ташкент алқабы да Оңтүстік ғұн империясының құрамында болғанын баяндау. Оқушыларға мәтіннен осы ғұн империясының құлдырап, ыдырауының себебін тапқызып, бір оқушыға оны дауыстатып оқытқызамын.

Сабақтың келесі сатысы өткен сабақтағы жаңа сөздермен жұмыс түрі. Тақтаға Халықтардың ұлы қоныс аударуы, угор /естек/, Рим империясы, Боспор патшалығы, вестгот, остгот, Византия, феодалдық дәуір, эфталит, ақ ғұндеген сөздердің ұғымдарын жазып коямын.

Сабақты бекіту мақсатында оқушылардың білімдерін төмендегі сұрақтар арқылы тексеріп шығамын.

1. Ғұндардың Батыс елдерін бағындырған жеңімпаз жорықтары кімнің атымен байланысты?

2. Еділ батыр қай ғасырда өмір сүрген?

3. Еділ патшаның Батыс ғұн империясының тағына отырған жылы.

4. Ғұндардың бағындырған мемлекеттері мен тайпаларын ата.

5. Ғұндардың Еуропаны жаулауы кімнің тұсында басталды?

6. Бұл дәуірдің ұлы оқиғасы деп аталатын Каталаун шайқасы қай жылы болды?

7. Ғұндардың шабуылынан кейін ыдырай бастаған Рим империясының шығыс бөлігі енді тарихта қандай атаумен белгілі болды?

8. Ғұндардың оңтүстікке жылжыған топтарын қалай атады?

9. Ондаған жылдық соғыстан кейін кімдер жүз жыл бойы оңтүстік ғұндарға бағынышты болды?

10. Қай ғасырларда ғұн мемлекеті бірнеше иеліктерге бөлініп ыдырап кетті?

Бағалау:

Үйге тапсырма. 20 параграфты оқу, параграф бойынша 2-3 сұрақтан дайындап келу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 21. Ежелгі түркілер. Түрік қағандығы

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: «Түрік», «қағанат» атауларына түсінік беру, Түрік қағандығының коғамдық құрылысының ерекшелігін ашып көрсету және саяси тарихы мен шаруашылық жағдайы туралы түсінік беру.
• Дамытушылық: Түркі дәуірінің тарихы мен мәдениетін қазіргі Қазақстан тарихы мен мәдениетімен байланыстырып, оқушылардың тарихи ойлап, қорытынды шығара білу қабілеттерін, ой-өрісін дамыту.
• Тәрбиелік: Қазақтардың арғы ата-бабалары түріктердің жан-жақты даму тарихын оқыта отырып, оқушыларды отаншылдыққа, адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: Лекция

Әдісі: баяндау

Пәнаралық байланыс: география

Көрнекілік: 1.Түркі дөуірінің картасы.

2.Түркі дәуірінің ескерткіштерінің суреті.

З.Түркі қағандығының шаруашылығын, тұрмысын сипаттайтын суреттер.

Сабақтың барысы: I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасы.

2-3 окушыға Еділге тарихи тұлға ретінде берген мінездемесін дауыстатып оқытамын. Қалған оқушылар оны тыңдай отырып, өздерінің алып-қосатындары болса қосымша қосады. Одан параграфтың соңындағы қалған сұрақтар бойынша тексеріп шығамын. Осылайша үй тапсырмасын қайталап, оқушылардьщ өткен сабақта алған білімдерін тиянақтағаннан кейін жаңа тақырыпка көшемін.

Жаңа сабақтың жоспары:

1. «Түрік» атауы.

2. Түріктердің көршілерімен саяси карым-қатынасы.

3. Қағандықтың құрылуы.

4. Түрік қағандары.

5. Қағандық халқының кәсібі.

6. Түріктердің рухани мәдениеті.

