ʳð³ñïå
Date: 2015-10-07; view: 574.
Ìàõàìáåò Өòåì³ñұëûқàçàқòûң әéã³ë³ àқûíû, êүéø³ êîìïîçèòîðû, îòàðøûëäûққà қàðñû Èñàòàé Òàéìàíîâ áàñòàғàí êөòåð³ë³ñò³ (1836-1837) ұéûìäàñòûðóøûëàðäûң á³ð³, îñû êөòåð³ë³ñò³ң æàëûíäû æûðøûñû.
Ìàõàìáåò Өòåì³ñұëû – 1803 æûëû ²øê³ Áөêåé îðäàñû, қàç³ðã³ Áàòûñ Қàçàқñòàí îáëûñû Æәí³áåê àóä. Íàðûí құìûíûң Æàíқұñ æåð³íäå òóғàí. – 20.10.1846, Қàðàîé өң³ð³, қàç³ðã³ Àòûðàó îáëûñû Ìàõàìáåò àóäàíûíäà æåðäåíãåí - қàçàқòûң êөðíåêò³ àқûíû, ñîíûìåí á³ðãå 1836-38 æ. Èñàòàé Òàéìàíîâ áàñòàғàí øàðóàëàð êåòåð³ë³ñ³í³ң æàëûíäû æûðøûñû ðåò³íäå äå ìәë³ì, қîçғàëûñòû ұéûìäàñòûðóøû òàðèõè қàéðàòêåð òұëғàëàðäûң á³ð³. ʳø³ æүçä³ң Áàéұëû á³ðëåñò³ã³ ³ø³íäåã³ Áåð³ø ðóûíûң Æàéûқ áөë³ì³íåí øûққàí. Àòàñû Құëìәë³, әêåñ³ Өòåì³ñ òå өç çàìàíûíäà àéòóëû òұëғàëàð áîëғàí. Құëìәë³í³ң òұқûìûíàí áèëåð äå, øåøåíäåð äå øûққàí.
Õàëûқòûң àçàòûғûí êөêñåãåí êүðåñêåð, åë áàñòàғàí áàòûð, өð ðóõòû àқûí. Áåêåòàé åëä³ ìåêåí³íäå (Áөêåé îðäàñû, Îðàë îáëûñû, Æөí³áåê àóäàíû) äүíèåãå,êåëä³.
Ìàõàìáåò өç³í³ң áàðøà áîëìûñ қàñèåòòåð³ìåí êөøïåë³ëåð àðàñûíäàғû êөñåì òұëғàëàðäûң á³ð³. Îë өç³ òóûï өñêåí өң³ðä³ң Қàìáàð áàòûð, Åð Òàðғûí, Ñûïûðà æûðàó, Àñàíқàéғû, Қàçòóғàí, Øàëêè³ç, Æèåìáåò, Äîñïàìáåò ñèÿқòû á³ðòóàð òұëғàëàðûíûң өëìåñ ìұðàëàðûí êөê³ðåã³íå òîқûï өñò³.
Ìàõàìáåò àқûí – ұëò àçàòòûғû үø³í êүðåñêåð òàðèõè òұëғà ðåò³íäå á³çä³ң Òәóåëñ³çä³ã³ì³çä³ң áàñòàó êөçäåð³í³ң á³ð³ ðåò³íäå ñàíàëàäû. Ñîíäàé қîғàì қàéðàòêåðë³ã³ìåí á³ðãå, өç³í³ң îòòû, æàëûíäû өëåңäåð³ àðқûëû áàð өì³ð³í òóғàí õàëқûíûң ìұңûí æîқòàóғà àðíàғàí àðäàқòû àқûí.
Ìàõàìáåò – áұõàðà õàëûқòû ïàòøà өê³ìåò³íå , îíûң æåðã³ë³êò³ өê³ëäåð³ õàí ñұëòàíäàðғà қàðñû ұéûìäàñқàí òүðäå қàðóëû êөòåð³ë³ñêå øàқûðғàí àëғàøқû қàçàқ àқûíû. Ìàõàìáåò «Æәңã³ðãå», «Áàéìàғàìáåò ñұëòàíғà» äåãåí өëåңäåð³íäå үñòåì òàï өê³ëäåð³í àÿóñûç øåíåï, áåò-ïåðäåñ³í æûðòñà, «Ìұíàð êүí» æûðûíäà åë áàñûíà îðíàғàí àóûðòïàëûқòû àøûíà àéòòû. Ìàõàìáåò øûғàðìàëàðû - өç äәó³ð³íäåã³ åңáåêø³ áұõàðà өì³ð³í³ң ðóõàíè – ïîýòèêàëûқ øåæ³ðåñ³, øàðóàëàð қîçғàëûñûíûң øûíäûқ áåéíåñ³.
Ìàõàìáåòò³ң өì³ð³
Ìàõàìáåò Өòåì³ñұëû – 1803 æûëû ²øê³ Áөêåé îðäàñû, қàç³ðã³ Áàòûñ Қàçàқñòàí îáëûñû Æәí³áåê àóä. Íàðûí құìûíûң Æàíқұñ æåð³íäå òóғàí. – 20.10.1846, Қàðàîé өң³ð³, қàç³ðã³ Àòûðàó îáëûñû Ìàõàìáåò àóäàíûíäà æåðäåíãåí - қàçàқòûң êөðíåêò³ àқûíû, ñîíûìåí á³ðãå 1836-38 æ. Èñàòàé Òàéìàíîâ áàñòàғàí øàðóàëàð êåòåð³ë³ñ³í³ң æàëûíäû æûðøûñû ðåò³íäå äå ìәë³ì, қîçғàëûñòû ұéûìäàñòûðóøû òàðèõè қàéðàòêåð òұëғàëàðäûң á³ð³. ʳø³ æүçä³ң Áàéұëû á³ðëåñò³ã³ ³ø³íäåã³ Áåð³ø ðóûíûң Æàéûқ áөë³ì³íåí øûққàí. Àòàñû Құëìәë³, әêåñ³ Өòåì³ñ òå өç çàìàíûíäà àéòóëû òұëғàëàð áîëғàí. Құëìәë³í³ң òұқûìûíàí áèëåð äå, øåøåíäåð äå øûққàí.
Õàëûқòûң àçàòûғûí êөêñåãåí êүðåñêåð, åë áàñòàғàí áàòûð, өð ðóõòû àқûí. Áåêåòàé åëä³ ìåêåí³íäå (Áөêåé îðäàñû, Îðàë îáëûñû, Æөí³áåê àóäàíû) äүíèåãå êåëä³.
Ìàõàìáåò àқûí æàñòàéûíàí àқûíäûқ өíåðãå êұìàðòûï өñò³. Àñқàí äàðûíäûëûғûíà қàëûң æұðòøûëûқ áàñ èãåí. Ìàõàìáåò òåê îò àóûçäû ñөç øåáåð³ ðåò³íäå ғàíà åë êұðìåò³íå áөëåíãåí æîқ, ñîíûìåí á³ðãå, өç³í³ң áàòûðëûғû, äàíàëûғû ìåí àäàìãåðø³ë³ã³ àðқàñûíäà äà äàңққà áөëåíä³. Îë õàëûқ àðàñûíäà áîëûï æàòàòûí êåëåңñ³ç êұáûëûñòàð ìåí êåëåë³ ³ñòåðä³ өëåңäåð³íå àðқàó åòêåí.
Åñ³ì³ қàëûң æұðòøûëûққà òàíûëà áàñòàғàí àñқàқ àқûíäû Æәңã³ð õàí өç åðê³íå êөíä³ð³ï, áèë³ê áàñûíäà îòûðғàíäàðғà қàðñû өëåңäåð øûғàðóûíà òûéûì ñàëғûñû êåëåä³. Àëàéäà êөç³ àøûқ, êөê³ðåã³ îÿó àқûí îíûң áұéðûғûíà ìîéûí ұñûíáàäû. Àë Æәңã³ð õàí áîëñà, îғàí үñòåìä³ê æàñàó ìàқñàòûìåí Ìàõàìáåòò³ қàìàóғà àëғûçäû. 1829-1830 æûëäàð àðàëûғûíäà Ìàõàìáåò қàëà áåêø³ñ³í³ң òүðìåñ³ңäå îòûðäû, áîñòàíäûққà øûққàí ñîң Èñàòàé Òàéìàíîâқà қîñûëäû.
Îñûëàéøà Ìàõàìáåò өç³ Æәңã³ð õàííûң қóäàëàóûìåí åê³ æûë òүðìåäå îòûðûï, 1831 æ. қàøûï øûққàí åä³. Îäàí êåé³íã³ ñàíàëû өì³ð³í ïàòøà өê³ìåò³í³ң îòàðëûқ ñàÿñàòûí æүçåãå àñûðóøû õàí-ñұëòàíäàðғà қàðñû êåêò³ æûðëàð òîëғàéäû, õàëûқòû êүðåñêå øàқûðàäû. Êөòåð³ë³ñ æåң³ë³ñïåí àÿқòàïғàííàí êåé³í Æåì, Æàéûқ, Ìàңғûñòàó, Õèóà åëäåð³í ñàғàëàéäû, æàñàқ æèíàï, êөòåð³ë³ñò³ æàңàäàí æàíäàíäûðóғә êүø ñàëàäû. Áұë íèåò³ íәòèæåñ³ç áîëäû, Áөêåé îðäàñûíäà қîëғà òүñ³ï, Îðûíáîð òүðìåñ³íå қàìàëàäû. Òұòқûííàí áîñàғàííàí êåé³íã³ өì³ð³í ʳø³ æүçä³ң áàòûñ áөë³ã³íäåã³ åë ³ø³íäå өòê³çåä³. Á³ðàқ, Æәңã³ð õàí өëãåí ñîң àғà ñұëòàí áîëғàí Áàéìàғàìáåò Àéøóàқîâòûң æàëäàìàëûëàðûíûң қîëûíàí қàçà òàïòû.
Ìàõàìáåò - õàëûқòû ïàòøàëûқ, õàíäûқ өê³ìåòêå қàðñû қàðóëû êåòåð³ë³ñêå øàқûðғàí àëғàøқû қàçàқ àқûíû. Îíûң áåéíåë³ äå æàëûíäû íåã³ç³íåí Øàëêè³ç, Ñûïûðà, Äîñïàìáåò, Қàçòóғàí ñèÿқòû áàòûð æûðàóëàðäûң үëã³ñ³íäå øûғàðûëғàí êөòåð³ë³ñ òóðàëû òîëғàóëàð. "Æәңã³ðãå", "Áàéìàғàìáåò ñұëòàíғà" äåãåí өëåңäåð³íäå үñòåì òàï өê³ëäåð³í áåò-ïåðäåñ³í æûðòà øåíåñå, "Ìұíàð êүí" өëåң³íäå åë áàñûíäàғû àóûðòïàëûқòû êүéçåëå, àøûíà àéòòû. Èñàòàé - àқûííûң êåï өëåíäåð³í³ң áàñòû қàһàðìàíû. "Òàéìàííûң ұëû Èñàòàé", "Èñàòàé äåãåí àғàì áàð", "Èñàòàé ñөç³", "Òàðëàíûì", ò.á. өëåңäåð³íäå Èñàòàéäûң àäàìãåðø³ë³ã³, àçàìàòòûғû, áàòûðëûғû, қàéñàðëûғû ñèïàòòàëàäû.
Ìàõàìáåò àéòóëû êүéø³, ñàçãåð äå áîëғàí. "Өê³í³ø", "Қàéðàí Íàðûí", "Æұìûð қûëûø", "Òåðåçå", ò.á. êүéëåð³ êүéòàáàққà æàçûëäû. Ìàõàìáåò өëåңäåð³ 1908, 1912, 1925 æ. Қàçàí, Îðûíáîð, Òàøêåíò қàëàëàðûíäà æàðûқ êөðä³. Øûғàðìàëàðû 1939-89 æûëäàð àðàñûíäà 8 ðåò æåêå ê³òàï áîëûï øûқòû, îқóëûқòàð ìåí æèíàқòàðғà åíä³. Îíûң өì³ð³ ìåí øûғàðìàøûëûғû æөí³íäå Õ.Äîñìұõàìåäîâ, Ì.Әóåçîâ, Қ.Æұìàëèåâ, Ç.Қàáäîëîâ, Õ.Ñүé³øәëèåâ, Ñ.Қèðàáàåâ, Ә.Äåðá³ñәëèí, Ð.Áåðä³áàåâ, Ì.Ìàғàóèí, Қ.Ñûäèûқîâ, ò.á. ғàëûìäàð ìåí қàëàìãåðëåð çåðòòåóëåð, ìàқàëàëàð æàçäû, ï³ê³ðëåð àéòòû. Өòåì³ñұëû Ìàõàìáåò (1804-1846) – қàçàқòûң әéã³ë³ àқûíû, êүéø³ êîìïîçèòîðû, îòàðøûëäûққà қàðñû Èñàòàé Òàéìàíîâ áàñòàғàí êөòåð³ë³ñò³ (1836-1837) ұéûìäàñòûðóøûëàðäûң á³ð³, îñû êөòåð³ë³ñò³ң æàëûíäû æûðøûñû. Òóûï өñêåí æåð³ ²øê³ Áөêåé îðäàñûíûң Áåêåòàé äåï àòàëàòûí өң³ð³. Áұë қàç³ðã³ Îðàë îáëûñûíûң Æәí³áåê àóäàíûíà қàðàéòûí æåð. Øåæ³ðå äåðåã³ áîéûíøà îí åê³ àòà Áàéұëûíûң á³ð áұòàғû Áåð³ø ³ø³íäå Íәä³ð äåãåí ê³ñ³äåí Ìәë³ (êåéá³ð äåðåêòå Құëìәë³, Құëìàíèÿç äåï àéòûëàäû) òóàäû. Ìәë³í³ң қàçàқ әéåë³íåí Өòåì³ñ ïåí Øûáûíòàé, қàëìàқ әéåë³íåí Қîáûëàé òóғàí. Өòåì³ñòåí - îí ұë, Øûáûíòàéäàí - òөðò ұë, Қîáûëàéäàí - үø ұë òóûï, Ìәë³ ұëäûң өç³íåí îí æåò³ íåìåðå ñүéãåí àäàì. Áұë әóëåò Òàéñîéғàí құìûíäàғû ³ðãåë³ àóûëäàðäûң á³ð³.
Ìàõàìáåò өç³í³ң áàðøà áîëìûñ қàñèåòòåð³ìåí êөøïåë³ëåð àðàñûíäàғû êөñåì òұëғàëàðäûң á³ð³. Îë өç³ òóûï өñêåí өң³ðä³ң Қàìáàð áàòûð, Åð Òàðғûí, Ñûïûðà æûðàó, Àñàíқàéғû, Қàçòóғàí, Øàëêè³ç, Æèåìáåò, Äîñïàìáåò ñèÿқòû á³ðòóàð òұëғàëàðûíûң өëìåñ ìұðàëàðûí êөê³ðåã³íå òîқûï өñò³. Өç³ өì³ð ñүðãåí çàìàííûң àғûìûíà æүéð³ê, қûð ñûðûí æåò³ê ìåңãåðãåí, êөç³ àøûқ, êөê³ðåã³ îÿó, á³ë³ìäàð àäàì áîëғàí. Øàғàòàé, îðûñ, òàòàð, àðàá ò³ëäåð³í æàçáàøà òәó³ð ìåңãåðãåí. Ìұíû îë æàçғàí õàòòàðäàí àéқûí àңғàðóғà áîëàäû.
Ìàõàìáåò Ðåñåé îòàðøûëäûғûíûң áàðøà àóûðëûқ òàóқûìåò³í êөç³ìåí êөð³ï, îíûң áàðøà çîðëûқ çîìáûëûғûí áàñûíàí өòêåð³ï, ғұìûð êåøêåí àäàì. Ñîíäûқòàí äà 1836 æûëû әáäåí øûäàìû òàóñûëғàí õàëûқ òåң³çäåé òîëқûï êөòåð³ëãåíäå, îñûíàó òåãåóð³íä³ äүìïóä³ң äåì áåðóø³ñ³ Ìàõàìáåò áîëäû. Îë Èñàòàé áàòûðìåí á³ðãå àðûñòàíäàé àқûðûï, àçàòòûқ òóûí қîëäàñà êөòåð³ï øûқòû. Àçàòòûқ үø³í êүðåñ Ìàõàìáåòò³ң áүê³ë өì³ð³í³ң ìàçìұíûíà àéíàëäû. Ұëòòûң àçàòòûғû ìåí õàëûқòûң әëåóìåòò³ê òåңä³ã³í Ìàõàìáåò æåð³íå æåòê³çå æûðëàғàí әéã³ë³ àқûí. Îë ïîýçèÿäà қàíäàé äàðà áîëñà, êүé өíåð³íäå äå ñîíäàé äàðà.
Ìàõàìáåò êөøïåë³ëåð өðêåíèåò³í³ң îñûíàó æàðûқ äүíèåìåí øàðқûðàï òұðûï қîøòàñқàí ñîңғû үí³. Æàëûíà қîë òèã³çáåéò³í êөøïåë³ëåðä³ң қûë ñàғàғûí òàғäûð òұçàғû қûëқûíäûðғàí ñәòòå àñàó ðóõû Ìàõàìáåò áîëûï òұÿқ ñåðï³ãåíäåé. Қàçàқòû ұëò ðåò³íäå äàðàëàï, òàðèõ ñàõíàñûíà øûғàðғàí êөøïåë³ëåð ìәäåíèåò³í³ң áóûðқàíûï êåë³ï æàðòàñòû ñîққàí àқæàë òîëқûíû Ìàõàìáåò òәð³çä³. Åãåð, қàçàқ õàëқûíûң ðóõàíè үðä³ñ³í êåң àÿäà òàðèõè құáûëûñ ðåò³íäå åëåñòåòåð áîëñàқ, îíäà Êөíå Òүðê³ åñêåðòê³øòåð³íåí Қîðқûò ïåí Àñàíқàéғûäàí áàñòàï, Øàëêè³ç áåí Қàçòóғàí, Àқòàìáåðä³ãå äåé³í æàëғàñûï, àқûð àÿғûíäà Ìàõàìáåòêå êåë³ï ò³ðåëåò³í æîðûқ æûðàóëàðûíûң á³ð-á³ð³ìåí ғàñûðëàð îéíàóûíàí ñàáàқòàñқàí æàëûíäû үí³í àíûқ åñòóãå áîëàäû. Ìàõàìáåò – æîðûқ æûðàóû. Ñîë Ұëû áàáàëàðûíûң äәñòүð³í æàëғàñòûðғàí, ðóõûí ñөç³ìåí åìåñ åðë³ê ³ñ³ìåí êөðñåòêåí áàòûð-æûðàó. Ìàõàìáåò çàìàíû êөøïåë³ëåð ðóõûíûң àéûíûң áàòûï, êүí³í³ң òұòûëғàí êåç³. Ñîíäûқòàí äà, êөøïåë³ëåð ìәäåíèåò³íäåã³ ýïèêàëûқ ñèíêðåòò³ë³ê Ìàõàìáåò áîëìûñûìåí òүé³íäåëåä³. Áұäàí áûëàé өíåð қîғàìäûқ құáûëûñòàðäû ðåòòåóø³ë³ê ì³íäåò³íåí àéðûëûï, ýñòåòèêàëûқ àëäàíûø áîëóғà êөøêåí. Ìàõàìáåòò³ң әð³ áàòûð, әð³ êөñåì, әð³ øåøåí, әð³ æûðàó, әð³ êүéø³ áîëóûíäà îñûíäàé òàðèõè әëåóìåòò³ê ñұðàíûì áîëғàí. Áұë òұðғûäàí êåëãåíäå, Ìàõàìáåò æîðûқ æàðóëàðûíûң ³ø³íäåã³ ñîңғûñû.
Àóûç әäåáèåò³í³ң òåðåң³íåí ñóñûíäàғàí, өç³í³ң áîéûíà õàëûқòûқ äәñòүðä³ òåðåң ñ³ң³ðãåí Ìàõàìáåò Өòåì³ñұëû Èñàòàé Òàéìàíұëû áàñòàғàí õàëûқ êөòåð³ë³ñ³íäå ìàңûçäû ðөë àòêàðäû, îë өç³í³ң өëåңäåð³ àðқûëû õàëûқòû ïàòøà өê³ìåò³ ìåí õàíäàðäûң åçã³ñ³íå қàðñû êүðåñêå øàқûðäû. Ìàõàìáåòò³ң өëåңäåð³ áîñòàíäûқ ïåí әä³ëä³êò³, õàëûқ êөñåìäåð³í³ң áàòûðëûғûí қàëûң õàëûқ áұқàðàñûíà ïàø åòó ìàқñàòûíäà æàçûëäû. Îíûң өëåңäåð³ áұқàðà õàëûқòûң æүðãåí³íå òûì æàқûí áîëäû.
1838 æûëû Èñàòàé қàçà áîëғàí ñîң, Ìàõàìáåò øàғûí òîáûìåí îðûñ әñêåðëåð³í³ң àðàñûíàí өò³ï, Õèóà õàíäûғûíà êåòåä³. Îë êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ æàóғà қàðñû êүðåñêå қàéòà æұìûëäûðғûñû êåëåä³, àëàéäà îíûң áұë әðåêåò³ æүçåãå àñïàéäû. Îë Áөêåé îðäàñûíà æàñûðûíûï êåë³ï, øàðóàëàð àðàñûíäà õàí ìåí ïàòøàғà қàðñû үã³ò-íàñèõàò æұìûñòàðûí æүðã³çå áàñòàéäû, á³ðàқ îë қàéòà òұòқûíäàëûï, Îðûíáîðғà æөíåëò³ëåä³. Îðûíáîðäà îғàí "åíä³ қàéòûï áүë³êêå қàòûñóøû áîëìà" äåãåí åñêåðòó æàñàï, áîñàòàäû.
Өì³ð³í³ң ñîңғû æûëäàðûí àқûí àóûëäà өòê³çåä³. Æәңã³ð õàí ìåí Áàéìàғàìáåò ñұëòàí õàëûқòûң áүë³ê øûғàðóûíà ûқïàë åòó³íåí ñåêåì àëûï, îíûң ñûðòûíàí áàқûëàó қîÿäû. Àқûðû õàííûң òûңøûëàðû Ìàõàìáåòò³ îïàñûçäûқïåí өëò³ðåä³.
Àқûí өëåíäåð³í³ң íåã³çã³ òàқûðûáû — òåңä³ê ïåí áîñòàíäûқ, әä³ëä³ê үø³í êүðåñ, қàíàóøû îòàðøûëäûқ æүéåãå қàðñûëûқ áîëûï êåëåä³ äå әðқàøàí æ³ãåðë³ àñûï-òàñûï æàòқàí àñқàқ ðóõïåí êөìêåð³ëåä³, îғàí êөíå äәñòүð áîéûíøà ôèëîñîôèÿëûқ òåðåң òîëғàìäàð, ïàéûìäàóëàð ñàáàқòàñûï îòûðàäû.
Ìàõàìáåò àқûí – ұëò àçàòòûғû үø³í êүðåñêåð òàðèõè òұëғà ðåò³íäå á³çä³ң Òәóåëñ³çä³ã³ì³çä³ң áàñòàó êөçäåð³í³ң á³ð³ ðåò³íäå ñàíàëàäû. Ñîíäàé қîғàì қàéðàòêåðë³ã³ìåí á³ðãå, өç³í³ң îòòû, æàëûíäû өëåңäåð³ àðқûëû áàð өì³ð³í òóғàí õàëқûíûң ìұңûí æîқòàóғà àðíàғàí àðäàқòû àқûí.
Æåð ìәñåëåñ³, æàéûëûìíûң òàðëûғû, îðûñ èìïåðèÿñûíûң қàçàқ õàíäûғûí æîþ ìàқñàòûíäàғû ³ñ-қèìûëäàðû, ñîíäàé-àқ Æәңã³ð õàííûң æåðä³ òóғàí-òóûñòàðûíà áөë³ï áåðó³ ìåí åë áèë³ã³íäå қàéûí àòàñû Қàðàóûëқîæàғà үñòåìä³ê áåðãåí àñòàìøûëûқ әðåêåòòåð³ êөòåð³ë³ñò³ң òóóûíà ñåáåïø³ áîëäû. Қàðàóûëқîæà ìåí Èñàòàé-Ìàõàìáåò àðàñûíäàғû òàðòûñ өðø³ï, íàðàçûëûқ үëêåí қîçғàëûñқà àéíàëäû. Èñàòàé àòûíàí æàçûëғàí «Әé, Ìàõàìáåò, æîëäàñûì!» àòòû àқûí òîëғàóû, îíäàғû «Õàí áàëàñû æûëàäû-àé, Æàíûìäû қè äåï ñұðàäû-àé» äåãåí æîëäàð õàí îðäàñûí қîðøàóғà àëғàí ñîғûñ êүíäåð³í³ң øûíäûғûí ñèïàòòàéäû. Îñû æûëäûң қàðàøà àéûíäà êөòåð³ë³ñø³ëåð Áåêåòàé құìûíäà өçäåð³íåí êүø³ әëäåқàéäà áàñûì Ãåêêå әñêåð³ìåí ñîғûñûï, æåң³ë³ñ òàïòû. Áұë îқèғàëàð àқûííûң «Ñîғûñ» æûðûíäà áåéíåëåíñå, «Æàáûғó», «Åðåóë³ àòқà åð ñàëìàé» òóûíäûëàðûíäà æåң³ë³ñò³ң êүéçåë³ñò³ êүé³ øåðò³ëåä³.
Ìàõàìáåò êөøïåë³ëåð өðêåíèåò³í³ң îñûíàó æàðûқ äүíèåìåí øàðқûðàï òұðûï қîøòàñқàí ñîңғû үí³. Æàëûíà қîë òèã³çáåéò³í êөøïåë³ëåðä³ң қûë ñàғàғûí òàғäûð òұçàғû қûëқûíäûðғàí ñәòòå àñàó ðóõû Ìàõàìáåò áîëûï òұÿқ ñåðï³ãåíäåé. Қàçàқòû ұëò ðåò³íäå äàðàëàï, òàðèõ ñàõíàñûíà øûғàðғàí êөøïåë³ëåð ìәäåíèåò³í³ң áóûðқàíûï êåë³ï æàðòàñòû ñîққàí àқæàë òîëқûíû Ìàõàìáåò òәð³çä³. Åãåð, қàçàқ õàëқûíûң ðóõàíè үðä³ñ³í êåң àÿäà òàðèõè құáûëûñ ðåò³íäå åëåñòåòåð áîëñàқ, îíäà Êөíå Òүðê³ åñêåðòê³øòåð³íåí Қîðқûò ïåí Àñàíқàéғûäàí áàñòàï, Øàëêè³ç áåí Қàçòóғàí, Àқòàìáåðä³ãå äåé³í æàëғàñûï, àқûð àÿғûíäà Ìàõàìáåòêå êåë³ï ò³ðåëåò³í æîðûқ æûðàóëàðûíûң á³ð-á³ð³ìåí ғàñûðëàð îéíàóûíàí ñàáàқòàñқàí æàëûíäû үí³í àíûқ åñòóãå áîëàäû. Ìàõàìáåò – æîðûқ æûðàóû. Áұäàí áûëàé өíåð қîғàìäûқ құáûëûñòàðäû ðåòòåóø³ë³ê ì³íäåò³íåí àéðûëûï, ýñòåòèêàëûқ àëäàíûø áîëóғà êөøêåí. Ìàõàìáåòò³ң әð³ áàòûð, әð³ êөñåì, әð³ øåøåí, әð³ æûðàó, әð³ êүéø³ áîëóûíäà îñûíäàé òàðèõè әëåóìåòò³ê ñұðàíûì áîëғàí. Áұë òұðғûäàí êåëãåíäå, Ìàõàìáåò æîðûқ æàðóëàðûíûң ³ø³íäåã³ ñîңғûñû.
Àóûç әäåáèåò³í³ң òåðåң³íåí ñóñûíäàғàí, өç³í³ң áîéûíà õàëûқòûқ äәñòүðä³ òåðåң ñ³ң³ðãåí Ìàõàìáåò Өòåì³ñұëû Èñàòàé Òàéìàíұëû áàñòàғàí õàëûқ êөòåð³ë³ñ³íäå ìàңûçäû ðөë àòêàðäû, îë өç³í³ң өëåңäåð³ àðқûëû õàëûқòû ïàòøà өê³ìåò³ ìåí õàíäàðäûң åçã³ñ³íå қàðñû êүðåñêå øàқûðäû. Ìàõàìáåòò³ң өëåңäåð³ áîñòàíäûқ ïåí әä³ëä³êò³, õàëûқ êөñåìäåð³í³ң áàòûðëûғûí қàëûң õàëûқ áұқàðàñûíà ïàø åòó ìàқñàòûíäà æàçûëäû. Îíûң өëåңäåð³ áұқàðà õàëûқòûң æүðãåí³íå òûì æàқûí áîëäû.
1838 æûëû Èñàòàé қàçà áîëғàí ñîң, Ìàõàìáåò øàғûí òîáûìåí îðûñ әñêåðëåð³í³ң àðàñûíàí өò³ï, Õèóà õàíäûғûíà êåòåä³. Îë êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ æàóғà қàðñû êүðåñêå қàéòà æұìûëäûðғûñû êåëåä³, àëàéäà îíûң áұë әðåêåò³ æүçåãå àñïàéäû. Îë Áөêåé îðäàñûíà æàñûðûíûï êåë³ï, øàðóàëàð àðàñûíäà õàí ìåí ïàòøàғà қàðñû үã³ò-íàñèõàò æұìûñòàðûí æүðã³çå áàñòàéäû, á³ðàқ îë қàéòà òұòқûíäàëûï, Îðûíáîðғà æөíåëò³ëåä³. Îðûíáîðäà îғàí "åíä³ қàéòûï áүë³êêå қàòûñóøû áîëìà" äåãåí åñêåðòó æàñàï, áîñàòàäû.
Өì³ð³í³ң ñîңғû æûëäàðûí àқûí àóûëäà өòê³çåä³. Æәңã³ð õàí ìåí Áàéìàғàìáåò ñұëòàí õàëûқòûң áүë³ê øûғàðóûíà ûқïàë åòó³íåí ñåêåì àëûï, îíûң ñûðòûíàí áàқûëàó қîÿäû. Àқûðû õàííûң òûңøûëàðû Ìàõàìáåòò³ îïàñûçäûқïåí өëò³ðåä³.
Àқûí өëåíäåð³í³ң íåã³çã³ òàқûðûáû — òåңä³ê ïåí áîñòàíäûқ, әä³ëä³ê үø³í êүðåñ, қàíàóøû îòàðøûëäûқ æүéåãå қàðñûëûқ áîëûï êåëåä³ äå әðқàøàí æ³ãåðë³ àñûï-òàñûï æàòқàí àñқàқ ðóõïåí êөìêåð³ëåä³, îғàí êөíå äәñòүð áîéûíøà ôèëîñîôèÿëûқ òåðåң òîëғàìäàð, ïàéûìäàóëàð ñàáàқòàñûï îòûðàäû.
Ìàõàìáåò àқûí – ұëò àçàòòûғû үø³í êүðåñêåð òàðèõè òұëғà ðåò³íäå á³çä³ң Òәóåëñ³çä³ã³ì³çä³ң áàñòàó êөçäåð³í³ң á³ð³ ðåò³íäå ñàíàëàäû. Ñîíäàé қîғàì қàéðàòêåðë³ã³ìåí á³ðãå, өç³í³ң îòòû, æàëûíäû өëåңäåð³ àðқûëû áàð өì³ð³í òóғàí õàëқûíûң ìұңûí æîқòàóғà àðíàғàí àðäàқòû àқûí.
Àçàòòûқ үø³í êóðåñ
1836—1838 æûëäàðû Áөêåé õàíäûғûíäà àñà ³ð³ õàëûқ-àçàòòûқ êөòåð³ë³ñòåð³í³ң á³ð³ áîëûï өòò³. Îë êөòåð³ë³ñò³ң áàñòû ñåáåá³ æåðä³ң æåò³ñïåóø³ë³ã³ åä³. Ìәñåëåí, ²øê³ Îðäàäàғû 20 ìûңғà æóûқ îòáàñû øàðóàøûëûғû æåð òàïøûëûғûíàí çàðäàï øåêò³. Åң æàқûí øұðàéëû æåðëåðä³ң áәð³í äå ³ð³ ïîìåùèêòåð ìåí áàéëàð өçàðà áөë³ñ³ï àëûï қîéғàí áîëàòûí. Қàòàðäàғû қàðàïàéûì қàçàқòàð æåðä³ ñîëàðäàí æàëғà àëûï ïàéäàëàíäû. Қàçàқ àқñүéåêòåð³ îðûñ ïîìåùèêòåð³íåí æàëғà àëғàí æåðëåðä³ өçäåð³í³ң æåêå қàëàóû áîéûíøà қàçàқ àóûëäàðûíà êөòåð³ңê³ қûìáàò áàғàғà òàғû äà қàéûðà æàëғà áåð³ï îòûðäû. Ñөéò³ï қàçàқòàðäàí әð òүðë³ àéûïïұëäàð ìåí àëûì-ñàëûқòû åñåëåï àëûï òұðäû.
Ðåñåé ïîìåùèêòåð³ Þñóïîâ ïåí Áåçáîðîäêîíûң Êàñïèé òåң³ç³ æàғàñûíäà êөëåì³ îðàñàí çîð æåð òåë³ìäåð³ áîëäû. Æàéûқ әñêåðè êåңåñ³ Үëêåí æәíå ʳø³ Өçåí áîéûíäàғû æәíå Қàìûñ-Ñàìàðà êөëäåð³í³ң òөң³ðåã³íäåã³ æåðëåðä³ өç ïàéäàñûíà áàñûï àëäû. Æàéûқ áîéûíäàғû æåðëåðä³ Æàéûқ êàçàқ әñêåðëåð³ èåìäåíä³. Қàçàқòàðäûң êåñ³ï өò³ï, æàғàëàóäàғû æàéûëûìäàðäû ïàéäàëàíóûíà қàòàң òûéûì ñàëûíäû. Äàëàëûқ қàçàқòàð ³øê³ æàқ áåòêå, ³øê³ æàқ қàçàқòàðû äàëàëûқ ñûðòқû æàқ áåòêå өòå àëìàäû. Æåðä³ң æåòê³ë³êñ³çä³ã³ ñàëäàðûíàí қàçàқòàð æåðä³ Àñòðàõàí ãóáåðíèÿñûíûң øàðóàëàðûíàí, Æàéûқ êàçàқòàðûíàí, æåð èåëåíóø³ ³ð³ ïîìåùèêòåð ìåí қàçàқ áàéëàðûíàí қûìáàò áàғàìåí æàëғà àëûï ïàéäàëàíóғà ìәæáүð áîëäû. Æәңã³ð õàí òàðàïûíàí ñàëûíàòûí àëûì-ñàëûқ òүðëåð³ äå åңñåí³ åç³ï æ³áåðä³. Îë өç æåêå áàñûíûң ïàéäàñûíà æèíàï àëûíàòûí á³ðûңғàé ñàëûқ òүð³í åíã³çä³. Ïàòøà үê³ìåò³ õàííûң өç³ æàñàï àëғàí ôèñêàëüäûқ қàðæû æүéåñ³íå àðàëàñïàäû.1836 æûëû õàëûқ êөòåð³ë³ñ³ áàñòàëäû. Îíûң қîçғàóøû êүø³ қàòàðäàғû áàқòàøû қàçàқòàð áîëäû. Êөòåð³ë³ñ òóûíûң àñòûíà á³ðқàòàð ñòàðøûíäàð äà æèíàëäû. Ñұëòàíäàð ìұíûң àқûðû íå áîëàð åêåí äåï, әë³ïò³ң àðòûí áàғûï, áåéòàðàï қàëäû íåìåñå êөòåð³ë³ñø³ëåðãå қàðñû øûқòû.Õàëûқ êөòåð³ë³ñ³í åëãå áåëã³ë³ áåäåëä³ áàòûðëàð Èñàòàé Òàéìàíұëû (1791-1838) ìåí Ìàõàìáåò Өòåì³ñұëû (1803-1845) áàñқàðäû. Îíûң åêåó³ äå áåð³ø ðóûíûң æàéûқ àòàñûíàí áîëàòûí.Èñàòàé Òàéìàíұëû 1791 æûëû äүíèåãå êåëãåí.
Òàñòөáå òүá³íäåã³ æåң³ë³ñòåí êåé³í êөòåð³ë³ñø³ëåð øàғûí òîïòàðғà áөë³í³ï, ²øê³ Îðäà àóìàғûíà òàðàï êåòò³. Êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ң êүø³ îëñ³ðåï, ìîðàëüäûқ ðóõû äà òөìåí òүñò³. Æàçàëàóøû әñêåð áàðëûқ êүøò³ êөòåð³ë³ñò³ң áàñøûñûí қîëғà òүñ³ðóãå æұìñàï áàқòû. Èñàòàéäûң áàñûíà 500 ñîì êүì³ñ àқøà ò³ã³ëä³.
Øèåëåí³ñò³ң қàí ìàéäàíäà øåø³ëåò³í óàқûòû òàÿï êåëä³. 1837 æûëғû 15 қàðàøàäà Òàñòөáåäåãåí æåðäå êөòåð³ë³ñø³ëåð ìåí æàçàëàóøû îòðÿäòàð àðàñûíäà êåñê³ëåñêåí қàíäû øàéқàñ áîëûï өòò³. Êөê ñүңã³í³ øåáåð ïàéäàëàíà á³ëóä³ң, æàðàìäû æàқñû àòòàðäû òàíäàï ì³íóä³ң, øàéқàñ өòêåí æåð æàғäàéûìåí áåñ ñàóñàқòàé æàқñû òàíûñ áîëóûíûң íәòèæåñ³íäå êөòåð³ë³ñø³ëåð ұðûñòûң àëғàøқû æàðòûñûíäà áàñûìäûқ òàíûòûï, åäәó³ð æåң³ñêå æåòò³. Àëàéäà êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ æàçàëàóøûëàð çåңá³ðåêïåí òîëàññûç àòқûëàé áàñòàäû. Êөòåð³ë³ñø³ëåð áұғàí øûäàé àëìàé, êåé³í øåã³íóãå ìәæáүð áîëäû. Îëàðäûң ñîңûíàí á³ðíåøå øàқûðûìғà äåé³í қóғûí æàñàëäû. Îíäàғàí àäàì қàçà òàïòû. Қóғûí êåç³íäå êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ң á³ðàç ìàëû æàó қîëûíäà қàëäû.
Òàñòөáå òүá³íäåã³ æåң³ë³ñòåí êåé³í êөòåð³ë³ñø³ëåð øàғûí òîïòàðғà áөë³í³ï, ²øê³ Îðäà àóìàғûíà òàðàï êåòò³. Êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ң êүø³ îëñ³ðåï, ìîðàëüäûқ ðóõû äà òөìåí òүñò³. Æàçàëàóøû әñêåð áàðëûқ êүøò³ êөòåð³ë³ñò³ң áàñøûñûí қîëғà òүñ³ðóãå æұìñàï áàқòû. Èñàòàéäûң áàñûíà 500 ñîì êүì³ñ àқøà ò³ã³ëä³.
1837 æûëғû 13 æåëòîқñàíғà қàðàғàí òүí³ êөòåð³ë³ñø³ëåð Æàéûқ өçåí³í êåñ³ï өòò³. Ñàðàéøûқ áåê³í³ñ³íåí ñұëòàí Áàéìàғàìáåò Àéøóàқұëû 80 қàçàқ æәíå өç³í³ң àäàìäàðûìåí êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ң ñîңûíà òүñò³. Қóғûí êåç³íäå á³ðíåøå êөòåð³ë³ñø³ òұòқûíғà àëûíäû. Ñұëòàí Àéøóàқұëû қàíøà әðåêåò æàñàñà äà êөòåð³ë³ñ áàñøûñûí қîëûíà òүñ³ðå àëìàäû. 1838 æûëäûң áàñ êåç³íäå Èñàòàé Òàéìàíұëû өç³í³ң қàñûíà åðãåí æàñàғûìåí á³ðãå Үëêåí Áîðñûқòû құìûíäàғû Øåêò³ ðóûíûң øåò³íå ³ë³êò³. Áұë æåðäå îғàí áàñқà äà қàçàқòàð òîï-òîáûìåí êåë³ï қîñûëäû.
Êөêòåì øûғûñûìåí êàçàқòàðäûң қîçғàëûñû æåð-æåðäå қàéòàäàí êүøåéå òүñò³. Ìәñåëåí, Åëåê өçåí³í³ң áîéûíäà Æîëàìàí Ò³ëåí³øұëûíûң æàñàғû ³ñ-қèìûë æàñàäû. Àðàë-Êàñïèé àðàëûғûíäà Æүñ³ï áàòûðäûң æàñàқòàðû ïàéäà áîëäû. Àë Îðòàëûқ Қàçàқñòàí äàëàëàðûíäà «áүë³êø³ë ñұëòàí» àãàíғàí Êåíåñàðû Қàñûìұëû áàñòàғàí àñà қóàòòû êөòåð³ë³ñ êåң³íåí құëàø æàéäû.
̳íå, ìұíäàé æàғäàéäà Èñàòàé Òàéìàíұëû Õèóà õàíäûғûíàí áөë³í³ï øûққàí ñұëòàí Қàéûïқàëè Åñ³ìұëûìåí êүø á³ð³êò³ðóãå øåø³ì êàáûëäàäû. Ñұëòàí өç³í õàí äåï æàðèÿëàäû. Îíûң æàñàғûíäà 3000- ãà æóûқ ñàðáàç áàð åä³. Áұë åê³ æàñàқ á³ð-á³ð³ìåí Îéûë өçåí³í³ң ñàғàñûíäàғû øåêò³ ðóûíûң àóûëäàðûíäà қîñûëäû.
Ïàòøà үê³ìåò³ үø³í өòå êүðäåë³ қàó³ïò³ æàғäàé қàëûïòàñòû. Îíûң үñò³íå áүê³ë ʳø³ æүçä³ң êөòåð³ë³ñêå øûққàí êүøòåð³í á³ð³êò³ðó íèåò³ äå áàéқàëäû. Ñîíäûқòàí Îðûíáîð өëêåñ³í³ң ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðû қàçàқòàðäûң қîçғàëûñûí áàñûï-æàíøó үø³í ³ð³ әñêåð құðàìûí àòòàíäûðäû. Òàó áåê³í³ñ³ æàғûíàí áұғàí қîñûìøà ñұëòàí Á. Àéøóàқұëûíûң қîñûíû øûқòû. Îíûң құðàìûíäà Æàéûқ ïîëê³í³ң 100 қàçàғû áàð åä³. Îðûíáîðäàí øûққàí ïîäïîëêîâíèê Ãåêå áàñòàғàí îòðÿäòà Îðûíáîð қàçàқ ïîëê³í³ң åê³ æүç, Æàéûқ қàçàқ ïîëê³í³ң æүç åëó, øåêàðà øåá³íäåã³ áåê³í³ñòåðä³ң åëó ñîëäàòû ìåí åê³ çåңá³ðåã³ áîëàòûí.
Æàçàëàóøû îòðÿäòûң әñêåðè-òåõíèêàëûқ òұðғûäàí áàñûìäûғû á³ðäåí áàéқàëäû. 1838 æûëғû 2 ø³ëäå êүí³ Қèûë æәíå Àқáұëàқ өçåíäåð³í³ң áîéûíäà êөòåð³ë³ñø³ëåð ìåí æàçàëàóøûëàð àðàñûíäà øåøóø³ øàéқàñ өòò³. Îíûң áàðûñûíäà êөòåð³ë³ñò³ң áàñøûñû Èñàòàé Òàéìàíұëû қàçà òàïòû. Êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ң қàëғàí òîáû êåé³í øåã³í³ï, äàëà қîéíàóûíà ñ³ң³ï êåòò³. Æàçàëàóøû әñêåð îëàðäûң ñîңûíàí қóғûí ұéûìäàñòûðäû. Øàéқàñòà êөòåð³ë³ñø³ëåðäåí 80-ãå æóûқ àäàì қàçà òàïòû.
Èñàòàé Òàéìàíұëûíûң қàçàñûíàí êåé³í êөòåð³ë³ñ áәñåң òàðòà áàñòàäû. Æåêåëåãåí æàñàқòàð Òөìåíã³ Æàéûқ øåêàðà øåá³íå òàÿó æåðëåðäå, Îéûë өçåí³í³ң áîéûíäà ғàíà ³ñ-қèìûë êөðñåò³ï æүðä³.
Ìàõàìáåò Өòåì³ñұëû á³ðàç óàқûò áîé òàñàëàï, æàñûðûíûï æүðóãå ìәæáүð áîëäû. Êåé³í³ðåê қàçàқòàðäû Æәңã³ð õàíғà æәíå ïàòøà үê³ìåò³íå қàðñû êөòåð³ëóãå үã³òòåä³. 1845 æûëû áèëåóø³-ñүëòàí Áàéìàғàìáåò Àéøóàқұëûíûң àäàìäàðûìåí қàқòûғûñ êåç³íäå қàïûëûñòà қàçàғà ұøûðàäû. Êөòåð³ë³ñ áàñûï-æàíøûëғàííàí êåé³í îғàí қàòûñқàíäàðäû қóғûíäàó áàñòàëäû. Êөïòåãåí àäàìäàðғà өë³ìø³ åò³ï äүðå ñîғûëäû. Êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ң á³ðқàòàðû êàòîðãàғà àéäàëäû, ìàë-ìүëê³ òәðê³ëåíä³. Êөòåð³ë³ñêå íåғұðëûì áåëñåíå қàòûñқàíäàð Øûғûñ ѳá³ðãå á³ðæîëàòà æåð àóäàðûëäû.
Êөòåð³ë³ñò³ң æåң³ë³ñêå ұøûðàóûíûң íåã³çã³ ñåáåïòåð³ ìûíàäà åä³: åң àëäûìåí, қîçғàëûñ àëäûí àëà ìұқèÿò ұéûìäàñòûðûëìàäû, îíûң àéқûí áàғäàðëàìàñû áîëìàäû, êөòåð³ë³ñ æåðã³ë³êò³ øàøûðàңқû ñèïàò àëäû. Êөòåð³ë³ñò³ң áàñøûëàðû Êåíåñàðû Қàñûìұëû ìåí Æîëàìàí Ò³ëåíø³ұëû áàñòàғàí æàñàқòàðûìåí áàéëàíûñ æàñàé àëìàäû. Ïàòøà үê³ìåò³í³ң әñêåðëåð³ ìûëòûқ, çåңá³ðåêòåðìåí æàðàқòàíäûðûëғàí åä³. Êåéäå çåңá³ðåêòåí үñò³-үñò³íå á³ðíåøå îқ àòóäûң өç³ êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ êåé³í øåã³íóãå ìәæáүð åòò³. Қàçàқòàðäûң қîëûíäà îíäàé қàðó áîëғàí æîқ. Êөòåð³ë³ñò³ң æåң³ë³ï қàëóûíûң áàñòû ñåáåïòåð³í³ң á³ð³ áұë æîëû äà, Ñûðûì Äàòұëûíûң æàñàқòàðû ñèÿқòû, åê³ áàғûòòà — әð³ ïàòøà үê³ìåò³íå, әð³ õàí áèë³ã³íå қàðñû êүðåñ æүðã³ç³ëä³. Ìұíûң өç³ êөòåð³ë³ñêå қàòûñóøûëàðäûң æàғäàéûí әëäå- қàéäà қèûíäàòà òүñò³. Îíûң үñò³íå, êөòåð³ë³ñø³ëåðä³ êàçàê æàñàқòà- ðû ìåí òүðàқòû îðûñ àðìèÿñû áөë³ìøåëåð³ æàí-æàғûíàí òүãåëäåé äåðë³ê қîðøàóäà үñòàäû. ʳø³ æүçä³ң äàëàëûқ áөë³ã³íäåã³ қàçàқòàðäàí êөìåê êүòó äå ìүìê³í áîëìàäû. Өéòêåí³ Æàéûқòûң ñûðò æàғûíäàғû қàíäàñòàðìåí áàéëàíûñ æàñàóғà øåêàðà øåá³íäåã³ îðûñ әñêåðëåð³ æîë áåðãåí æîқ.
| <== previous lecture | | | next lecture ==> |
| Èñòîðè÷åñêèå êîíöåïöèè | | | Áàòûð-æûðàó |