Сялянская гаспадарка

Date: 2015-10-07; view: 720.

У другой палове XIX ст. тэхнічная аснашчанасць сялянскай гаспадаркі ў цэлым была невысокая. Сяляне, як і раней, апрацоўвалі зямлю галоўным чынам сахой і драўлянай бараной. На пачатку 70-х гадоў яны ўжываліся ў сялянскай гаспадарцы ўсіх 290 (42,3%) валасцей Беларусі, па якіх захава- ліся звесткі аб прыладах апрацоўкі глебы. Для рыхлення яе выкарыстоў- валася і болып старажытная прылада — смык, г. зн. барана, зробленая з яловых плашак з доўта абрубленым суччам. 3 названай колькасці валасцей ён адзначаны ў 12 (4,1%) валасцях усходніх паветаў³. На Беларускім Палес- сі сустракалася другая старажытная барана («вершаліна»), што ўяўляла сабой верхавіну елкі з доўгім завостраным суччам\ Гэтыя бароны скарыс- тоўвалі болыпай часткай для апрацоўкі выпаленых, расчыпгчаных з-пад ле- су (ляда) зямельных участкаў.

Сельскагаспадарчыя машыны на сялянскіх палях практычна адсутні- чалі. Усюды сеялі ўручную. Збожжа і траву таксама ўбіралі ўручную — сярпом, касой, граблямі. Абмалочанае зерне правейвалі ручным спосабам — простай шуфлікавай лапатай (пгуфлік, веялка) .

Найважнсйшай прычынай тэхнічнай адгггаллпіі сялянсклга ва ў парэформснны гісрыяд з'яўлялІся нсражыткі прыгоннттн-і ад перш за ўсё адпрацовачная сістэма панскай гаснадаркі.

Разам з тым з рапвіццём рыначных супячпй, у'»мацж:нін;м праіг_к /

лажэння сялянства, пашырэннсм пасевауоульоы і лсну, увядч«;ннг._м,₍

шннн

сеяння сялянская зсмляробчая тэхніка стала паляпшацпа. Уь//Ач»лка лепшаныя прылады апрацоўкі глсбы. Яны ўжываліся галоўнь/м чын>,_м , можнымі вярхамі вёскі і з кожным годам атрымлівалі ўсс большзд р^_г, 1 сюджанне. На пачатку друтога парэформеннагадзссяцігоад ія з290 валасцей плугі і бароны з жалезнымі зубамі сустракаліся ў сялян Я Ш ласцей. Акрамя таго, у цэлым па сельскай гаспадарцы (сялянскай і скай) адзначана з'яўленне плугоў і жалезных барон у 7 валаецях К сял». дзіне 90-х гадоў XIX ст. з кожных 100 абследаваных сялянскіх гаспадао^ Гродзенскай губ. апрацоўку зямлі плутам шырока практык.ава/л 25 гасаа. дарак, Мінскай — 21, Віцебскай — 19, Магілёўскай — 17. Заможныя гасда- даркі выкарыстоўвалі найпрасцейшыя сельскагаспадарчыя машыны Ш конныя і ручныя малатарні, веялкі, крупадзёркі, а ў паўночных і ўсходндг ільнаводчых паветах — ільнамялкі. У многіх сялян меліся таксама сячкав^ ні². Такім чынам, у парэформенны перыяд на Беларусі бьгў пакладзена пачатак тэхнічнага перааснашчэння сялянскага земляробства.

У гэты перыяд у сялянскай гаспадарцы амаль паўсюдна панавала тра- дыцыйная трохпольная сістэма земляробства з адпаведным сеБазваротам (азіміна, ярына, папар), нізкай агрыкультурай, пераважна збожжавым ха- рактарам вытворчасці, недастатковай удзельнай вагой пасеваў бульбы і асабліва кармавых траў. На пачатку 70-х гадоў з 360 (52,3%) абследаваных валасцей Беларусі, па якіх ёсць звесткі аб сістэмах земляробства, трох- полле практыкавалі сяляне 341. воласці (94,7%)³. Папарнае трохполле ня- рэдка суправаджалі архаічныя, прымітыўныя формы земляробства — двухполле, пасека (ляда) і аблога. Пры двухполлі штогод уся зямля, што апрацоўвалася, засявалася азімымі і яравымі культурамі. Пры пасечным і аблогавым земляробстве яе абраблялі нязменна на працягу шэрагу гадоу без угнаення да спусташэння глебы, а затым уключалі ў асноўны, трох- польны севазварот або (радзей) закідвалі, ператваралі ў ялавіну. На пачат- ку другога парэформеннага дзесяцігоддзя двухполле адзначана ў сялян 37 (10,3%) абследаваных валасцей, пасека — 90 (25%), аблога — 45 (12,5%) ва- ласцей⁴. Найболып часта яны сустракаліся ва ўсходніх і паўднёвых (па- лескіх) паветах.

Захаванне ўсіх гэтых адсталых форм земляробства ў сялян тлумачы- лася слабай тэхнічнай узброенасцю сялянскай гаспадаркі, пераважнай вы- творчасцю збожжа і асабліва адсталымі аграрнымі адносінамі. Асноўным -гормазам у развіцці сялянскага земляробстпа з'яўляліся шр&ЖЫ'Л$ пры- гонніцтва на вёсцы, у першую чаргу панаванпе панскай зямельпай улас- насці і абумоўленыя ёю малазямелле пераважнай болыпасці сялян \ працоўкі, а таксама цераспалосіца і далёказямелле, абшчыннае ўллр$СШ& ворнай, сенакоснай зямлёй (наўсходзе Беларусі) і землекарыстанне (агуль- ныя пашы на папарных і пажніўных палетках), прымацаванне селяніна да

надзела.

У той жа час з развіццём гандлёвага, капіталістычнага земляробства, скарыстаннем палепшаных прылад працы, ростам бульбаводства, з'яўлен- нем травасеяння трохпольная сістэма земляробства ў сялянскіх, галоўным чынам заможных, гаспадарках пачала выцясняцца болей прагрэсіўнымі спосабамі апрацоўкі зямлі. Мноства іх уводзілі чатырохполле з культурай бульбы, практыкавалі пасевы кармавых траў. Сяляне падсявалі іх да азі- міны і ярыны ў сістэме трохполля ці высявалі на асобных невялікіх зямель- ных участках. Культура кармавых траў на палях трохпольнага севазвароту ператварала яго ў палепшанае трохполле. Увядзенне канюшыны і іншых шматгадовых траў у севазварот на купленых землях і выкупленых надзе- лах азначала пераход да інтэнсіўнай пладазмеНнай сістэмы земляробства. Але лік заможных сялянскіх гаспадарак з пладазменай быў невялікі.

3-за недахопу пашаў, сенажацей і малалікасці жывёлы палеткі асноў- най масы сялян угнойваліся дрэнна. Арганічныя ўгнаенні ў неабходнай колькасці ўжывала толькі заможнае сялянства. У канцы XIX ст. з развіц- цём капіталізму, паляпшэннем агратэхнікі ў сялян з'явіліся мінеральныя (суперфасфат, касцяная мука, гіпс), зялёнае (лубін) і іншыя ўгнаенні. Ад- нак яны не атрымалі яшчэ шырокага распаўсюджання і сустракаліся пера- важна ў заможных гаспадарках¹.

Вынікам адносна слабай тэхнічнай аснашчанасці і панавання адсталай трохпольнай сістэмы земляробства ў сялян, недастатковага ўгнаення боль- шай часткі сялянскіх палёў былі значная страта ворнай Прасторы, спуста- шэнне глебы, нізкая якасць земляробЧай працы, невысокая ўраджайнасць.

Вядучай галіной сялянскай гаспадаркі было земляробства. Сялянская земляробчая вытворчасць насіла пераВажна збожжавы характар. Асноў- ным напрамкам яе з'яўлялася вытворчасць збожжа (жыта, авёс, ячмень, пшаніца і інш.). Частка сялянскага збожЖа паступала на рынак.

3 60-х гадоў XIX ст. па 1900 г. пасевы збожжа на сялянскіх надзельных землях Беларусі ўзраслі з 1 727 432 да 2 140 079 дзес., або на 23,9%. Пашы- рэнне іх.было абумоўлена хуткім павелічэннем сялянскага насельніцтва, узрастаючым попытам на зерне з боку гарадскога насельніцтва і пралета- рызаванай вясковай беднаты, узмацненнем рыначных сувязей сялянскай гаспадаркі ва ўмовах капіталізму. Праўда, у зазначаны перыяд удзельная вага збожжа на надзельнай зямлі панізілася з 91,7 да 86,5% з прычыны болып інтэнсіўнага пашырэння пасяўных плошчаў пад бульбай і кармавы- мі травамі. У сялянскай гаспадарцы пры яе болей нізкай таварнасці, моцнай разворанасці зямель рост пасяўной плошчы ачімага і н(>ан*л'>і праходзіў значна больш павольна, чым у панскай. 3 1В81 па 1 899 г нлгхцц, збожжавых на сялянскіх надзельных землях ГЗеларусі ныраслі но прыватнаўласніцкіх — на 35,7%'. Апрача пасеваў на надзельнлй зшм сяляне тут к пачатку XX ст. засявалі яшчэ звыш 400 тыс. дзес, збож^ Ш арандаваных пазанадзельных і купленых землях . Яны складалі нг* за 1/5 да надзельных. 3 улікам гэтых пасеваў на долю сялянства к ум\\у, XIX ст. прыпадала да 75% усіх пасеваў збожжавых.

Найважнейшай харчовай культурай у сялян было азімае жыта, яко<- займала каля паловы надзельнай пасяўной плошчы збожжа. Жытні хлеб з'яўляўся галоўным прадуктам харчавання беларускага селяніна. 3 яравых збожжавых найбольшае значэнне ў сялянскай гаспадарцы мелі авес і ячмень.

У параўнанні з пасевамі прыкметна хутчэй узрастаў збор збожжа, з 60-х па 90-я гады ўключна яго сярэдні штогадовы чысты збор (г. зн. за вылікам насення) на сялянскіх надзельных землях Беларусі павялічыўся з 27 372 тыс. да 57 079 тыс. пуд., ці ў 2,1 раза. Харчовае становішча сялянства некалькі палепшылася.. Апераджальны рост збору збожжавых сведчыць, што павелічэнне іх вытворчасці ў сялян, хоць і ў меншай меры, чым у па- мешчыкаў, адбывалася болыпай часткай шляхам інтэнсіфікацыі збожжа- вай гаспадаркі. Інтэнсіфікацыя вытворчасці ўсюды вяла да росту ўраджай- насці сялянскіх палеткаў. За адзначаны час сярэдняя ўраджайнасць збож- жа на сялянскіх надзелах 5 заходніх губерняў паднялася з 24 да 36 пуд | дзесяціны, або вырасла ў 1,5 раза³. Яна ўзрасгала дзякуючы пашырэнню пасеваў бульбы (папярэднік збожжавых), увядзенню ў севазварот карма- вых траў, паляпшэнню тэхнічнай узброенасці земляробства і ўгнаення глебы.

Аднак рост вытворчасці збожжа назіраўся галоўным чынам ў замож- ных гаспадарках. У сялян-сераднякоў і асабліва вясковай беднаты пашы- рэнне пасеваў, павелічэнне ўраджайнасці і збору збожжавых былі значна меншыя за прыведзеныя вышэй сярэднія паказчыкі. Так, у 80-я гады XIX ст. ураджайнасць асноўных збожжавых культур (жыта, азімая і яравая пша- ніца, авёс, ячмень) на палях заможных сялян 5 заходніх губерняў складала сам-4—5, а на ўсёй сялянскай надзельнай зямлі — у сярэднім сам-3,5⁴. Маючы болып рабочай і прадукцыйнай жывёлы, удасканаленыя прьь\ады, заможнаеснляпства лппіп угпойішло, піі|хіцоўп«л«і глсбу і кмууючы і п-у- му атрымлівала болей пысокія ўраджоі,

Рост вытворчасці збожжа і бульбы йршёў да нпкаторага нншіліч'мня выхаду хлсба на душу нассльміцтва. 3 мач.ітку 60-х гадоўдв юшрд 90-х т, Беларусі чысты астатак усіх збожжавых, бабовых і бульбы (у шраяодое ш хлеб) на душу сялянскага насельніцтва абодвух полаў | мадмольмых 'іямоль павялічыўся з 12,5 да 16 пуд. 3 гэтай колькасці да 1/4 ішло ма корм своЙскаЙ жывёле і птушцы (фураж), пэўная частка паступала на продаж для анлаты падаткаў і розных гаспадарчых расходаў, а ў заможных сялян — перш за ўсё для атрымання прыбытку. Між тым, па разліках дарэвалюцыйных эканамістаў і статыстыкаў, чалавеку патрэбна было ў год на харчаванне як мінімум 18—20 пуд. збожжа . 3 надзельных зямель паступала не больш за палавіну харчовага збожжа і бульбы, неабходных для сялянскага насель- ніцтва. Сяляне не мелі іх нават у маштабе афіцыйнай, галоднай харчовай нормы Цэнтральнага статыстычнага камітэта (13 пуд,). 3 улікам купленай і пазанадзельнай арандаванай сялянамі зямлі к пачатку XX ст. на Беларусі чысты збор збожжа (уключаючы бульбу) складаў каля 18,7 пуд. на душу сялянскага насельніцтва. Паколькі, як адзначана вышэй, значная частка яго ішла на нехарчовыя патрэбы і на рынак, сяляне (бедната і часткова сераднякі) адчувалі недахоп харчовых прадуктаў.

Рост вытворчасці збожжа ў сялянскай гаспадарцы быў недастатковы і не задавальняў мінімальных патрэбнасцей пераважнай большасці сялян. Ураджайнасць збожжавых на сялянскіх палетках у цэлым заставалася не- высокай. У парэформеннае 40-годй,зе на надзельных землях 5 заходніх гу- берняў яна была ў сярэднім прыкладна на 12% ніжэйшая, чым на прават- наўласніцкіх. Па ўраджайнасці збожжа на сялянскіх надзельных землях названыя губерні займалі адно з апошніх месцаў у Еўрапейскай Расіі³. Адносна ўраджайныя гады тут нярэдка змяняліся неўраджайнымі. Асаблі- ва часта неўраджаі былі ў першае парэформеннае дзесяцігоддзе, якое ў харчовых адносінах з'яўлялася працягам галодных 40—50-х гадоў. У гэты перыяд на сялянскіх надзельных землях усіх 5 заходніх. губерняў з кож- ных 3 гадоў 2 гады былі неўраджайныя. Неўраджаі, хаця і радзей, назіра- ліся на Беларусі таксама ў наступныя дзесяцігоддзі⁴. Нізкую ўраджайнасць болыпасці сялянскіх палёў абумоўлівалі адсталая агратэхніка, архаічныя прылады земляробства, трохполле, недахоп угнйеішяў, дрэнмед сення і ўзмацнялі стыхійныя бедстпы (праліўныя дажджы, грал/абоі і лд» ** Адчуваючы вялікі недахоп харчопых прадуктаў, сяляін- 'ікартл*,, * * дапамогай да так званых сельскіх запасных магазінаў, дчс пнш ** былі трымаць пэўны запас збожжа ці з дазволу ўрада суму грошай на выпадак неўраджаю. Магазіны ствара&І па селі/ мадах шляхам узносу пэўнага збожжавага паю. Штогод сяля н<: ны былі ссыпаць па 4 пуды збожжа на душу абодвух полаў, Але гтта памога была недастатковая, асабліва пры неўраджаі. Запасы збо магазінах скарачаліся. У апошняе дзесяцігоддзе XIX ст. у параўнаад^ першым парэформенным дзесяцігоддзем у 5 заходніх губернях янц _а меншьь\іся з 18,2 млн. да 15,7 млн. пуд. (13,7%), а колькасць збожж* < разліку на дупгу сялянскага насельніцтва абодвух полаў панізілася з да 2,8 пуд. Ад 20 да 50% гэтага збожжа знаходзілася ў пазыцы і нядоіміш У неўраджайныя гады сяляне часта не вярталі яго восенню з новап ўраджаю. Якасць збожжа, што захоўвалася ў магазінах, была нізкая. Хапі човы капітал сялян зазначаных губерняў у 60-я гады складаў штогод у г_я. рэднім каля 2 млн. руб.¹

Істотнай галіной сялянскага паляводства Беларусі з'яўл5ілася развядзен- не бульбы. Яна ўжывалася ў першую чаргу на харчаванне і, складаючы вялікую дапамогу збожжавым, стала для сялян другім хлебам. Значная колькасць яе ўжавалася таксама на корм жывёле, асабліва для адкорму свіней. Сяляне, пераважна заможныя, частку бульбы пастаўлялі на найслі- жэйшыя бровары і крахмальна-патачныя заводы, на рынак.

У эпоху капіталізму культура бульбы на сялянскіх землях атрышяа шьфокае распаўсюджанне. Праўда, у 60-я — пачатку 70-х гадоў XIX ст. як і перад рэформай 1861 г., адны сяляне саджалі яе на палях і агародах, дру- гія — яшчэ толькі на агародах у невялікай колькасці д\я дамашняга спажы- вання. У прыватнасці, на пачатку другога парэформеннага дзесяцігодізя з 109 валасцей беларускіх паветаў Віленскай і Віцебскай губержяўі па якіх маюцца звесткі пра пасадкі бульбы, у 84 яе вырошчвалі на полі і агароізе, ў 6 — толькі на полі і ў 19 — толькі на агародзе. 3 названай агульнай коль- касці валасцей у 85 бульбяныя клубні ўжываліся выключна д\я сваіх пат- рэб². Сяляне Слуцкага павета Мінскай губ. у сярэдзіне 60-х гадоў атрым- лівалі з агародных участкаў 1/3 ураджаю бульбы³. Аднак з узмацненнем рыначных сувязей, ростам народанасельніцтва, развіццём жывёлагадоўл: вытворчасць яе ў сялянскай гаспадарцы хутка пашыралася і дасягкула значных памераў. У канцы XIX ст. бульба ў беларускіх сл\ян скрозь ста\а галоўным чынам палявой культурай.

к пачатку XX ст. параўналыіа з 60-мі гадамі XIX ст, на «й зямлі Беларусі пасош.і бульбі.і нырасліз 84 844 д.і 24'І'УУі дзес,, або ў 2,9 раза, а ўдзельная вага іх у пасяўной плошчы — з 4,5 да ¹.і,Н%. У 1899 г. пасевы яе па рэгіёнах вагаліся ад 8,2 да 11,7%'. Узрастаіше н*<:я'/ной плошчы пад бульбай ішло намнога хутчэй, чым павелічэнне пасеваў збожугл- _вых. Пашырэнне іх, адноснае выцясненне збожжавых з'яўляюцца паказчьхкам развіцця капіталізму ў сялянскай земляробчай вытворчасці. Рост пасяўной плошчы пад бульбай вёў да палепшання тэхнічнай аснашчанасці сялянска- га земляробства і агратэхнікі, замены традыцыйнага трохполля папарна- прапашнымі чатырохпольнымі севазваротамі. Сялянская буржуазія, як і па- мешчыкі, пашыраючы скарыстанне наёмнай працы, павялічвалі свае пры- быткі пры дапамозе зніжэння цаны ўтрымання рабочай сілы за кошт бульбы². Пасевы ж бульбы на сялянскіх купленых землях нават к пачатку 900-х га- доў былі невялікія — 4% да надзельных³. 3 улікам іх да адзначанага часу на Беларусі сялянам належала каля 67% агульнай пасяўной плошчы бульбы.

У параўнанні з пасевамі болып высокім быў рост збору бульбы. У 90-я га- ды XIX ст. параўнаўча з першым парэформенным дзесяцігоддзем сярэдні штогадовы чысты збор яе на сялянскай надзельнай зямлі Беларусі вырас з 15 208 тыс. да 69 325 тыс. пуд., г. зн. у 4,6 раза, а ў разліку на душу сялян- скага насельніцтва — у 2,4 раза. Высокія тэмпы павелічэння збору бульбы сведчаць не толькі пра хуткае пашырэнне яе пасяўной плошчы, але і пра інтэнсіфікацыю бульбаводства ў сялян, рост ураджайнасці⁴.

У другой палове XIX ст. па велічыні вытворчасці бульбы ў сялян Бела- русь побач з Прыбалтыкай з'яўлялася найбуйнейшым рэгіёнам у краіне. У 60-я гады на яе прыпадала каля 13% пасеваў і 12% збору бульбы на сялян- скіх надзельных землях Еўрапейскай Расіі, у 90-я гады — па 14%1 У назва- ных рэгіёнах былі самыя высокія зборы бульбы ў Нечарназёмнай паласе ў разліку на аднаго чалавека ў сялянскай сям'і. У адрозненне ад збожжавых па зборах яе з дзесяціны надзельнай зямлі Беларусь належала да ліку рэ- гіёнаў еўрапейскай чаагкі краіны з сярэднім узроўнем ураджайнасці гэтай культуры⁵. Якасць бульбы ў 5 заходніх губернях была вышэйшая, чым у болыпасці іншых губерняў Еўрапейскай Расіі. У канцы 80—90-х гадах па сярэдняй вазе чвэрці бульбы (9,4 пуд.), што вырошчвалі на надзельных землях, яны апераджалі пераважную болыпасць губерняў зазначанага рэ- гіёна⁶. Побач з надзельнай зямлёй к пачатку XX ст. сяляне Беларусі збіралі прыкладна 4,7 млн. пуд. бульбы на купленых землях. дкрамя надзельнай, сяляне ссялі лйн на арандаданьгх пазанвдзвльннх і _купленых землях. У першыя гады XX ст. ма Беларусі плошча гт.іх нжермў была роўная прыкладна 18,6 тыс. дзес.', ці 28,5% пасеваў на надэ*льш»й зямлі¹. Штогадовы выхад ільновалакна з арандаваных 1 кугілемж сялянамі зямель у названы час складаў у сярэднім каля 400 тыс. гіуд., або да 1/4 яго збору на сялянскай зямлі. Чыстыя зборы льнасемя з гэтых зямель дасягалі больш за 300 тыс. пуд., г. зн. звыш 1/5 іх агульнай велічыні.

Найболей шырокае распаўсюджанне льнаводства атрымала на паўноч- ным усходзе і поўначы Беларусі. У парэформенны перыяд найбуйнейшым ільнаводчым рэгіёнам з'яўляліся беларускія паветы Віцебскай губ. На на- дзельнай зямлі іх пасевы лёну займалі 4,5—5,5% агульнай пасяўной пло- цхчы³. Яшчэ вышэйшая была ўдзельная вага такіх пасеваў на купленай зямлі. у гэтым рэгіёне культура лёну мела пераважна прамысловы, гандлёва- капіталістычны характар, таварная маса яго ўзрастала. Вытворцам тавар- нага лёну выступала галоўным чынам заможнае сялянства. Пры апрацоўцы яго багатыя сяляне звярталіся да найму рабочай сілы, шырока скарыстоў- валі льнамялкіі Па абсалютных валавых зборах ільновалакна ў 60—90-я га- ды XIX ст. Віцебская губ. займала важнае месца ў Еўрапейскай Расіі. Ганд- лёвае льнаводства істотна развіта было таксама ў беларускіх паветах Ві- ленскай (выключаючы Лідскі) і ў шэрагу паветаў Магілёўскай губерняў. У астатніх рэгіёнах лён не іграў прыкметнай прамысловай ролі і ўжываўся большай часткай на дамашнія патрэбы.

У цэлым тэмпы росту сялянскага льнаводства з'яўляліся невысокімі. У 80—90-я гады XIX ст. у шэрагу мясцовасцей Беларусі часамі назіралася нават скарачэнне пасеваў лёну. Гэта тлумачылася перш за ўсё падзеннем цэн на льновалакно, выкліканым у сваю чаргу выцясненнем ільняных тка- нін болей таннымі і прыгожымі баваўнянымі, злоўжываннямі перакуп- шчыкаў ільняной прадукцыі, якія абагачаліся за кошт сялян — пастаўшчы- коў лёну. Сяляне нярэдка скарачалі плошчу лёну з-за недахопу зямельных угоддзяў і моцнага спусташэння ім глебы, што неспрыяльна адбівалася на ўраджайнасці збожжавых і бульбы. Развіццё льнаводства стрымлівалі і высокія арэндныя цэны пры здачы зямлі пад лён, што даводзілі да галечы вясковую беднату.

Побач з лёнам другой важнай гандлёвай раслінай у сялянскай гаспа- дарцы былі каноплі, якія служылі сыравінай для пяньковай прамысловасці. Як і лён, яны з'яўляліся галоўным чынам сялянскай культурай і высяваліся пераважна на агародах. На Беларусі пасевы каноплі былі сканцэнтраваны ў асноўным у Магілёўскай губ., асабліва ў яе паўднёвых паветах, дзе яны мелі вялікае прамысловае значэнне. У 60-я гады ў губерні пасевы сялян- скіх канапель дасягалі 10,6 тыс. дзес. (84,6%). У першыя парэформенныя дзесяцігоддзі яны скарачаліся ўсуня іі ныцж ікмнк'м імпугмлічі равым, а пяньковых палотнау і парусіны - оолын тпнііымі Н

тканінамі і джутам. Пянькоішя канаты замянялі болой моцнмчі |р