Б.з-дың I мыңжылдығының орта шенінде Қазакстан даласында ірі этникалық өзгерістер басталды. Бұл дәуірді шартты түрде ежелгі түрік (ежелгі түркі) немесе көне түркі дәуірі деп атаймыз деп, одан әрі ұлы даланың тұрғындары түріктердің шығу тегі туралы аңыздарға тоқталамын. Одан кейін тақтадағы картаның көмегімен түркілердің әр түрлі бағыттағы көршілерін және олармен қарым-қатынасына тоқталамын. Оқушыларға еске сактауға ыңғайлы болуы үшін төмендегі сызбаны пайдаланамыз.

Түріктер өздері мемлекеттің құру жолында осы тайпалармен бірде достық бірде жаулық қарым-қатынастарда болғандығын сипаттай отырып, Түрік қағандығының құрылып, қуатты мемлекет дәрежесіне көтерілу кезеңдерін түсіндіремін. Осы кезеңде параграфтағы маңызды даталарға ерекше тоқталып, сабақ барысында олардың хронологиялық кестесін құру.

Осылайша оқушы білімін дамыта отырып, кағанат халқының кәсібі, оның қағандык өмірінде алатын орны мен маңызын ашып көрсетемін. Окушылардың эстетикалық дамуын назарда қалдырмау үшін түрік халықтарының діни наным-сенімдері, жазу мәдениеті мен әдебиеті туралы жан-жақты сипаттама беріп, оқушыларды имандылык, адамгершілік сияқты ізгі қасиеттерге тәрбиелеу.

Бекіту сұрақтары:

1. Түркі дәуірі немесе көне түркі дәуірі деп қай кезеңді айтамыз?

2. Қытай деректері бойынша түріктер кімдердің ұрпақтары деп есептелінеді?

3. Ескі сына жазуларда түріктер өздерін қандай атпен жазған?

4. Түріктер мен жужандар арасындағы соғыс қай жылдары болды?

5. Түрік қағанаты құрамында өмір сүрген халықтарды атаңдар.

6. Түрік хандарының сенімді көмекшілері болғандар?

7. Түрік қағандығы халқының басым бөлігінің негізгі кәсібі не болды?

8. «Татсыз түрік жоқ» деп жазған кім?

9. «Құдатғу-білік» еңбегінің авторы кім?

10. 714-715 жылдары түркілер кімдермен шайқасты?

Бағалау:

Үйге тапсырма: 21-параграфты оқып, соңындағы сұрақ-тапсырмалар бойынша дайындалып келу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 22. Ежелгі түркі жазулары

1-нұсқа.

Мына сөздерді түсіндір:

• соғдылар................................................................................
• тат........................................................................................
• руна(сына).............................................................................
• «Диуани лүғат ат-түрік»..................................................
• христиандык........................................................................

2-нұсқа.

• «Құдатғу білік»....................................................................
• қағанат................................................................................
• буддизм.................................................................................
• манихейлік...........................................................................
• христиандық.......................................................................

Одан кейін жалпы сыныптан параграфтың соңындағы сұрақ-тапсырмалар бойынша тақырыптың мазмұнын сұраймын. Сабақ айтқан окушыларға сұрақ қоюға оқушыларды дағдыландыру керек.

Жаңа сабақтың жоспары:

1. Ежелгі түркі жазуы туралы тарихи деректер.

2.Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк жазбалары.

3. Түркітанушы ғалымдар.

V-VІ ғасырларда пайда болған ежелгі түріктердің сына жазуы бұл мемлекеттің экономикалық қарыштап дамуының көрсеткіші болды. Бұған нақты дәлел келтірсек, алғаш рет осы түріктердің жазуы туралы деректер Византия тарихшысы Менандр Протектордың жазбаларында ұшырасады. Мұнда Византия императоры Юстинианның қабылдауында болған түрік елшісі Маниахтың әкелген қағанның жолдамасы скиф жазуымен жазылғандығы жөнінде айтылған. Ежелгі түркі жазуының ең көне ескерткіштеріне түрік-ашина көсемдері - Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөкке арналған ескерткіш тастағы жазулар жатады. Одан әрі түркі сына жазуларының зерттелу тарихы мен оны зерттеуші ғалымдарға тоқталамын. Тақырыпты түсіндіре отырып тақырыптағы Менандр Протектор, Юсти-ниан, Маниах, Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, руна (сына) жазу, «бітіг таш», тарихи шежірелер, Д. Мессерш-мидт, Ф. Страленберг, Н. Ядринцев, В. Томсон, В. Радлов сияқты жаңа сөздерді, кісі есімдерін тақтаға жазып отырады. Оқушылар мен жазған тақтадағы жаңа сөздерін дәптерлеріне жазып қояды.

Оқушыларды қызықтыру үшін Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөктер тарихи тұлғалар ретінде бейнеленген қосымша әдебиеттерді пайдалана отырып аңыз әңгімелерді айтып беремін. Қосымша әдебиеттер тізімі:

1. Т. Журтбаев. Дулыга. Көне түркі батырлары туралы тарихи әфсаналар- Алматы. 1994.

2. Қ. Өмірәлиев. VІІІ-ХІІ ғасырлардагы көне түркі ескерткіштері. А., 1985.

Сабақты қорытындылау және үй тапсырмасы үшін төмендегі ББҮ кестесін толтыруды ұсынуға болады.

Оқушыларға «Білемін» бағанын сабақтың ең басында оқушылардың бүгінгі өтілейін деп жатқан жаңа тақырып бойынша өздері не білетінін анықтау үшін қолданамын. Жаңа тақырыпты оқып меңгеріп шыққаннан кейін, оқушыларға «Білгім келеді» және «Үйрендім» бағандарын толтыртқызамын. «Білгім келеді» бағанына өздерінің білгісі келген бүгінгі тақырып бойынша сұрақтарын жазады. «Үйрендім» бағанына оқушылар бүгінгі тақырып бойынша нені үйренді, соны жазып шығады. Бұл кестенің ерекшелігі оны сабақтың үш сатысында қолдана алады. Осылайша «Үйрендім» бағаны бойынша оқушылардың өздері толтырған кестені оқушылардың өздеріне оқытып бүгінгі сабақты қорытындылаймын.

Бағалау:

Үйге тапсырма: 22-параграфты оқып келу. «Білгім келеді» бағаны бойынша оқушылардың өздері жазған білгісі келетін сұрактарына өздеріне жауаптар іздестіріп, жазып келуді тапсырамын. Бұл оқушыларды шығармашылықпен жұмыс істеуге икемдейді. Ал оқушылардың өздері таба алмаған сұрақтарына өзім жауап беремін.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 23. Мәдениет және сауда жолдары

Сабақтың тақырыбы: §24. Әл-Фараби-шығыстың ғұлама ғалымы

Сабақтың мақсаты:

• Білімділік: ІХ-ХІІ ғасырларда ғылымның дамуы және сол кезеңде өмір сүрген Қазақ жерінің ғалымдары туралы, олардың ғылымның дамуына қосқан үлестері туралы оқып білу.
• Дамытушылық: Тарихи тұлғаға мінездеме беріп, оны өз ойымен корытындылай білуге дағдыландыру. Тарихи тілмен сауатты сөйлеуге үйрету. Ғылымға дұрыс баға беруге дайындау.
• Тәрбиелік: Біртуар ғалымдардың бойындағы жақсы қасиеттерді, үлгіні оқушылардың өз бойларына қалыптастыруға тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Әдісі: интерактивті

Пәнаралық байланыс: география

Көрнекілік:

1. Қазақстан картасы.

2. «Қазак елінің ежелгі ғалымдары» деген буклет. Әл-Фарабидің т.б. ғалымдардың портреті.

3. Қанатты сөздер жазылған плакат.

Сабақтың барысы: I. Ұйымдастыру кезеңі. II. Үй тапсырмасы.

Үй тапсырмасы: оқушылардан Ұлы Жібек жолының қалыптасу тарихы және оны картадан көрсетуді тапсырамын. Тақырыптың соңындағы сұрақ-тапсырмалар бойынша оқушылардан ауызша сұраймын. Ұлы Жібек жолының Қазакстанның әлеуметтік-экономикалық дамуында маңызы зор болды. Көшпелілер отырықшыланып, тұрақты мекендерін салды. Өзара сауда байланысы нәтижесінде шаруашылықты игерудің түрлі әдіс-тәсілдерімен бір-бірімен алмасты. Қалалар өркендеп гүлденді деп, үй тапсырмасын қорытындылап жаңа тақырыпқа көшемін.

Жаңа тақырыптың жоспары:

1. Қазак елінің ежелгі ғалымдары.

2. Әл-Фарабидің өмір тарихы.

3. Әл-Фараби - энқиклопедияшы ғалым.

Ең алдымен тақтада ғылым, білімнің маңызын ашатын қанатты сөздерге тоқталып, оқушылармен мағынасын талқылаймын.

«Шын білім әрдайым ақиқат, анық болатын білім».

Әл-Фараби.

«Ғылымды үйреніп, оны өмірге қолданбаған кісі - жерін айдап, дәнін сеппеген адамға ұқсас». М.Сагди.

«Жер үстінде адам өмір еткізер, Бар нәрсеге білім қолды жеткізер».

Жаңа тақырып жоспарындағы бірінші тақырыпша туралы оқулықта жазылмағанымен, қосымша үйден дайындап келген «Қазак елінің ежелгі ғалымдары» деген буклет пен кестенің көмегіне сүйеніп түсіндіріп шығамын.

Буклеттегі ежелгі ғалымдардың портреттерін көрсетіп, өмір тарихы, ғылым жолындағы еңбектеріне тоқталамын.

Бұдан кейін негізгі тақырып, ғұлама ғалым әл-Фарабидің өмір тарихына, ғылымға қоскан үлесіне тоқталып, оқушыларға тақырыпты кезек-кезек оқытамын. Оқушылардың түсінігін тексеру үшін, төмендегі тірек сызба кестесін толтыртамын.

Әл-Фараби

Оқушылар оны алдымен жеке, сосын жұппен, содан кейін топтасып орындайды. Қойылатын талап -тірек кестені барынша көп толтыру болып табылады. Одан кейін тірек кестеге толтырылған сөздерді окушыларға мазмұнына қарай, түрлі түсті маркерді пайдалана отырып, топтастыру ұсынылады. Әл-Фарабидің өмір тарихына, ғылым жолындағы еңбегіне қатысты жоспар кұру тапсырылады. Біз төменде үлгі ретінде мына жоспарды ұсынамыз.

1. Әл-Фарабиді дүниеге әкелген отбасы.

2. Әл-Фараби білім жолында.

3. Өл-Фараби - энқиклопедияшы ғалым.

4. Осы үлгідегі жоспар бойынша сабақты қорытындыланады.

Бекіту: Ол үшін темендегі кесте толтырылады.

«Ішіне» және «Сыртына» деген бағанға үйден бүгінгі сабаққа қатысты және қатысты емес сөздерді дайындап алып келіп, кезек-кезек араластырып оқушыларға оқытамын. Оқушылар «Ішіне» бағанына бүгінгі сабаққа қатыстысын жазады, ал қатысты еместерін «Сыртына» бағанына толтырады.

Бағалау:

Үйге тапсырма:

24-параграфты оқып, соңындағы сұрақ-тапсымалар бойынша дайындалып келу.

5-сынып. Қазақстан тарихынан әңгімелер

Сабақтың тақырыбы: § 25. Ортағасырлық Қазақстан қалалары