Этнічная гісторыя Беларусі

Date: 2015-10-07; view: 1246.

ТЭМА 3

172-192 -515-

Рис. 7.1. Рівні впливу та методи обліку інвестицій в акції

Таблиця 7.2

Таблиця 7.1

ВИДИ ФІНАНСОВИХ ІНВЕСТИЦІЙ
ЗАЛЕЖНО ВІД РІВНЯ ВПЛИВУ ІНВЕСТОРА
НА ІНВЕСТОВАНЕ ПІДПРИЄМСТВО

Фінансові інвестиції первісно оцінюють та відображають у бухгалтерському обліку за собівартістю. Собівартість фінансової інвестиції складається з ціни придбання та витрат, безпосередньо пов'язаних з придбанням, а саме: комісійних винагород, мита, подат­ків, зборів, обов'язковий платежів та інших пов'язаних витрат.
У разі, коли придбання здійснено шляхом обміну на цінні папери власної емісії, собівартість фінансової інвестиції визначається справедливою вартістю переданих цінних паперів і витра­тами, безпосередньо пов'язаними з придбанням. Якщо придбання фінансової інвестиції здійснюють шляхом обміну на інші активи, то її собівартість визначають за справедливою вартістю цих акти­вів і витратами, безпосередньо пов'язаними з придбанням.
Оцінка фінансових інвестицій на дату балансу залежить від багатьох чинників: виду інвестицій, мети їх придбання, рівня впливу інвестора на інвестоване підприємство, строку, на який вони були придбані, тощо.
Фінансові інвестиції, що придбані та утримуються до їх погашення (боргові цінні папери — довгострокові облігації), відображаються на дату балансу за амортизованою собівартістю.
Амортизована собівартість фінансової інвестиції — це собівар­тість інвестиції, збільшена на суму накопиченої амортизації дисконту або зменшена на суму накопиченої амортизації премії.
Фінансові інвестиції, що придбані та утримуються з метою їх продажу, оцінюють на дату балансу за справедливою вартістю або за собівартістю (якщо справедливу вартість визначити немож­ливо).

ОЦІНКА ДОВГОСТРОКОВИХ ІНВЕСТИЦІЙ У ПРОСТІ АКЦІЇ

Фінансові інвестиції в асоційовані, дочірні та спільні підприємства (інвестиції в цінні папери, які є інструментами капіталу) оцінюють на дату балансу за вартістю, що визначена заметодом участі в капіталі. При цьому балансова вартість фінансових інвестицій збільшується (зменшується) на суму, що є часткою інвес­тора в чистому прибутку (збитку) об'єкта інвестування за звіт-
ний період, із включенням цієї суми до складу доходу (втрат) від участі в капіталі. Водночас балансова вартість фінансових інвестицій зменшується на суму визнаних дивідендів від об'єкта інвес­тування (інвестованого підприємства).
Оцінку довгострокових фінансових інвестицій у прості акції докладніше подано в табл. 7.2.
Облік поточних (короткострокових) фінансових інвестицій розглянуто в темі 3. Наступні параграфи цієї теми присвячено методиці обліку довгострокових фінансових інвестицій у боргові зобов'язання (облігації), акції та складання консолідованої фінансової звітності.
2. Облік довгострокових інвестицій
у боргові зобов'язання
Довгострокові фінансові інвестиції в боргові цінні папери (облігації) можуть бути придбані за номінальною вартістю, а також за вартістю, нижчою (з дисконтом) або вищою (з премією) за номінальну. Це залежить від співвідношення між встановленою (фіксованою) ставкою відсотків за випущеними облігаціями та реальною ринковою ставкою на дату випуску або реалізації.
Нагадаємо, що для обліку дисконту та премії за довгостроковими облігаціями до сплати власної емісії передбачено окремі регулюючі рахунки «Дисконт за облігаціями» та «Премію за облігаціями» (див. тему 9). Така методика обліку дисконту та премії може бути використана й для довгострокових фінансових інвестицій в облігації. Проте в міжнародній практиці дисконт і премію за фінансовими інвестиціями в облігації на окремих рахунках не виділяють. На рахунку «Довгострокові фінансові інвестиції (облігації)» первісно відображають не номінальну, а фактичну вартість придбання з подальшим коригуванням її на суми амортизації дисконту (додаються) чи премії (віднімаються).
Таким чином, довгострокові фінансові інвестиції в облігації, що утримуються інвестором до їх погашення, відображаються на дату балансу на вказаному вище рахунку за амортизованою собівартістю, яка відповідає поточній балансовій вартості інвестицій.
Важливим питанням є вибір методу амортизації дисконту та премії за облігаціями. Відповідно до загальноприйнятих принципів та міжнародних стандартів бухгалтерського обліку рекомендується амортизувати дисконт і премію за облігаціями за методом ефективної (дійсної) ставки відсотка.
У разі придбання інвестицій з дисконтом ефективну ставку відсотка визначають за такою формулою:

Ефективну ставку відсотка за інвестиціями, придбаними з премією, обчислюють так:

Таким чином, ефективна ставка відсотка — це ставка відсотка, що визначається діленням суми річного відсотка та дисконту (або різниці суми річного відсотка та премії) на середню величину собівартості інвестиції та вартості її погашення (номінальної вартос­ті). Множенням вартості інвестиції на початок платіжного періоду на ефективну ставку відсотка визначають дохід за відсотками звітного періоду.
Суму амортизації дисконту або премії за звітний період визначають порівнянням суми відсотків за ефективною та фіксованою ставками відсотка.
Перевагою методу ефективної ставки відсотка є точне визначення доходу звітного періоду за відсотками та балансової вартості інвестицій на кінець звітного періоду.
Альтернативним методом нарахування амортизації дисконту та премії за довгостроковими облігаціями є прямолінійний метод. Сума амортизації дисконту чи премії за один платіжний період визначається за формулою

Прямолінійний метод амортизації дисконту та премії є простішим з погляду розрахунків сум. Його рекомендують застосовувати, якщо суми списання дисконту чи премії кожного періоду істотно не відрізняються від сум, визначених методом ефективної ставки відсотка.
Далі розглянемо методику обліку довгострокових інвестицій в облігації, придбані за номінальною вартістю, з дисконтом і премією.
Облік облігацій, придбаних за номінальною вартістю. Підприємство може придбати облігації за номінальною вартістю, коли ринкова ставка відсотка за інвестицією в облігації дорівнює встановленій або фіксованій ставці відсотка за облігаціями. За цих умов поточна балансова вартість інвестиції залишається постійною впродовж усього терміну від дати придбання до дати погашення, тому що немає дисконту чи премії, які б підлягали амор­тизації. Дохід від інвестиції визначають кожного періоду як суму нарахованих або отриманих готівкою відсотків.
Розглянемо приклад.Компанія «К» придбала 2.01.05 облігації компанії «L» номінальною вартістю 100 000 дол. з річною фіксованою ставкою 12 % з метою їх утримання до погашення. Облігації були випущені строком на 5 років. Квота до ціни — 100 (придбання за номінальною вартістю). Виплата відсотків здійснюється двічі на рік — 1 липня та 2 січня наступного року.
2.01.05.Придбання облігацій за номінальною звітністю.
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції
(Облігації)» 100 000
К-т рах. «Грошові кошти» 100 000
Відсотки за облігаціями відносяться до фінансових доходів компанії «К». Сума відсотків за один платіжний період становить: 100 000 ? 12 % ? ? = 6000 дол.
1.07.05.Запис отримання відсотків за облігаціями.
Д-т рах. «Грошові кошти» 6000
К-т рах. «Фінансові доходи (Відсотки одержані)» 6000
За принципом відповідності витрат і доходів звітного періоду компанія здійснить наприкінці року регулюючий запис на суму відсотків, які відносяться до доходів звітного періоду, але будуть отримані в наступному періоді.
31.12.05.Регулюючий запис:
Д-т рах. «Відсотки за облігаціями до отримання» 6000
К-т рах. «Фінансові доходи (Відсотки одержані)» 6000
2.01.06.Отримання відсотків за облігаціями:
Д-т рах. «Грошові кошти» 6000
К-т рах. «Відсотки за облігаціями до отримання» 6000
Через 5 років на дату погашення облігацій компанія отримає останні відсотки та суму номінальної вартості облігацій:
Д-т рах. «Грошові кошти» 106 000
К-т рах. «Відсотки за облігаціями до отримання» 6000
К-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Облі-
гації)» 100 000
Облік облігацій, придбаних з дисконтом.Емітент облігацій продає їх з дисконтом (тобто за нижчою, ніж номінальна вартість, ціною) тоді, коли реальна ринкова ставка відсотка вища за встановлену (фіксовану).
Розглянемо приклад. Компанія «К» придбала 2.01.05 облігації компанії «Р» номінальною вартістю 100 000 дол. з річною фіксованою ставкою 12 % строком на 5 років. Квота до номінальної вартості — 96 (придбання облігацій з дисконтом). Для зменшення записів припускаємо, що виплата відсотків здійснюється щороку наприкінці року.
У цьому разі фактична собівартість інвестиції становить 96 000 дол., дисконт — 4000 дол. (100 000 – 96 000).
2.01.05.Придбання облігацій з дисконтом:
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Облі-
гації)» 96 000
К-т рах. «Грошові кошти» 96 000
Як бачимо, на рахунку «Довгострокові фінансові інвестиції (Облігації)» відображено не номінальну, а фактичну вартість облігацій, яка відповідає ринковій ціні на момент придбання

Дисконт —це, крім відсотків, додаткові доходи для компанії, оскільки на момент погашення вона отримає всю номінальну вар­тість облігацій. Тому дисконт має бути віднесений на фінансові доходи впродовж періоду з дати придбання до дати погашення облігацій.
Сума амортизації дисконту нараховується одночасно з нарахуванням відсотка (доходу від фінансових інвестицій) та відображається у складі фінансових доходів з одночасним збільшенням балансової вартості фінансових інвестицій в облігації.
Для розподілу дисконту використаємо прямолінійний метод амортизації. У нашому прикладі сума амортизації дисконту за один період (рік) становить 800 дол. (4000 : 5 років). Сума відсотків за платіжний період (рік) становить 12 000 дол. (100 000 ? 12 %).
31.12.05.Відображення в обліку отриманих відсотків та амортизації дисконту за облігаціями:
Д-т рах. «Грошові кошти» 12 000
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Облігації)» 800
К-т рах. «Фінансові доходи (Відсотки одержані)» 12 800
На дату балансу (31.12.05) довгострокові фінансові інвестиції в облігації буде відображено в оцінці 96 800 дол. Це амортизована собівартість фінансової інвестиції, яка складається із собівартості (96 000 дол.) та суми амортизації дисконту за перший рік (800 дол.).
Щороку сальдо дисконту зменшується на суму амортизації і дійде до нуля на дату погашення. Амортизована собівартість інвестицій в облігації (або балансова вартість) зростає паралельно на ці самі суми й на дату погашення облігацій дійде до номінальної вартості.
Через 5 років компанія одержить готівку в розмірі номінальної вартості придбаних облігацій, тобто 100 000 дол.
Д-рах. «Грошові кошти» 100 000
К-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Облігації)» 100 000
Розглянемо далі наведений вище приклад із застосуванням амортизації дисконту методом ефективної ставки відсотка (табл. 7.3).

Таблиця 7.3
РОЗРАХУНОК АМОРТИЗАЦІЇ ДИСКОНТУ
ЗА ІНВЕСТИЦІЯМИ В ОБЛІГАЦІЇ, дол.

За методу ефективної ставки відсотка методика відображення операцій на рахунках бухгалтерського обліку буде аналогічною, різниця полягає в сумах доходу та амортизації дисконту за звітними періодами.
31.12.05.Отримання відсотків та амортизація дисконту за облігаціями:
Д-т рах. «Грошові кошти» 12 000
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Облі-
гації)» 538
К-т рах. «Фінансові доходи (Відсотки одержані)» 12 538
Облік облігацій, придбаних з премією.Якщо ринкова відсот­кова ставка нижча за встановлену (фіксовану) за облігаціями, то облігації продають (купують) з надбавкою, з премією, тобто за ціною, яка перевищує номінальну вартість.
Розглянемо умовний приклад.Компанія «К» придбала 2.01.05 облігації компанії «Д» номінальною вартістю 100 000 дол. з річною фіксованою ставкою 12 % строком на 5 років. Квота до номінальної вартості — 108, тобто ціна придбання становить 108 000 дол. Виплата відсотків здійснюється щороку наприкінці року.
Премія за облігаціями становить у нашому прикладі 8000 дол. (108 000 – 100 000).
2.01.05.Придбання фінансових інвестицій в облігації з премією:
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Облігації)» 108 000
К-т рах. «Грошові кошти» 108 000
У балансі довгострокові фінансові інвестиції (облігації) первіс­но будуть відображені за фактичною собівартістю (108 000), яка перевищує номінальну вартість на суму премії.
Поряд з тим премія за облігаціями зменшує суму фінансових доходів компанії — поступово впродовж терміну утримання облігацій шляхом нарахування амортизації.
Сума амортизації премії нараховується одночасно з нарахуванням відсотка (доходу від фінансових інвестицій), зменшує фінансові доходи з одночасним зменшенням балансової вартості фінансових інвестицій.
Як і для дисконту, використаємо прямолінійний метод нарахування амортизації премії за облігаціями. У нашому прикладі сума амортизації премії за один платіжний період (рік) становить 1600 дол. (8000 : 5 років). Сума відсотків за платіжний період (рік) становить 12 000 дол. (100 000 ? 12 %).
31.12.05.Відображення в обліку отриманих відсотків та амортизації премії за облігаціями:
Д-т рах. «Грошові кошти» 12 000
К-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Облігації)» 1600
К-т рах. «Фінансові доходи (Доходи за відсотками)» 10 400
На дату балансу довгострокові фінансові інвестиції в облігації відображають за амортизованою собівартістю (поточною балансовою вартістю), тобто за собівартістю фінансової інвестиції, зменшеною на суму накопиченої амортизації премії. Так, на 31.12.05 амортизована собівартість інвестицій становить 106 400 дол. (108 000 – 1600).
Упродовж строку утримання облігацій премія за облігаціями зменшується до нуля. Водночас балансова вартість облігацій зменшується до номінальної вартості (номінальна вартість — на дату погашення).
Повернення номінальної вартості облігацій на дату погашення буде відображено в обліку компаній «К» таким записом:
Д-т рах. «Грошові кошти» 100 000
К-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Облігації)» 100 000
Ефективна ставка відсотка становить за наведеним вище прикладом:

3. Облік довгострокових інвестицій
в акції інших підприємств
Звертаємо увагу читачів на те, що методика обліку інвестицій в акції інших підприємств залежить від взаємовідносин між інвес­тором і компанією, в яку вкладається капітал, від рівня впливу
інвестора на інвестоване підприємство (рис. 7.1). Рівень впливу, у свою чергу, залежить від частки інвестора в капіталі інвестованого підприємства.

Метод справедливої вартості (собівартості).Цей метод обліку фінансових інвестицій застосовується тоді, коли інвестор володіє менш як 20 % простих акцій (голосів) інвестованого підприємства. При цьому він здійснює незначний вплив на операційну та фінансову політику об'єкта інвестування або не справляє жодного впливу.
Фінансові інвестиції в акції інших підприємств первісно оцінюють за собівартістю придбання. У подальшому, на дату складання балансу, вони відображаються за справедливою вартістю. При цьому суму збільшення або зменшення балансової вартості фінансових інвестицій на дату балансу відображають у складі фінансових доходів або інших витрат відповідно.
Якщо справедливу вартість фінансових інвестицій неможливо достовірно визначити на дату балансу, їх відображають за собівартістю.
За методом справедливої вартості (собівартості) дивіденди за акціями відображають у складі фінансових доходів і відносять до звітного періоду в момент їх оголошення або фактичного отримання готівки.

Компанія «К» придбала 15.09.05 прості акції компанії «В» вар­тістю 120 000 дол., що становить 10 % її випущених акцій.
15.09.05.Придбання фінансової інвестицій у прості акції:
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Акції)» 120 000
К-т рах. «Грошові кошти» 120 000
1 грудня 2005 р. оголошено грошові дивіденди за простими акціями компанії «В» у розмірі 5600 дол.
Д-т рах. «Дивіденди до отримання» 5600
К-т рах. «Фінансові доходи (Дивіденди)» 5600
30 грудня 2005 р. компанія «К» отримала гроші в розмірі оголошених дивідендів:
Д-т рах. «Грошові кошти» 5600
К-т рах. «Дивіденди до отримання» 5600
Наприкінці року справедлива вартість портфеля придбаних акцій компанії «К» становила 132 000 дол. (нагадаємо, що їх собівар­тість — 120 000 дол.).
Як бачимо, вартість фінансових інвестицій в акції зросла на 12 000 дол.
31.12.05.Відображення збільшення балансової вартості фінансових інвестицій:
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Акції)» 12 000
К-т рах. «Фінансові доходи» 12 000
Зменшення балансової вартості фінансових інвестицій на дату балансу відображають таким бухгалтерським записом:
Д-т рах. «Втрати від уцінки фінансових інвестицій»
К-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Акції)»
Метод участі в капіталі —це метод обліку фінансових інвес­тицій, згідно з яким балансова вартість фінансових інвестицій
збільшується (зменшується) на суму, що є часткою інвестора в чистому прибутку (збитку) об'єкта інвестування за звітний період, із включенням цієї суми до складу доходу (втрат) від участі в
капіталі. Водночас балансова вартість фінансових інвестицій зменшується на суму визнаних дивідендів від інвестованого підприємства.
Зменшення балансової вартості фінансових інвестицій відображається в бухгалтерському обліку тільки на суму, що не призводить до від'ємного значення вартості фінансових інвестицій. Якщо фінансові інвестиції внаслідок їх зменшення досягають нульової вартості, вони відображаються в бухгалтерському обліку за нульовою вартістю.
Балансова вартість фінансових інвестицій збільшується або зменшується також на частку інвестора в сумі зміни загальної величини власного капіталу інвестованого підприємства за звітний період, крім змін за рахунок чистого прибутку (збитку).
Метод участі в капіталі застосовують тоді, коли частка інвестора становить від 20 до 50 % у власному капіталі інвестованого підприємства. За цих умов інвестор має істотний вплив на об'єкт інвестування. Істотний вплив — це повноваження брати участь у прийнятті рішень з фінансової, господарської та комерційної політики інвестованого підприємства без здійснення контролю цієї політики.
Для відображення фінансових інвестицій за методом обліку участі в капіталі використовують фінансові звіти асоційованих, спільних і дочірніх підприємств, які складені на ту саму дату, що й звіти інвестора.
Для ілюстрації сказаного вище розглянемо приклад. Компанія «L» 2 січня 2005 р. придбала частку в розмірі 40 % у власному капіталі (прості акції) компанії «R» за 120 000 дол. Чистий прибуток компанії «R» за 2005 р. становить 100 000 дол. Наприкінці року компанія «R» оголосила та виплатила дивіденди грошима в розмірі 40 000 дол. Крім того, додатковий капітал інвестованої компанії зріс за рік за рахунок дооцінки основних засобів на 30 000 дол.
Компанія «R» є асоційованим підприємством стосовно компанії «L», оскільки частка участі інвестора вища 20 %, але менша 50 %. Для обліку таких фінансових інвестицій використовують метод участі в капіталі.
Придбані компанією «L» фінансові інвестиції у прості акції первісно оцінюють і відображають в обліку за фактичною собівар­тістю.
2.01.05.Придбання простих акцій компанії «R»:
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Прості акції)» 120 000
К-т рах. «Грошові кошти» 120 000
Частка компанії «L» у чистому прибутку компанії «R» за 2005 р. становить 40 000 дол. (100 000 ? 40 %). Частка інвестора в дивідендах : 40 000 ? 40 % = 16 000 дол.
31.12.05.Відображення в обліку частки інвестора в чистому прибутку асоційованої компанії:
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції
(Прості акції)» 40 000
К-т рах. «Доходи за інвестиціями (Фінансові до-
ходи)» 40 000
31.12.05.Відображення в обліку оголошених дивідендів:
Д-т рах. «Дивіденди до отримання» 16 000
К-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Прості акції)» 16 000
Отримання дивідендів грошима компанія «L» оформить таким бухгалтерським записом:
Д-т рах. «Грошові кошти» 16 000
К-т рах. «Дивіденди до отримання» 16 000
Примітка.Якщо дивіденди були оголошені й одержані в тому самому звітному періоді, вони можуть бути відображені в обліку таким записом:
Д-т рах. «Грошові кошти» 16 000
К-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Прості акції)» 16 000
Як бачимо, балансова вартість фінансових інвестицій зросла за рахунок частки інвестора в чистому прибутку асоційованої компанії на 24 000 дол. (40 000 – 16 000). Водночас доходи за інвестиціями компанії «L» за 2005 р. становлять 40 000 дол.
Зазначимо суттєву різницю між обліком фінансових інвестицій за методом вартості (справедливої вартості, собівартості) та методом участі в капіталі. За методом вартості дохід за інвестиціями було б визнано тільки в розмірі 16 000 дол. (сума дивідендів) без жодних змін балансової вартості фінансових інвестицій.
Якщо інвестоване підприємство отримало збитки за звітний період, балансова вартість фінансових інвестицій зменшується в цих збитках на частку інвестора. Цю операцію відображають в обліку таким записом:
Д-т рах. «Втрати за інвестиціями (Від участі в капіталі)» ?
К-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Прості акції)» ?
На балансову вартість фінансових інвестицій впливають також зміни загальної величини власного капіталу об'єкта інвестування (крім нерозподіленого прибутку). У нашому прикладі має місце збільшення додаткового капіталу асоційованої компанії «R» на 30 000 дол. Частка інвестора в сумі збільшення додаткового капіталу становить 12 000 дол. (30 000 ? 40 %). На цю частку збільшується балансова вартість фінансових інвестицій інвестора (компанії «L»):
Д-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Прості акції)» 12 000
К-т рах. «Додатковий капітал (Дооцінка активів)» 12 000
У разі зменшення величини власного капіталу бухгалтерський запис буде таким:
Д-т рах. «Додатковий капітал» ?

К-т рах. «Довгострокові фінансові інвестиції (Прості акції)»

4. Методика складання
консолідованої фінансової звітності
Метод консолідації фінансової звітності застосовують тоді, коли одне підприємство володіє понад 50 % простих акцій іншого підприємства.
Контроль — це повноваження керувати операційною й фінансовою політикою підприємства для отримання вигід від його діяльності.
Компанію-інвестора розглядають як материнську (холдингову) компанію, а ту, яка є об'єктом інвестування, — як дочірню. Таким чином, дочірня компанія — це компанія, яку контролює інша (материнська) компанія. Своєю чергою, материнська компанія — це компанія, яка має одну чи кілька дочірніх. З юридичного погляду, материнська компанія та її дочірні підприємства є окремими юридичними особами й складають окремі фінансові звіти. Та оскільки рада директорів (чи інший керівний орган) материнської компанії одночасно має вирішальний голос у радах директорів дочірніх підприємств, то об'єднання компанії (батьківської та дочірніх) можна розглядати як окрему економічну одиницю.
У міжнародній практиці материнську компанію з усіма її дочірніми підприємствами називаютьгрупою. Певна річ, що акціонерів і кредиторів материнської компанії цікавлять результати всіх операцій, що здійснюються під контролем материнської компанії, зокрема й дочірніх.
У зв'язку з цим поряд з фінансовими звітами окремих компаній складають звіти, що відображають фінансовий стан і результати діяльності групи компаній.
Такі звіти називають консолідованими фінансовими звітами. Консолідована фінансова звітність — це фінансова звітність групи, яку розглядають як єдине підприємство. Характерною її рисою є те, що активи, зобов'язання, доходи та витрати двох чи біль­ше юридично самостійних одиниць об'єднано в окрему систему фінансової звітності.
Міжнародний стандарт обліку № 22 «Об'єднання підприємств» передбачає два основні методи обліку в об'єднаннях підприємств:

• метод придбання;
• метод об'єднання інтересів (злиття).

Ці методи ґрунтуються на тому, що об'єднання підприємств — це або результат набуття одним підприємством контролю над іншим (або кількома), або результат об'єднання інтересів двох чи більше підприємств.
Якщо материнська компанія виплачує готівкові гроші чи видає боргові зобов'язання, набуваючи акції іншої компанії, то об'єднання підприємств обліковують за методом придбання.
Метод об'єднання інтересів застосовують тоді, коли акції дочірнього підприємства набуто прямим обміном на акції материнської компанії. Визначальний момент цієї операції полягає в тому, що акціонери дочірньої компанії стають акціонерами ма­теринської.
Більшість об'єднань підприємств відбувається як результат набуття одним підприємством контролю над іншим або кількома підприємствами. За методом придбання під час складання консолідованої звітності активи та пасиви придбаного підприємства повинні відображатися за їх ринковою вартістю на дату придбання.
Різниця між ціною придбання та ринковою вартістю придбаних активів повинна відображатись у фінансовій звітності як «ціна бізнесу» (гудвіл) та амортизуватися впродовж корисного терміну використання, але зазвичай не більше 20 років.
Процес консолідації фінансової звітності описано Міжнародним стандартом обліку № 27 «Консолідована і окрема фінансова звітність». Вона складається послідовним об'єднанням сум (статей), вказаних у фінансових звітах материнської та дочірніх компаній. Щоб консолідована звітність містила інформацію про групу як єдине ціле, у процесі її складання необхідно зробити низку врегулювань для усунення внутрішньогрупових операцій. Внутрішньогрупові операції можуть означати, наприклад, реалізацію товарів, оренду майна, надання позик.
Розглянемо методику складання консолідованого балансу за методом придбання. Припустимо, що баланси материнської та дочірньої компаній мають зміст, наведений у табл. 7.4 і 7.5.

Таблиця 7.4
БАЛАНС МАТЕРИНСЬКОЇ КОМПАНІЇ НА ЗВІТНУ ДАТУ, тис. дол.

Таблиця 7.5
БАЛАНС ДОЧІРНЬОЇ КОМПАНІЇ НА ЗВІТНУ ДАТУ, тис. дол.

Для складання консолідованого балансу зазвичай використовують спеціальну робочу таблицю (табл. 7.6). Вона об'єднує баланси материнської та дочірньої компаній на дату придбання материнської компанії всього пакета (100 000) акцій, випущених дочірньою компанією (номінальною вартістю 10 дол. за акцію) за 1 150 000 дол., тобто за їх балансовою вартістю. На дату придбання акцій дочірньої компанії материнська компанія оплатила також обладнання для дочірнього підприємства на суму 20 000 дол. Таким чином, у робочій таблиці наведено два регулюючих записи. Запис зроблено у зв'язку з тим, що коли материнська компанія придбала акції дочірнього підприємства, то вони були відображені в активі балансу материнської компанії за статтею «Інвестиції в дочірню компанію». Отже, якщо одночасно показати в консолідованому балансі чисті активи дочірньої компанії та інвестиції материнської в дочірню, то це призведе до подвійного рахунку цих ресурсів. Щоб цього уникнути, у табл. 7.6 зроблено запис (1), який вилучає інвестиції материнської компанії (1 150 000 дол.), акціонерний капітал (1 000 000 дол.) і прибуток (150 000 дол.) дочірньої компанії. Запис (2) дає змогу вилучити взаємну заборгованість у сумі 20 000 дол., пов'язану з оплатою материнською компанією обладнання, яке придбало дочірнє підприємство. Саме тому в табл. 7.6 одночасно зменшено статті «Дебітори» в балансі материнської компанії та «Кредитори» в балансі дочірньої.
Таблиця 7.6
РОБОЧА ТАБЛИЦЯ КОНСОЛІДАЦІЇ БАЛАНСІВ
МАТЕРИНСЬКОЇ ТА ДОЧІРНЬОЇ КОМПАНІЙ, тис. дол.

Після того як з табл. 7.6 вилучено всі внутрішньогрупові статті, суми активів і пасивів материнської та дочірньої компаній, що залишилися, об'єднують і заносять в останній стовпчик. Консолідовані в такий спосіб суми далі використовують для складання консолідованого балансу.
У ситуації, що розглядалася, материнська компанія перебрала собі всі акції дочірнього підприємства за їх балансовою вартістю. Однак на практиці материнська компанія почасти володіє не всім пакетом акцій і купує їх за ціною, що не збігається з балансовою вартістю.
Щоб проілюструвати таку ситуацію, припустимо, що в попередньому прикладі батьківська компанія придбала тільки 80 % акцій дочірньої компанії та сплатила 6 дол. за акцію, тобто на 0,25 дол. більше за її балансову вартість. Ці нові припущення ускладнять записи в робочій табл. 7.6, що пов'язано з необхідністю відображення частки меншості в дочірній компанії та гудвілу, тобто перевищення суми, сплаченої материнською компанією за акції дочірньої компанії, над їх балансовою вартістю.
Коли материнська компанія набуває менш як 100 % акцій дочірньої, остання має й інших акціонерів, що володіють часткою меншості в її активах і прибутку.
Таким чином, частка меншості — це частина акціонерного капіталу дочірнього підприємства, що не належить материнській компанії. У зв'язку з цим у процесі консолідації частка меншості має бути виділена в окрему статтю, як це зроблено в останньому рядку табл. 7.7, і вилучена з акціонерного капіталу дочірньої ком­панії.

У нашому прикладі частка меншості в дочірньої компанії становить 30 %. Отже, 30 % вартості акцій та нерозподіленого прибутку (1 150 000 ? 0,3 = 345 000 дол.) мають бути відображені в робочій таблиці як частка меншості, запис (3).
Материнська компанія сплатила 12 дол. за кожну з 70 000 акцій (70 % загального пакета) дочірньої компанії. Отже, собівартість цих акцій перевищує їх балансову вартість 35 000 дол., що видно з розрахунку:
Собівартість придбаних акцій: 12 ? 70 000 = 840 000 дол.
Балансова вартість: 11,5 ? 70 000 = 805 000 дол.
Різниця: 35 000 дол.
Наведене перевищення — це так званий гудвіл за консолідації, який вилучається зі статті «Інвестиції у дочірню компанію» (запис (1) в табл. 7.7) і відображається в активі консолідованого балансу у складі нематеріальних активів.
Таблиця 7.7
РОБОЧА ТАБЛИЦЯ КОНСОЛІДАЦІЇ БАЛАНСІВ МАТЕРИНСЬКОЇ
ТА ДОЧІРНЬОЇ КОМПАНІЙ, тис. дол.

Виокремимо основні принципи консолідації балансів групи підприємств.

• Для розрахунку гудвілу використовують частку материнської (холдингової) компанії в чистих активах дочірньої компанії на дату її придбання.
• Резерви (нерозподілений прибуток), якими володіло дочірнє підприємство на час придбання його материнською компанією, ураховують у разі розрахунку гудвілу й не відображають у консолідованому балансі.
• У разі розрахунку частки меншості використовують величину чистих активів дочірньої компанії на дату консолідації. Част­ку мен­шості показують у консолідованому балансі окремою статтею.
• Внутрішню заборгованість материнської та дочірньої компаній вилучають під час консолідації балансу.

Консолідований звіт про фінансові результати складають об'єднанням доходів і витрат материнської та дочірньої компаній. Доходи та витрати, що є наслідком внутрішньогрупових операцій, вилучають, оскільки вони є простим переміщенням активів з однієї компанії цієї групи в іншу й не змінюють розміру чистих активів з погляду консолідації.
Наведемо найтиповіші приклади внутрішньогрупових операцій, що мають бути вилучені під час складання консолідованого звіту про фінансові результати.

• Виручка від реалізації продукції дочірнім підприємствам.
• Собівартість продукції, реалізованої дочірнім підприєм-
  ствам.
• Сплачені чи одержані відсотки за позиками, відповідно одер­жані від дочірніх підприємств чи надані їм.
• Орендна плата чи інші доходи, одержані в результаті надання послуг дочірнім компаніям.
• Орендна плата чи інші витрати на послуги, надані дочірніми підприємствами.

У своїй системі обліку материнська компанія використовує метод участі для відображення її фінансових інвестицій у дочірні підприємства. За цього методу материнська компанія відображає у пропорції від інвестицій свою частку в прибутку дочірніх підприємств. Оскільки доходи й витрати дочірніх підприємств включено в консолідований звіт про фінансові результати, то прибуток материнської компанії від інвестицій у дочірні під­приємства має бути вилучено, щоб уникнути подвійного врахування цієї частки. З тієї самої причини в процесі консолідації до звіту групи додають тільки ті дивіденди, які нарахувала чи сплатила материнська компанія, а дивіденди, які виплачує дочірня компанія, вилучають.

Що стосується особливостей порядку проведення консолідації фінансової звітності в окремих країнах, то тут спостерігається наступна ситуація (табл. 11.21).

Таблиця 11.21. Порядок проведення консолідації'

-514-

I

Розділ 11, Складання основних форм фінансової звітності

Розглянемо детальніше особливості консолідації звітності в окремих країнах.

Іспанія. В Іспанії консолідація звітності груп компанії стала обов'язковою з моменту набуття чинності Закон про комерційну реформу (1989 р.). До цього тільки окремі типи компаній (наприклад, фінансові) повинні були складати таку звітність. Відповідно даного Закону, невеликі групи компаній можуть і не складати річну консолідовану звітність. Крім тогб, якщо група входить до складу ширшої групи, материнська компанія якої знаходиться в іншій країні-члені Європейського Співтовариства, то іспанська підгрупа не зобов'язана надавати консолідовану звітність.

Консолідована звітність відображає фінансові результати і фінансовий стан групи компаній, але її складання не має жодних юридичних чи податкових наслідків.

Встановлено три методи консолідації різних типів інвестицій материнської компанії:

1) повна консолідація;

2) метод власного капіталу;

3) пропорційна консолідація.

Дочірні компанії повинні користуватись методом повної консолідації, що передбачає інтеграцію всіх активів і пасивів, доходів і витрат дочірніх компаній з материнською; виявлення частки сторонніх інвесторів і відображення гудвілу, який виникає при першій консолідації кожної дочірньої компанії.

Бухгалтерський облік у зарубіжних країнах

Якщо материнська компанія має в розпорядженні більше 20 % голосуючих акцій дочірніх компаній або 3 % для компаній, акції яких котируються на біржі, такі інвестиції повинні консолідуватися з використанням методу власного капіталу.

Метод пропорційної консолідації можна використовувати для інвестицій, в яких материнська компанія бере участь спільно з іншими групами і спільно здійснює управління. Цей метод необов'язковий, замість нього можна використовувати метод власного капіталу.

Нідерланди. Офіційно консолідована фінансова звітність включається до приміток холдингової компанії. Однак її можна не складати у випадках коли:

<=> компанія є малим підприємством;

=> акції жодної компанії з групи не котируються на біржі;

<=> компанія не є кредитною установою;

■=> протягом шести місяців з початку фінансового року хоча б 10 % членів або держателів хоча б 10 % акцій компанії не подали жодних заперечень;

=> обсяг діяльності компанії незначний.

Також консолідація не обов'язкова для компаній, фінансову інформацію по яких можна отримати лише з витратами, які неможливо виміряти, або з затримкою, а також для компаній, які призначені для продажу. Саму холдингову компанію можна виключити з консолідації, якщо вона не здійснює іншої діяльності крім управління та фінансування компаній групи, а також коли керівництво групою здійснюється на умовах про спільну діяльність з іншою юридичною особою, яка не включена в консолідовану звітність.

У випадку спільних підприємств фінансові дані можуть включатися в консолідовану звітність пропорційно до частки участі, якщо це узгоджується з вимогою достовірного та сумлінного подання. В, інших випадках пропорційна консолідація не використовується. Якщо спільні підприємства не консолідуються, вони частіше відображаються з використанням методу власного капіталу, що відповідає вимогам МСБО, хоча останні віддають перевагу пропорційній консолідації.

Німеччина. В Німеччині консолідована фінансова звітність не є основою для нарахування податків або розподілу прибутків, але набуває все більшого значення у зв'язку із зростанням економічної інтеграції.

Головні компанії, розташовані в Німеччині, повинні подавати консолідовану звітність, якщо:

=> вони фактично контролюють підпорядковані компанії, володіючи більш ніж 20 % їх акцій;

-516-

Розділ 11. Складання основних форм фінансової звітності

<=> вони можуть здійснювати контроль над підпорядкованими компаніями, володіючи більшістю голосуючих прав, маючи право призначати або знімати директорів підпорядкованих компаній або уклавши угоду про домінування (англо-американська концепція контролю).

Однак із цих правил існує багато виключень. Так, для організацій, що не мають статусу юридичних осіб, розкриття інформації про залежні підприємства другого типу є необов'язковим. Вони мають можливість не включати підпорядковану компанію до консолідованої фінансової звітності, якщо:

■=> її частка незначна;

<=> її акції призначені виключно для перепродажу;

=> у звітний період права розпорядження активами дочірньої компанії були суттєво обмежені;

О необхідну для консолідації звітності інформацію не вдалося отримати у певний термін і без витрат, що перевищують розумні.

Нарешті, не дозволяється включення дочірніх фірм, що порушує принцип достовірності і сумлінності (це відбувається, наприклад, якщо сфери головної і дочірньої компаній різко відрізняються).

Особлива проблема при консолідації виникає з перерахуванням іноземної валюти. Ні Торговий Кодекс, ні 7-а Директива ЄС не визначають методу перерахування іноземної валюти. Немає в Німеччині і сїалої практики з даного питання, тому використовуються різноманітні методи (поточний або непоточний, монетарний або немонетарний, тимчасовий, курс на дату складання балансу тощо), і курсові різниці трактуються по-різному. Одні компанії компенсують вплив курсових різниць за допомогою коригування, інші дозволяють пряме відображення на їх рахунку прибутку чи збитку, треті, суворо дотримуючись принципу консерватизму (обачності), визнають збиток, але не прибуток,від коливань курсів.

Польща. В Польщі до складу консолідованої звітності входять: вільний баланс, зведений звіт про прибутки та збитки, зведений звіт про рух грошових коштів, доповнююча інформація (примітки до консолідованої фінансової звітності), спеціальний звіт про діяльність групи.

Для складання консолідованої фінансової звітності використовуються наступні методи: для дочірніх компаній - метод повної консолідації; для залежних - метод покупки.

Складання консолідованої фінансової звітності не є обов'язковим для будь-яких дочірніх та залежних підприємств, якщо: підприємство було придбане для продажу; частка, яку має підприємство у звітності фінансової

17** -517-

Бухгалтерський облік у зарубіжних країнах

групи, є незначною порівняно з іншими; контроль над підприємством обмежений часовими рамками (не більше 1 року) або іншим чином.

Із консолідованої звітності виключаються:

■=> дебіторська та кредиторська заборгованість;

■=> прибутки та витрати від економічних операцій між фірмами -учасниками консолідації;

•=> прибутки та збитки, які виникають від групових операцій;

^ дивіденди, оплачені або отримані від головного підприємства.

При консолідації фірми зобов'язані застосувати єдині методи оцінки і складання звітності. У випадках неможливості застосування в обліку єдиних методів перед процедурою консолідації повинно бути проведене їх коригування.

Консолідована звітність, складена в іноземній валюті, повинна бути
представлена у злотих. ,

Додаткова інформація включає:

■=> перелік підприємств, які входять до фінансової групи;

■=> опис методів оцінки та калькуляції;

<=> аналіз залежності величини виручки як від реалізації, так і від видів діяльності та ситуації на ринку;

=> зміни, які відбуваються в фінансовій групі протягом звітного періоду.

Франція. В 1986 році в систему нормативного регулювання бухгалтерського обліку Франції було внесено зміни з врахуванням 7-ої Директиви ЄС, що стосується складання консолідованої звітності (раніше звітність складалася тільки для окремих організацій), в зв'язку з розвитком національного ринку цінних паперів і встановленням специфічних вимог до звітності для організацій, що включаються до лістингу.

Практика ведення бухгалтерського обліку об'єднаними компаніями є різноманітною внаслідок відсутності формалізованих вимог. Компанії, що складають консолідовану звітність, в більшості випадків роблять це на добровільній основі і, відповідно, використовують ті облікові правила, які здаються їм зручнішими. Однак свобода вибору облікових методик не означає, що у Франції цілком відсутнє регулювання консолідації. До числа обов'язкових вимог належить, зокрема, правило, яке визначає, що компанії, над якими материнська компанія має виключний контроль, повинні бути відображені як дочірні компанії в обліку останньої. Виключний контроль може здійснюватися за допомогою володіння:

<=> прямою чи відносною більшістю голосів;

- 518 -

Розділ 11. Складання основних форм фінансової звітності

О прямою чи відносною більшістю голосів, що складає 40 %, якщо жоден із партнерів чи акціонерів не має більшої частини (у відсотках);

О контролюючим впливом, який є результатом угоди про управління чи іншої аналогічної угоди (за умови, що материнська компанія має частку в капіталі дочірньої компанії).

Дочірні компанії, характер діяльності яких суттєво відрізняється від характеру діяльності материнської компанії, можуть обліковуватись за методом часткової участі. Асоційовані компанії, на які материнська компанія суттєво впливає (при володінні 20 % та більше капіталу), також повинні проводити консолідацію за вказаним , методом. Спільні підприємства використовують метод пропорційної консолідації.

Таким чином, індивідуальні звіти відіграють головну роль у формуванні довгострокової інформації про дивіденди і податки, тоді як консолідована звітність містить лише додаткову інформацію економічного характеру.

До складу річного звіту включаються наступні форми: індивідуальні звіти материнської компанії; управлінський облік; звіти групи, якщо такі є; звіт про управління групою; звіт аудитора, призначеного за законом; звіт про використання прибутку, що пропонується на розгляд на щорічних загальних зборах акціонерів, а також їх резолюція на запропонованому варіанті розподілу прибутку.

Форми консолідованого балансу і звіту про прибутки та збитки відповідають вимогам Директив ЄС. У звіті про прибутки та збитки повинно бути виділено: операційні доходи і витрати; фінансові доходи і витрати; екстраординарні статті; податки.

Група компаній складає звіт про зміни акціонерного капіталу, показуючи його динаміку за три роки. Однак ні в балансі, ні в примітках до звітності не наводяться відомості про те, як був сформований акціонерний капітал (число випущених акцій, премія на акцію). Детальніша інформація міститься в звітності материнської компанії.

Консолідований звіт про рух грошових коштів складається непрямим методом з виділенням інвестиційної та фінансової діяльності.

В примітках до консолідованої звітності наводяться найменувати і місце розташування дочірніх компаній.

Швейцарія. В Швейцарії, якщо корпорація більшістю голосів або іншим способом контролює інші компанії, вона повинна складати консолідовану фінансову звітність. Щоб не складати консолідовану звітність, корпорація разом з дочірніми компаніями протягом двох наступних років не повинна

17* -519-

Бухгалтерський облік у зарубіжних країнах

перевищувати два з трьох показників: загальна сума активів - менш ніж 10 млн. швейцарських франків, обсяг реалізації - 20 млн. швейцарських франків, середньоспискова кількість працівників - 200 чоловік за рік.

Якщо пайові цінні папери компанії котируються на біржі, вона повинна складати проміжний звіт за шість місяців кожного року, який повинен включати інформацію, що дозволяє оцінити динаміку бізнесу і результати діяльності компанії, відображати фактори, які значно вплинули на фінансовий стан компанії, а також причини утворення надзвичайних доходів і витрат. Цей звіт складають на основі тих же принципів обліку, що і річну бухгалтерську звітність, але він не підлягає аудиту.

В примітках до консолідованої фінансової звітності наводиться значний обсяг інформації: сума гарантій і застави; заборгованість по лізингових угодах, які не відображаються в балансі; заборгованість перед пенсійними фондами; проценти і строки погашення облігацій, які були випущені; операції з власними акціями; збільшення капіталу. Крім того, компанії, акції яких котируються на біржі, повинні надавати інформацію про осіб і паї основних акціонерів тощо.

Примітки до консолідованої фінансової звітності повинні включати також принципи консолідації, опис принципів оцінки та їх зміни, інформацію про масштаби консолідації, розподіл обсягу реалізації по регіонах та видах діяльності.

Згідно з вимогами Фонду рекомендацій з бухгалтерського обліку і звітності єдиним методом консолідації є метод повної консолідації. Але швейцарські компанії дотримуються загальноприйнятих правил консолідації. Дочірні компанії, які контролюються материнською компанією, консолідуються з використанням методу повної консолідації. Асоційовані компанії, де материнська компанія володіє прямо або непрямо 20 % голосів і більше, обліковуються за методом власного капіталу. Компанії, в яких материнська компанія володіє не менше 20 % голосів, відображаються за методом собівартості.

Консолідовану фінансову звітність в Швейцарії можна складати за первісною або поточною вартістю. Остання може грунтуватися на реальній поточній вартості, відновлювальній вартості або на аналогічних витратах. Єдиною умовою є одноманітність і узгодженість.

Якщо звичайна звітність окремих компаній використовується в основному всередині країни, то на-відміну від неї консолідована звітність великих компаній здебільшого призначена для користувачів за кордоном. Саме до неї висуваються суворі вимоги міжнародних стандартів.

1. Старажытнейшае насельніцтва на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў эпоху старажытнакаменнага веку.

2. .Перадумовы фарміравання беларускага этнасу ў раннім сярэднявеччы.

3. Фарміраванне тэрыторыі Беларусі ў познім сярэднявеччы.

4. Асноўныя канцэпцыі паходжання беларусаў: велікаруская, велікапольская, старажытна-руская, крывіцкая, крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая, балцкая, фіна-угорская, эвалюцыйна-дыфузійная.

5. Этнічнае развіццё беларускага народа.

6. Фарміраванне беларускай нацыі. Беларуская нацыя ў 20—90-я гг. ХХ ст.

7. Беларуская дыяспара. Гісторыка-этнаграфічныя рэгіёны.

Этнічную гісторыю Беларусі ўмоўна можна падзяліць на два перыяды.

Першы —даіндаеўрапейскі перыяд. Яго храналагічныя рамкі: 40 тыс. гадоў да н.э. 32 тыс. гадоў да н.э. Даіндаеўралейскі перыяд характарызуецца панаваннем такіх форм гаспадаркі, як паляванне, рыбалоўства, збіральніцтва. Ён супадае з каменным векам, калі адбылося засяленне чалавекам тэрыторыі сучаснай Беларусі.

У навуковай літаратуры маецца некалькі пунктаў гледжання наконт часу з'яўлення на сучаснай беларускай тэрыторыі першых людзей.

Адны даследчыкі лічаць, што гэта адбылося 100 тыс. гадоў таму (сярэдні палеаліт). Прыкладна ў канцы сярэдняга палеаліту ў асноўным завяршылася фарміраванне чалавека сучаснага фізічнага тыпу — неаантрапа (краманьёнца).

Другія лічаць, што першыя людзі на беларускіх землях з'явіліся 40 тыс. гадоў таму, у верхнім палеаліце, падчас існавання чалавека разумнага, калі працэс антрапагенезу ўжо завяршыўся.

У 1926 г. беларускі археолаг К.М.Палікарповіч знайшоў дзве першыя і пакуль адзіныя на Беларусі палеалітычныя стаянкі чалавека — адну каля в.Бердыж (Чачэрскі р-н Гомельскай вобл.), другую — на Прыпяці, недалёка ад Мазыра, каля в.Юравічы. Пры раскопках Бердыжскай стаянкі высветлілася, што культурны пласт верхняга палеаліту метрам вышэй быў перакрыты пластом з крэменем болып архаічнага выгляду (апошні, магчыма, быў змыты і перанесены водамі з суседняй болып старажытнай стаянкі). Сярод знаходак гэтага старажытнага пласта Палікарповіч вылучыў некалькі скрабкоў, тыповых прылад мусцьерскай стадыі палеаліту. Акрамя таго, каля Быхава, у раёне Свяцілавіч і іншых месцах Беларусі былі знойдзены вырабы з крэменю — скрабкі, якія мелі мусцьерскі выгляд. Усё гэта дазволіла Палікарповічу зрабіць вывад аб з'яўленні людзей на тэрыторыі Беларусі ў сярэднім палеаліце (100- 40 тыс. гг. таму назад).

Аднак у 60- 90-я гады вучоныя археолагі (У.Д.Будзько, А.Г.Калечыц і інш.) перагледзелі матэрыялы па палеаліту Беларусі і не пагадзіліся з вывадамі К.М.Палікарповіча. У шэрагу прац яны прыйшлі да высновы, што знаходкі Бердыжскай стаянкі не выходзяць за рамкі верхнепалеалітычнай культуры, таму сцвярджаць аб магчымасці з'яўлення людзей на беларускіх землях у сярэднім палеаліце можна толькі ў гіпатэтычным плане.

Разам з тым і ў Бердыжы і ў Юравічах знойдзены тьшовыя прылады і рэшткі фауны верхняга палеаліту. Сёння мы маем некалькі абсалютных дат палеалітычных помнікаў Беларусі, атрыманых метадамі радыекарбоннага датавання. Матэрыялы з Бердыжа далі дзве даты — 23 і 15 тыс. гадоў таму. Юравіцкая стаянка датуецца 26 тыс. гадоў таму. Гэта пакуль што самыя раннія даты, звязаныя са з'яўленнем чалавека на тэрыторыі Беларусі. Яны не выходзяць за рамкі верхняга палеаліту, і з іх трэба сёння пачынаць гісторыю Беларусі.

Насельніцтва ў палеаліце было нешматлікім. На кожнай стаянцы жыло ў сярэднім па 25 чалавек. На вядомыя нам Бердыжскую і Юравіцкую стаянкі прыходзілася 50 жыхароў. Але мы не ведаем дакладна, колькі было такіх стаянак. Мабыць, няшмат. Як лічыць беларускі гісторык і археолаг Э.М.Загарульскі, колькасць верхнепалеалітычнага насельніцтва не перавышала сотні чалавек (Загорульскіій Э.М. Начало формнровання населення Белорусснн. Мн., 1996. С.43).

Умовы для жыцця людзей былі цяжкія. На поўначы Беларусі стаяў ляднік, клімат быў халодны (арктычны), расліннасць бедная, характэрная для арктычнай тундры. Каб выжыць у надзвьгчай суровых умовах прыледніковай зоны, старажытны чалавек вымушаны быў навучыцца здабываць агонь, будаваць прымітыўнае жыллё, валодаць спосабамі палявання на буйных жывёл. Тады на тэрыторыі Беларусі вадзіліся маманты, алені, дзікія коні, насарогі, быкі, зубры. Вадаёмы былі царствам вадаплаваючых птушак.

Раскопкі Бердыжскай і Юравіцкай стаянак паказалі, што ўжо тады існавала раннерадавая абшчына. Спажыванне было калектыўным. Ажыццяўлялася ўраўняльнае размеркаванне прадуктаў палявання і рыбалоўства паміж членамі абшчыны. Некалькі абшчын аб'ядноўваліся ў род. У яго склад уваходзілі ўсе сваякі па маці. Такі род называўся мацярынскім. Род быў уласнікам пэўнай тэрыторыі, вёў агульную гаспадарку, меў агульную маёмасць

Прыкладна 16 тыс. гадоў таму адбылося моцнае пахаладанне, і чалавек на доўгі час пакінуў тэрыторыю Беларусі. Прыблізна 10 — 8 тыс. гадоў да н.э. закончыўся ледніковы перыяд. Па меры таяння і адступлення ледніка клімат рабіўся ўсё больш цёплым. Тэрыторыя Беларусі пакрывалася лесам. Пераходзячы з месца на месца, чалавек паступова рухаўся на поўнач. Быў вынайдзены лук, які змяніў характар палявання. Пачалося інтэнсіўнае асваенне новых тэрыторый. Гэту эпоху называюць мезалітам (сярэдні каменны, век, 8 5 тыс. гг. да н.э.). У мезаліце адбылося поўнае засяленне чалавекам тэрыторыі Беларусі. Адзін са шляхоў засялення ішоў з паўднёвага ўсходу, з Рускай раўніны. Патомкі верхнепалеалітычнага насельніцтва занялі ў асноўным Усходнюю Беларусь Верхняе Падняпроўе. Другі паток ішоў з поўдня па Дняпры, яго асноўнае насельніцтва рассялілася ў Сярэдняй Беларусі і Усходнім Палессі, а частка дасягнула паўднёвых раёнаў Заходне-Дзвінскага басейна і Панямоння. Трэцяя міграцыйная хваля распаўсюдзілася на паўднёва-заходнія раёны Беларусі і была звязана з рухам насельніцтва з Паўднёвай Польшчы. 1 нарэшце, чацвёртая група плямён прыйшла з Заходняй Еўропы цераз Полыпчу і рассялілася ў Заходняй Беларусі і суседняй Літве.

Як бачна, засяленне тэрыторыі Беларусі ў мезаліце ажыццяўлялася з розных месцаў і рознымі групамі насельніцтва, якія адносіліся да розных этнасаў. Рассяліўшыся кампактнымі групамі, яны ўтварылі чатыры культурнагістарычныя вобласці. У этнічных адносінах Беларусь тады не ўяўляла адзінства.

На Беларусі вядома 120 мезалітычных стаянак, у тым ліку на Палессі — 61. Агульная колькасць насельніцтва складала прыкладна 4,5—6 тыс. чалавек. Асноўныя прылады працы вырабляліся з крэменю, дрэва або косці. Для жыцця і побыту людзей была характэрна радавая арганізацыя. Радавыя абшчыны аб'ядноўваліся ў плямёны. Супляменнікі мелі падобныя адзін да аднаго прыёмы апрацоўкі матэрыялаў, формы прылад, тыпы пабудоў, адзенне, звычаі. Таму на тэрыторыі аднаго племені археолагі знаходзяць аднолькавыя рэчы, якія адлюстроўваюць культурную супольнасць людзей гэтага племені. Такую агульнасць матэрыяльнай культуры называюць археалагічнай культурай. У мезаліце ў далінах буйных рэк Беларусі жыло ўжо першае сталае (аўтахтоннае) насельніцтва. Былая адносная ізаляванасць плямён усё часцей парушалася. З'явіліся і болып складаныя прылады працы:крамянёвыя пласціны, сякеры, цёслы, разцы, скрабкі, скоблі. Памочнікам чалавека на паляванні стаў сабака. У гаспадарцы значнае месца займала рыбалоўства.

Каменны век завяршыўся эпохай неаліту (новы каменны век, 4—3 тыс. гг. да н.э.). Клімат стаў яшчэ цяплейшым. Неабсяжныя лясы, лугі, балоты былі прытулкам для розных відаў жывёлы і птушак. На паляванні акрамя лука сталі прымяняць лоўчыя ямы і пасткі. Разнастайнымі былі спосабы лоўлі рыбы. Вынаходніцтва сетак зрабіла рыбалоўства надзейнай крыніцай забеспячэння людзей харчаваннем, што прывяло да росту насельніцтва. Па-ранейшаму вялікае месца займала збіральніцтва.

Шмат неалітычных радавых абшчын жыло паабапал Дняпра. У басейне Прыпяці даволі шчыльна было заселена яе вярхоўе і суседнія азёры, берагі Стыры, Гарыні, Ясельды, раёны Нароўлі і Мазыра. На тэрыторыі сучаснай Беларусі выяўлена больш за 500 паселішчаў эпохі неаліту, агульная колькасць насельніцтва 27- 36 тыс. чалавек. Паблізу жылля вырабляліся крамянёвыя прылады. Крэйдавы крэмень здабывалі ля берагоў Сожа, Бесядзі, Нёмана, Ясельды. Таму і закладваліся шахты, што пацвярджаецца іх рэшткамі, выяўленымі паблізу пас. Краснасельскі Ваўкавыскага раёна.

У эпоху неаліту з'явіўся гліняны посуд, пераважна вастрадонны, зроблены ў тэхніцы ручной лепкі, з арыгінальнымі арнаментамі і іх размяшчэннем. Па тыпах посуду і арнаментах археолагі вызначаюць асобныя неалітычныя культуры: нёманскую, грабеньчатанакольчатай керамікі (днепраданецкую), з тыповай ямачнаграбеньчатай керамікай, верхне-дняпроўскую і дзяснінскую. З'явілася таксама прадзенне і ткацтва, значныя поспехі дасягнуты ў апрацоўцы дрэва. Пастаянна ўдасканальваліся прылады працы: сякера, цясла, долата. 3 эпохі неаліту дайшлі да нас некаторыя мастацкія вырабы: галава качкі з косці, драўляная галава чалавека, зробленая з косці выява гадзюкі з галоўкай і арыгінальна перададзенай скурай і інш.

Вызначыць этнічную прыналежнасць старажытнага насельніцтва на тэрыторыі Беларусі ў палеаліце, мезаліце і на працягу болыпай часткі неаліту няма магчымасці. Мовы гэтага насельніцтва невядомы. Сляды іх не знойдзены.

Разам з тым даныя археалогіі і гістарычнага мовазнаўства, у прыватнасці гідраніміі (старажытных назваў рэк, азёр), даюць магчымасць вызначыць этнічную прыналежнасць некаторых груп мясцовага насельніцтва ў канцы каменнага веку.

Прыкладна ў III тысячагоддзі да н.э. у Падзвінні і Падняпроўі з'явілася фіна-угорскае насельніцтва, а на крайнім паўднёвым захадзе Падпрыпяцця невялікія групы індаеўрапейскага насельніцтва. Пачаўся паступовы пераход да вытворчай гаспадаркі земляробства і жывёлагадоўлі. Гэты вялікі ў гісторыі чалавецтва гаспадарчы пераварот атрымаў назву неалітычнай ревалюцыі.

Другі, індаеўрапейскі перыяд этнічнай гісторыі Беларусі пачаўся ў бронзавым веку з часу рассялення на яе тэрыторыі індаеўрапейскіх плямён (32 тыс. гг. да н.э. да нашага часу).

Прыкладна 32 тыс. гадоў да н.э. адбыўся дэмаграфічны выбух. На велізарных прасторах Еўропы ад Рэйна на захадзе да верхняй і сярэдняй Волгі на ўсходзе, ад Прычарнамор'я на поўдні да Скандынавіі на поўначы рассяліліся плямёны жывёлаводаў-вандроўнікаў — плямёны індаеўрапейскай моўнай групы.

Пытанне пра паходжанне індаеўрапейцаў, прычыны, час і шляхі іх вялікай міграцыі па-рознаму асвятляюцца ў навуковай літаратуры. Большасць вучоных зыходзіць з меркавання, што ўсе народы індаеўрапейскай сям'і маюць у сваёй аснове адзін народ, які прынята называць праіндаеўрапейцамі, а тэрыторыю, на якой яны жылі да міграцыі, — іх прарадзімай. Не толькі праіндаеўрапейцы, але і многія калісьці магутныя этнасы, такія як хеты, кельты, скіфы і іншыя, назаўсёды зніклі з гістарычнай карты планеты.

Існуе некалькі канцэпцый прарадзімы індаеўрапейцаў. У мінулым стагоддзі панавала канцэпцыя еўрапейскай прарадзімы (Паўночная Германія і Паўднёвая Скандынавія), сфарміраваная і абгрунтаваная нямецкімі вучонымі пад уплывам іх пангерманскіх настрояў. У больш позні час гэта канцэпцыя атрымала расісцкую афарбоўку і была ўзята на ўзбраенне фашысцкімі заправіламі Германіі. Адзінымі сапраўднымі патомкамі праіндаеўрапейцаў, без аніякіх прымесяў, "чыстымі" арыйцамі (арыямі называла сябе ў старажытнасці адна з усходніх індаеўрапейскіх груповак) былі аб'яўлены германскія народы.

Аднак гэта канцэпцыя не давала адказаў на многія пытанні. Лінгвістычныя матэрыялы паказвалі, што індаеўрапейцы з даўніх часоў былі жывёлаводамі і гэту форму гаспадаркі разнеслі па ўсім свеце разам са сваёй міграцыяй. У той жа час археалагічныя матэрыялы сведчылі, што ў Паўночнай Еўропе жывёлагадоўля распаўсюдзілася пазней, чым, напрыклад, на Балканах, што ў Еўропе насельніцтва рухалася з поўдня на поўнач, а не наадварот.

Таму ў канцы XIX пачатку XX ст. шырокае распаўсюджанне атрымала балканская канцэпцыя, Яна ў многім давала адказы на тыя пытанні, на якія не адказвала канцэпцыя паўночна-еўрапейскай лакалізацыі праіндаеўрапейцаў. Былі прапанаваны і іншыя ідэі, якія разглядалі ў якасці прарадзімы індаеўрапейцаў паўднёвыя стэпы Усходняй Еўропы і значныя раёны Сібіры, што супярэчыць прынятым у навуцы ўяўленням аб тым, што пачатковая вобласць прарадзімы этнасаў не павінна быць вялікай (Загорульский Э.М. Начало формирования населения Белоруссии. С.22 — 23).

У 70 — пачатку 80-х гадоў спецыялістамі па старажытных індаеўрапейскіх мовах В.Івановым і Т.Гамкрэлідзе прапанавана канцэпцыя пярэдне-азіяцкай прарадзімы праіндаеўрапейцаў. Было высветлена, што праіндаеўрапейцы жылі на поўдні, сярод гор. Яны ведалі горныя леднікі, хуткія горныя рэчкі і горную расліннасць. Сярод вядомых ім звяроў былі леў і слон. Суседзямі праіндаеўрапейцаў былі семіцкія плямёны і картвельскія народы (продкі грузін). Гэтым самым выключаецца як паўночна-еўрапейская, так і балканская зона. Прарадзіма праіндаеўрапейцаў знаходзілася ў Пярэдняй Азіі. Канцэпцыя пярэдне-азіяцкай прарадзімы праіндаеўралейцаў з'яўляецца найбольш абгрунтаванай вынікамі даследаванняў сумежных навук (археалогіі, этнаграфіі, тапанімікі і інш.). Яна мае шмат прыхільнікаў сярод спецыялістаў розных галін ведаў.

У сувязі з перанаселенасцю праіндаеўрапейскімі плямёнамі іх прарадзімы, бурным развіццём жывёлагадоўлі і земляробства, паляпшэннем умоў жыцця людзей, скарачэннем дзіцячай смяротнасці, павелічэннем працягласці жыцця, шчыльнасці і колькасці насельніцтва, неабходнасцю асваення новых тэрыторый для адначасовага павелічэння пагалоўя жывёлы прыкладна 4—3 тыс. гадоў да н.э. пачалася вялікая міграцыя праіндаеўрапейскіх плямён на прасторах Азіі і Еўропы. Міграцыя заняла некалькі тысяч гадоў, і за гэты час змяніліся многія пакаленні людзей.

3 тэрыторыі прарадзімы праіндаеўрапейцы мігрыравалі на захад, усход і поўнач. На захадзе яны прайшлі Малую Азію, выйшлі да Эгейскага мора, засялілі Балканы. Адна частка з іх абагнула Чорнае мора, прайшла праз тэрыторыю сучасных Балгарыі, Румыніі, Малдавіі, асвоіла Правабярэжную Украіну, стварыўшы там трыпольскую культуру. Гэта адна са старажытных індаеўрапейскіх міграцыйных хваль.

Была спроба прайсці Каўказ, дзе выяўлены цікавыя культуры індаеўрапейцаў. Сусветнай вядомасцю карыстаецца Майкопскі курган (3 тыс. гг. да н.э.), дзе знойдзены вырабы з золата і серабра. Пазней, у бронзавым веку, адбылося пранікненне індаеўрапейцаў на Каўказ (трыалецкая культура).

Частка праіндаеўрапейцаў рухалася на ўсход праз Іранскае пласкагор'е, адны выйшлі на тэрыторыю сучаснага Кітая, другія — на Індастанскі паўвостраў і сталі вядомыя як арыі. Асобная група індаеўрапейцаў ад Ірана павярнула на поўнач у Сярэднюю Азію. Яна прайшла паміж Каспійскім і Аральскім марамі, апынулася ў прыволжскіх стэпах і працягвала свой рух на захад да Дняпра, у Паўночнае Прычарнамор'е (старажытнаямная культура). Гэты магутны міграцыйны паток стаў крыніцай рассялення індаеўрапейцаў у Еўропе, у тым ліку і на Беларусі.

Пры сустрэчы з мясцовым насельніцтвам індаеўрапейцы, якія знаходзіліся на болып высокай ступені сацыяльна-эканамічнага развіцця (панавалі жывёлагадоўля і земляробства, выкарыстоўваўся метал, у той час як мясцовае насельніцтва займалася паляваннем, рыбалоўствам і збіральніцтвам), перамагалі яго і асімілявалі. Выключэннем было насельніцтва Індыі і Кітая. Індаеўрапейцы з'яўляліся вынаходнікамі кола і калёснага транспарту, патрэба ў якім была прадыктавана міграцыяй, іх рухомым ладам жыцця. Кола калясніц рабілі тады з кавалка дрэва цвёрдай пароды, пазней з металу. Новай з'явай стала пахаванне ў курганах, што было звязана з прыходам у Еўропу жывёлаводаў і земляробаў. Індаеўрапейцы прынеслі і больш высокую форму грамадскай арганізацыі — патрыярхат.

Пастулова ў выніку міграцыі і змешвання з карэнным насельніцтвам, а таксама пад уздзеяннем розных геаграфічных умоў індаеўрапейцы страчвалі сваё адзінства і нават падабенства і пераўтвараліся ў мазаіку народаў, іх культур і моў. Некаторыя даследчыкі налічваюць каля 40 народаў, якія з'явіліся вынікам змяшэння^ праіндаеўрапейцаў з мясцовым насельніцтвам. Да індаеўрапейцаў адносяцца народы, якія гавораць цяпер на славянскіх, германскіх, балцкіх, італійскіх (раманскіх), кельцкіх, індаіранскіх, грэчаскай, армянскай і албанскай мовах, прычым славяне, балты і германцы з'яўляюцца найболып блізкімі паміж сабой. Магчыма, яны развіліся ад адзінага продка паўночнай групы індаеўрапейцаў.

3 тэрыторыі Паўднёва-Усходняй Еўропы і Паўночнага Прычарнамор'я індаеўрапейцы мігрыравалі ў двух асноўных напрамках: першы на захад і паўночны захад, у Заходнюю Еўропу; другі на поўнач, у Сярэднюю і Паўночную Еўропу. У ІІІІІ тысячагоддзі да н.э. на вялікай тэрыторыі, якая ахоплівала басейны Віслы, Нёмана, Заходняй Дзвіны, Верхняга Падняпроўя, у выніку асіміляцыі мясцовага неалітычнага насельніцтва індаеўрапейцамі адбываецца фарміраванне адной з галін індаеўрапейскай мазаікі народаў балтаў (літоўцы, латышы, прусы, яцвягі, куршы, земгалы, селы і інш.). На поўдні і паўднёвым усходзе балты межавалі са скіфамі, сарматамі і іншымі плямёнамі, на поўначы і паўночным усходзе іх суседзямі былі фінаугорскія плямёны, на захадзе — славяне і германцы.

У рамках індаеўрапейскага перыяду вылучаецца балцкі этап этнічнай гісторыі Беларусі, які храналагічна супадае з эпохай металу (32 тыс. гг. да н.э. IVV стст. н.э.).

Балты, якія прыйшлі на Беларусь з Сярэдняга Падняпроўя, засвойвалі мясцовы даіндаеўрапейскі субстрат. На працягу II тысячагоддзя да н. э. адбываўся працэс змешвання балтаў (індаеўрапейцаў) з мясцовым насельніцтвам, асіміляцыі апошняга: "чыстых" этнасаў не існуе, усе этнасы ўтвараюцца ў выніку змешвання народаў. Першапачаткова балты пасяліліся ў Папрыпяцці і Падняпроўі, а на поўначы Беларусі яшчэ тысячу гадоў мела ўплыў фінаугорскае насельніцтва. 3 рассяленнем індаеўрапейцаў змяніўся не толькі этнічны склад насельніцтва Беларусі, але змянілася і эпоха.

Каменны век уступіў месца бронзаваму веку (32 тыс. гг. да н.э. 1 тыс. гг. да н.э.). Старажытная эканоміка, заснаваная на рыбалоўстве, паляванні і збіральніцтве, паступова замянялася земляробствам і жывёлагадоўляй. Індаеўрапейцы займаліся плужным земляробствам. Плуг вядомай канструкцыі, які дайшоў да нас у малюнках таго часу, быў знойдзены ў тарфяніку каля в.Капланавічы ў Клецкім раёне.

Індаеўрапейцы пакланяліся агню і сонцу. Агню надавалася значэнне ачышчальнай сілы, з ім асацыіраваўся чырвоны колер. Праяўленнем культу агню быў звычай пасыпаць цела нябожчыка мінеральнай чырвонай охрай, якая потым пераходзіла на косці, і пры раскопках робіцца ўражанне, быццам косці спецыяльна малявалі.

3 дзейнасцю індаеўрапейцаў звязваюць арнамент, якім упрыгожвалі посуд, адбіткі шнура, накручанага на палачку. Такі арнамент называўся шнуравым, а археалагічная культура — культурай шнуравой керамікі. Яе арэалы распаўсюджання ахоплівалі вялікія тэрыторыі Еўропы, у тым ліку і землі Беларусі. 3 сярэдзіны бронзавага веку тэрыторыя Беларусі ўвайшла ў арэал культур сярэднедняпроўскай, вісланёманскай, шнуравой керамікі Палесся, а таксама паўночнабеларускай.

Выкарыстанне больш эфектыўных бронзавых прылад працы, поспехі ў зямляробстве і жывёлагадоўлі стварылі ўмовы для накаплення багацця асобнымі сем'ямі, што было прывабай для іншых. Грабяжы і разбоі сталі адной з форм узбагачэння. Таму асноўным тыпам пасяленняў балтаў былі ўмацаваныя гарадзішчы, якіх на тэрыторыі Беларусі налічвалася каля 1 тыс. Па даных археолагаў,.на адным гарадзішчы жыло ў сярэднім ад 50 да 75 чалавек. Агульная колькасць насельніцтва ў бронзавым веку магла быць у памерах ад 50 да 75 тыс. чалавек. 3 развіццём земляробства гарадзішчы змяніліся адкрытымі селішчамівёскамі, дзе жылі некалькі вялікіх, а потым і малых сем'яў.

Трэба адзначыць, што неалітычнае насельніцтва Беларусі не было поўнасцю асімілявана. Яшчэ існавалі ранейшыя гаспадарчыя і культурныя традыцыі. Некаторыя рэгіёны Беларусі былі слаба заселены балтамі. Але на болыпай частцы яе тэрыторыі сфарміраваўся балцкі этнас. Аб гэтым сведчыць той факт, што пераважная болыпасць назваў рэк (Верхіта, Волча, Гайна, Грыўда, Друць, Клёва, Лучоса, Мытва, Нача, Палата, Ула, Усяжа, Эса і інш.) захавалі карані і характэрныя канчаткі, якія ёсць у літоўскай і латышскай, г.зн. балцкіх, мовах. Можна прыгадаць і іншыя назвы, якія адносяцца да балцкай гідраніміі: Асвея, Дрысвяты, Лосвіда, Муйса, Нарач, Усвяча і інш. Найболып часта сустракаюцца гідронімы, звязаныя з балтамі, у басейнах рэк Бярэзіны (Мена, Ольса, Серуч, