Жоспар :

Date: 2015-10-07; view: 578.

ШЯ| У канцы XIX Сті з ажыўлоннем пяньковай прамыслонасці п^сіеўнад^^*^ канапель пачала хутка пашырацца. К 1899 г. у гіараўнанні і іййі г^і1 лянскай надзельнай зямлі Беларусі яна вырасла з 8695 да 26 497 Я 3 разы. У 80—90-я гады 85—87% гэтай плошчы па-ранейшаму прыпаддж* Магілёўскую губ» У парэформенны перыяд пасевы канапель на сядццо^ надза\ах складалі 0,4—1,1% пасяўной плошчы1. На сялянскіх куіцццц^ зем,\ях Бе.\арусі яны былі невялікія і складалі ў першыя гады XX ст. надзельных2. Збор пянькі сялянамі Магілёўскай губ. у другой палове 60-х гадоўбт роўны штогод у сярэднім каля 340 тыс. пуд. Па абсалютных памерах агуд^. ных збораў яе ў гэты час губерня ўступала толькі Арлоўскай, Чарніга^ скай, Курскай і Смаленскан губерням3. Ураджаннасць пянькі ўзрасталц у 90-я гады адносна 60-х гадоў XIX ст. на сялянскай надзельнай зямлі русі яна паднялася ў сярэднім з 18—20 да 24,4 пуд. з дзесяціны, або зд 28,4%. 3 пашырэннем пасеваў і ростам ураджаннасці выхад пянькі па&ялН- ваўся. У 90-я гады на сялянскіх надзелах Беларусі штогод яе атрымлівалі § сярэднім звыш 500 тыс. пуд. Апрача таго, з гэтых зямель збіралі больш за паўмільёна пудоў канаплянага семя4. Важнай галіыой сялянскай гаспадаркі, цесна звязанай з земляробствам, з'яўлялася жывёлагадоўля. Яна забяспечвала сялян арганічнымі ўгнаення- мі для палеткаў, неабходнай цяглавай сілай (коні і валы), прадуктамі харча- вання (мяса, малако, тлушчы). Пэўная колькасць жывёлы і прадуктаўжы- вёлагадоўлі ішла на продаж. У другой палове XIX ст. у сялянскай гаспадарцы Усходняй Беларуеі рабочай жывёлай служылі галоўным чынам коні, Заходняй і Цэнтральнай — валы і коні. 3 1870 па 1900 г. пагалоўе рабочых коней (ва ўзросце 5 гадоў і старэй) у беларускіх сялян павялічылася з 580 482 да 723 037 галоў (24,5%|, К пачатку 900-х гадоўу сельскай мясцовасці на долю іх прыходзілася 77,8% усіх коней. Кожныя 100 сялянскіх двароў валодалі ў сярэднім 110 коньмі Па колькасці іх вылучалася Магілёўская губ., дзе было сканцэнтравана болей за 2/5 сялянскага конскага пагалоўя, а кожныя 100 сялянскіх двароў мелі ў сярэднім 160 коней5. У цэлым па забяспечанасці коньмі адносна колькасці насслыпцтва Боларусь уступала болміпісці рэгШ/шў Ііўрнпай- скай Расіі. Але нельга забываць, што па захадзе і ў ірнтрм нс тісля <ідмчны прыгону ў якасці вупражнай рабочай сілы мобач з коньмі працягвалі тырока скарыстоўваць валоў. На пачатку 70-х і адоў з 358 (52%) паласцсй, паякіх захаваліся звесткі, у 186 (51,9%) сяляне анрацоўвалі зямлю валамі і ісоньмі, у 131 (36,6%) — выключна коньмі, у 41 (11,5%) — толькі валамі'. К пачатку XX ст. у сялянскай гаспадарцы Беларусі апошніх налічвалася нрык- ладна 263 666 галоў, ці 24,9% агульнага пагалоўя рабочай жьшёлы. У сялян цэнтральных паветаў валы складалі ў сярэднім 2/5 усёй рабочай жывёлы, заходніх — 1/3. Ва ўсходніх паветах іх трымалі ў невялікай колькасці2, На большай частцы тэрьггорыі Беларусі сяляне шырока ўжывалі валоў для апрацоўкі палёў як менш патрабавальную да корму і больш танную для ўгрымання жывёлу, чым конь . Пры апрацоўцы зямлі валамі і коньмі вяду- чую ролю ігралі першыя з іх. Як і да рэформы 1861 г., аралі пераважна на валах, а коні служылі для баранавання палеткаў. Акрамя гэтага, апошніх выкарыстоўвалі ў сялянскай гаспадарцы для выканання розных работ (вы- вазка ўгнаенняў, звоз ураджаю ў гумно, перавозка розных грузаў)''. У ся- лянскай беднаты з-за недахопу рабочай жывёлы нярэдка для ўсіх палявых работ ужывалі толькі вала або каня5. Разам з тым пры ўсім шырокім выкарыстанні валоў сялянамі пасля адмены прыгону іх паступова выцяснялі коні. Гэты працэс у значнай меры быў выкліканы ростам рыначных сувязей сялянскай гаспадаркі ў парэ- форменны перыяд. Валы з-за маларухомасці прыкметна ўступаюць коням у хуткасці пры перавозцы грузаў. Істотную ролю іграў таксама пераход многіх сялян ад сошнай апрацоўкі зямлі да плужнай, для якой як болей глыбокай і стараннай больш падыходзіць конь, чым вол, з прычыны яго лепшай рухавасці і спрыту6. К пачатку 900-х гадоў у параўнанні з 1870 г. пагалоўе буйной рагатай жывёлы (уключаючы маладняк) у беларускіх сялян узрасло з 1 302 780 да 2 009 578 галоў, або на 54,2%. Зыходзячы з меркавання, што да адзначанага часу каровы складалі палову пагалоўя буйной рагатай жывёлы7, іх наліч- валася ў сялянскай гаспадарцы да 1 млн. галоў. За названы перыяд коль- касць галоў дробнай жывёлы (свіней, авечак, коз) у ёй павялічылася з 2 332 159 да 3 373 022, г. зн. на 44,6%. Свінаводства і грубашэрсная авечка- гадоўля з'яўляліся галоўным чынам сялянскімі галінамі жывёлагадоўлі. К канцу 90-х гадоў XIX ст. у сельскай мясцовасці Беларусі сялянам належала 2/3 буйной рагатай жывёлы і 4/5 дробшій. КоЖГОМЯ 100 сялямгкі мелі ў сярэднім 268 галоў буйной рагатай жыш-лм, 170 свім^й Шш 1 авечак і коз. Гадоўля жывёлы ў найбольшых ааадсрдх ' Ш Мінскай і беларускіх паветах Віленскай губорняў, зодздцГт?®* № 1 лянскіх двароў прыпадала ў сярэднім адпаведпа 389 і і»ло'у Ш I гатай жывёлы, 241 і 238 — свіней, 299 і 398 — авечак і коч'. Рост пагалоўя жывёлы ў сялян быў абумоўлены пашырэнксц йаг ворнай зямлі, што патрабавала гною, узмацненнем рыначных еушыж**' лянскай гаспадаркі, таварнай спецыялізацыяй апошняй на сшнз^дг. * малочнай і мясной жывёлагадоўлі ў канцы XIX ст., павелічэннем кол сялянскага насельніцтва. У парэформенны час Беларусь належала да §1 рэгіёнаў з параўнаўча развітой жывёлагадоўляй. Заходнія губерні зд дзіліся сярод губерняў еўрапейскай часткі краіны, у якіх колькасцьгал/ буйной рагатай жывёлы ў разліку на 100 чалавек насельніцтва былавь шэйшая, чым у сярэднім па Еўрапейскай Расіі. Па велічыні свінаводствй ліку свіней на душу насельніцтва яны побач з Правабярэжнай Украінай займалі вядучае становішча ў гэтым рэгіёне. Што да авечкагадоўлі, то яш з'яўлялася другараднай галіной сялянскай жывёлагадоўлі. Колькасць аве- чак у 5 заходніх губернях была адносна невялікая. Па ўдзельнай вазе авеч- кагадоўлі і ліку авечак на 100 жыхароў яны ўступалі большасці рэгіёнаў еўрапейскай часткі імперыі2. У той жа час адносныя паказчыкі сялянскай жывёлагадоўлі пагарша- ліся. 3 1870 па 1900 г. у сялянскай гаспадарцы Беларусі колькасць рабочых коней на 100 чалавек насельніцтва паменшылася на 37,9%, на 100 дзес. ворнай зямлі — на 43,9%, буйной рагатай жывёлы — адпаведна на 26,6 і 33,6%, дробнай жывёлы — на 31,2 і 37,8%. Адначасова на 100 дзес. пашаўі сенажацей за адзначаны перыяд пагалоўе рабочых коней павялічылася на 69,3%, буйной рагатай жывёлы — у 2 разы, дробнай жывёлы — на 87,9%3. Гэты працэс быў выкліканы як абсалютным ростам колькасці жывёлы, так і скарачэннем кармавых сродкаў. У сувязі з вострым малазямеллем сяляне часта ператваралі пашавыя і сенакосныя ўгоддзі ў ворную зямлю. Пашаўі сенажацей не хапала, якасць іх была нізкая. Карэннымі прычынамі храшя- нага недахопу кармоў у сялян Беларусі, як і ў цэнтральных рэгіёнах Расіі. -ддыў'. У гэты перыяд зпачна змізіліся цэш.і н<і збожж/і. У 1881 г. мнгдоь-.я ^сеньская цана пуда жыта ў заходніх іуб«рнях была роўнля 1 руб. § мп>( V 1887 г. — 51 кап., у 1888 г. — 53 кап. У 1891 г. у ін.ініку \ го' аду, што ахапіў цэнтральныя губерні, Паволжа і іншыя рэгШ/ш 1'асіі, ц->- нЫ на збожжа павысіліся. Восеньская цана пуда жыта склала 1 руб. 21 клн. дднак ужо з 1893 г. пачалося новае зніжэнне цэн. У 1894 г. восеньская п,а- наПуда жыта склала 43 кап., у 1895 г. — 52 кагі. Такое ж становішча было з цэнамІ на авёс, ячмень2. у 80-я гады XIX ст. таварная частка вытворчасці збожжа на Беларусі складала 4,5 млн. чвэртак, у 90-я гады — 5,1 млн. чвэртак'. На сялянскую гаспадарку ў гэты перыяд прыпадала прыкладна 25% усяго таварнага збожжа4. У першае дзесяцігоддзе яна давала штогод 1,1 млн., у друтое — 1,3 млн. чвэртак таварнай хлебнай прадукцыі. Хлебныя тавары з Беларусі, у тым ліку і з сялянскай гаспадаркі, мелі збыт як унутры краіны, так і за яе межамі. У 1896 г., паводле даных, што ахопліваюць ад 71 да 84% усіх пера- возак па чыгунцы, за мяжу з заходніх губерняў было вывезена 36,6% усіх хлебных грузаў, 35,4% накіроўвалася ў тыя ж заходнія губерні, астатнія — урозныя рэгіёны Расіі5. Разам з тым у перыяд аграрнага крызісу, асабліва ў 90-я гады, Беларусь ператварылася з рэгіёна пераважна хлебнага вывазу ў рэгіён хлебнага ўвозу. Яна была ў значнай ступені выціснута з тых рынкаў, на якія ў 60—70-я га- ды пастаўляла збожжа. Аграрны крызіс азначаў рыначную спецыяліза- цыю сельскай гаспадаркі пераважна на малочнай жывёлагадоўлі. Такім чынам, у парэформеннае 40-годдзе сялянская гаспадарка Бела- русі давала значную колькасць таварнага збожжа. Нават нягледзячы на неспрыяльныя абставіны, звязаныя з аграрным крызісам, сяляне Беларусі не зменшылі, а ў цэлым павялічылі пастаўкі яго на рынак у канцы XIX ст. Для большасці сялян продаж збожжа з'яўляўся вымушанай мерай, якая атрымала ў гістарычнай літаратуры назву вымушанай таварызацыі6. Прад- прымальніцкі характар насіў хлебны гандаль заможнай часткі сялянства. Як паказана вышэй, у 60—90-я гады XIX ст. у сялянскай гаспадарцы Беларусі важную ролю адыгрывала вытворчасць лёну як тэхнічнай куль- туры. Цяжка пераацаніць значэнне льнаводства ў жыцці сялян, асабліва беларускіх паветаў Віцебскай губ. — галоўнага льнаводчага рэгіёна Бела- русі. Лён быў асноўнай прыбытковай крыніцай сялянскай гаспадаркі, дзякуючы якой выплачналіся розныя ПдДатКІ, Пр«ліі|шмал»,жм*| Іп названых паветах Віцебскай губ. мола лымнодс/-нл ў ч/іможнм/ > Шня прадавалі ў год ад 40 да 150 пуд. волакна. Што да бвднлтм, то % Ш црадаваў па 10 пуд. валакна, некагорыя сяляпе ш®ат т ев, ' затрачаных на насенне'. У нязначнай колькасці яно ібын/іл»< я ^ выя перапрацоўчыя прадпрыемствы, у большасці сваой пу, а таксама на прадпрыемствы, размешчаныя за межамі БвларусЛ гіёна. Льняное семя мела добры збыт на мясцовых алейных за&одз* Р Ш Але галоўным чынам ільнаводства Беларусі было цесна звя іонй - вазным, перш за ўсё знешнім, гандлем. Асноўнымі рынкамі збьггу ільнавоДства з'яўляліся Рыга, Коўна, Вільня, Лібава, Кенігсберг, м^ТТ У 1865 г. па рачных сістэмах з 5 заходніх губерняў было адпраўлена &|іу ладна 248,3 тыс. пуд. ільнянога валакна і пакулля, 428,4 тыс. пуд ільнад^ семя3. Асноўная маса гэтых тавараў прыпадала на Віцебскую губ. Буд^ўн. 1 ва чыгунак прывяло да таго, што яны адразу набылі вядучае стаковш» ў ільняным гандлі. Асабліва вялікае значэнне мела Дынабурга-Віцебск*, чыгунка. Яна сцягвала да сябе грузы не толькі з Беларусі, але і з руска і*. берняў. У1870 г. з беларускіх станцый чыгункі было адпраўлена 623 тыс. ауА валакна і 597 тыс. пуд. ільнянога семя, у 1873 г. — 727 і 1186 тыс. пуд. у тыя паказчыкі ўключаны таксама часткова і транзітныя перавозкі. У1373 г памянёная чыгунка па перавозцы льняных грузаў заняла другое месца ся- род чыгунак Расійскай імперыі4. Вялікай інтэнсіўнасці дасягнуў вываз ільняных тавараў з Беларусі ўнаступны перыяд. За 1876, 1878 і 1880 гт. бы- ло вывезена ў сярэднім пггогод 808 тыс. пуд. ільновалакна і 1171 тыс. пу» ільнянога семя. Вываз валакна перавышаў яго ўвоз ў 5,5 раза, І льшшога семя — у 8 разоў5. У 80—90-я гады XIX сг. на Беларусі лён становіцца адной з найважнейшых культур, пгго вывозіліся. У1882—1890 гг.( за выключэннем 1883 і 1887 гг. т сярэднім штогод вывозілася каля 1,4 млн. пуд. ільнянога валакна, штоў 1,7 ра- за перавышала вываз другой паловы 70-х гадоў. У 1882—1888 гт. (выклю- чаючы 1883 і 1887 гг.) адпраўлялася ў год 1,3 млн. пуд. ільнянога сеж';. Беларускі рэгіён у 80-я гады займаў важнае месца ў вывазе валакна, на ягс долю ў 1886 г. прыпадала 11,8% усяго вывазу Расіі'. Расіі значную колькасць збожжа, лёну, лі.няпогн сл-мя, гадоўлі. Усё гэта з'яўляецца сводчанном таг о бясс/;р0«ш«ра "І4>А>л піталістычныя адносіны ў парэформенны мерыяд чраПілі Шачныя ў сялянскай гаспадарцы. Рост рыначных сувязей садаейнічаў рд» . сялянства. 8. Падаткі, плацяжы і павіннасці сялян У парэформенны перыяд сялянства было абцяжарана |эознымі ца камі, плацяжамі і павіннасцямі, пераважная большасць якіх мел^ШI | ны, напаўпрыгонніцкі характар,узахаваўшы на сабе «вялізныя сл^йГ^ рэдневякоўя»1. Падаткі, плацяжы, натуральныя павіннасці з'яўляліся дднед, са спосабаў эксплуатацыі сялянскіх мас і падраздзяляліся земскія (сельскія), грамадскія. Казённыя зборы накіроўваліся на/гяр^--' ныя патрэбы, земскія — на дзяржаўныя мясцовыя, грамадскія — на расха- ды валасцей і сельскай грамады. Самымі вялікімі і цяжкімі для сялянсклг- насельніцтва былі казённыя зборы. Да іх належалі аброчны падатак, падуш- ныя і грамадскія зборы, дзяржаўны пазямельны падатак. На плечы сялян лёг асноўны цяжар падаткаў. Асобую разнавіднасць казённых падаткаў складалі выкупныя плацяжы — найбуйнейшы грашовы збор з сялянства парэформеннай Расійскай імперыі. Да пераходу на выкуп былыя панскія сяляне працягвалі ўносіць аброк сваім ранейшым уладальнікам. Ільвіная доля грашовых збораў з сялянскага насельніцтва — аброчныя, а затым выкупныя плацяжы. Былыя панскія сяляне Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губерняў з 1863 г. да складання выкупных актаў абавязаны былі пггогод уносіць аброку ў сярэднім ад 1 руб. 69 кап. да 1 руб. 88 кап. у залежнасці ад губерні. У Магілёўскай, беларускіх і рускіх паветах Відеб- скай губерняў, зыходзячы з сумы выкупных плацяжоў, павялічаных на 20%' аброк з іх у сярэднім на дзесяціну надзела быў роўны прыблізна 1 руб. 25 кан. Агульная велічыня аброчных плацяжоў былых панскіх сялян 5 заходніх гу- берняў, паводле прыкладных падлікаў, складала болей за 8 млн. руб. у год. Дзяржаўныя сяляне да пераводу на выкуп плацілі аброчны падатак за карыстанне казённымі землямі. Разнавіднасцю яго з'яўляўся лясны пада- так — плата былых дзяржаўных сялян за лясны матэрыял і дровы з казён- ных дач. На пачатку 70-х гадоў у 5 заходніх губернях ён быў роўны ў ся- рэднім ад 0,8 да 3,9 кап. з душы мужчынскага полу. У гэтых губернях у 1867—1870 гг., калі аброчны падатак па акладу яшчэ не замянілі выкупны- мі плацяжамі, сярэдні гадавы памер яго (уключаючы лясны падатак) дася- гаў 1,2 млн. руб., або 64 кап. на дзесяціну надзельнай зямлі5. Выкупныя плацяжы былых дзяржсіўпых і аедбліш» тшс.кіх г:ялян г,млі вельмі цяжкія. Аклад іх на былой пшіскіій ікісцы 5 эаходніх губорня'/ у 1862—^|1І1 гг- складаў штогод у сярэднім 3,8 млн. руб. Гмлі.шнн ч.х іп, п- тай сумы (2,3 млн. руб.) прыпадала на сялян Магілсўскай і Віцебскай г/ берняў'. Азе зніжэнне выкугшых плацяжоў па выкупных актах пдраўішль- на з устаўнымі граматамі было значна меншае, чым у цэнтральных і заход- ніх паветах Беларусі. У сапраўднасці выкупныя плацяжы былых данскіх сялян у першым рэгіёне былі яшчэ большыя. У тых выпадках, калі выкуп праводзіўся адпаведна добраахвотным выкупным пагадненнем, йа дамоў- ленасці паміж памешчыкам і сялянамі вызначаліся дадатковыя ўзносы да выкупной пазыкі. Яны не ўлічваліся афіцыйнай статыстыкай, і сума іх но- вядомая. Да выдання закона ад 2 лістапада 1863 г. аб ліквідацыі часова- абавязаных адносін у Магілёўскай губ. было заключана 528 такіх здзелак, якія складалі 13,5% усіх выкупных пагадненняў, у беларускіх і рускіх паве- тах Віцебскай — 78 (3,2%)3. К пачатку XX ст. былыя панскія сяляне 5 заходніх губерняў унеслі 149,3 млн. рубТ4 выкупных плацяжоў5. Такі быў няпоўны памер даніны ся- лян прыгоннікам-памешчыкам і манархічнай дзяржаве ў парэформеннае 40-годазе за вызваленне. Выкупная пазыка, выдадзеная царскім урадам першым, была роўная 72,2 млн. руб.6 Значыць, згодна з няпоўнымі звест- камі, і да 1900 х.ліаступленне выкупных плацяжоў перавышала яе ў 2 з лішкам разы. Нягледзячы на вялікую суму рэалізацыі выкупу, сяляне наз- ваных гўберняў к пачатку 900-х гадоў пагасілі толькі 8,2 млн. руб. (11,2%) атрыманай ад дзяржавы выкупной пазыкі7. Былыя прыгонныя аплачвалі амаль выключна высокія працэнты па ёй. Замест 4% па зямельных пазы- ках, што пераважалі, сяляне па выкупу плацілі 5%. Апрача таго, яны што- год уносілі 0,5% ад сумы выдадзенай пазыкі на пагашэнне выкупнога капі- талу і 0,5%на выдаткі па выкупной аперацыі8. Гадавы аклад выкупных плацяжоў былых дзяржаўных сялян 5 заходніх губерняў ў 1867—1900 гг. быў роўны ў сярэднім 1,1 млн. руб. К пачатку 900-х гадоў яны ўнеслі ў казну 36 млн. руб. выкупу9. У 60—90-я гады XIX ст. на былой панскай і дзяржаўнай вёсцы зазна- чанага рэгіёна на выкупныя плацяжы прыпадала ў сярэднім 70% казённых сялянскага прыватнага землоўлада/шя ўнрвстў пн ^ ны збор з зямель, набытых сялянамі. Дзяржаўныя і земскія падаткі былі нялікія і клаліся і іія рам на сямейны бюджэт. У першай палове 70-х іадсг| XIX <г,т. спанн». ! ій ходніх губерняў плацілі іх на суму ў 9,4 млн. руб,, што стадала Ш| душу сялянскага насельніцтва мужчынскага полу, ці 1 руб. 30 кўш, н4 сяціну прыдатнай надзельнай зямлі, і перавышала чысты даход @ яе'. Гіь^ да, «гэта даходнасць была вёлічыней умоўнай: пра якую даходнасць м<ц/ ісці гугарка, калі надзел не мог забяспечыць пракармлення сям'і»2. Акрамя земскіх грашовых збораў, сяляне адбывалі |аемскія натурзд^ ныя павіннасці, Асноўнымі з іх былі дарожная, фурманачная, паліцэйскоя тушэнне пажараў у лясах; Яны з 'яўлйліся перажыткам прыгонніцтва. Асаб Ліва цяжкай для сялян была дарожная павіннасць. На іх ляжаў абавязак ця ўтрыманні ў спраўнасці паштовых і ваенна-камунікацыйыых дарог, будаў. ніцтву і рамонту мастоў, грэбляў, плацін і іншых збудаванняў, ачыстцы берагавых палос суднаходных рэк3. Цяжар дарожнай павіннасці моцна павялічваўся з прычыны таго, што дарожныя ўчасткі часта замацоўвалі за сельскай грамадой за некалькі дзесяткаў вёрст ад паселішчаў, а сяляне абавязаны былі папраўляць дарогі пераважна ў час палявых вясенніх, лет- ніх і асенніх работ. Яе адбывалі галоўным чынам натурай. Дарожная павін- насць патрабавала ад сялян шмат часу і намаганняў, затраты якіх узрас- талі. Так, паводле прыменшаных афіцыйных даных, у 90-я гады XIX ст. параўнальна з 60-мі гадамі колькасць рабочых дзён з канём, затрачаных штогод на яе выкананне сялянамі Віленскай, Мінскай і Магілёўскай губер- няў, павялічылася ў сярэднім з 137,8 тыс. да 240,4 тыс. (74,5%), пешых — з 229,2 тыс. да 452,3 тыс. (97,3%)\ Дарожную павіннасць неслі амаль выключна сяляне. Праўда, пры бу- даўніцтве і рамонце дарог на памешчыкаў ускладалі пастаўку ляснога ма- тэрыялу, аднак у цэлым расходы іх у параўнанні з сялянскімі былі нязная- ныя. У прыватнасці, на рубяжы XIX і XX стст. дарожная павіннасць сялян Віцебскай губ. у вартасным выражэнні складала 375 тыс. руб., а панскія расходы — менш за 30 тыс. руб.5 Трэба дадаць, пгго дзяржава, царква, ма- настыры бьш поўнасцю вызвалены ад расходаў па рамонту ўсіх дарог, якія праходзілі па іх землях. Такія дарогі папраўлялі сяляне.   '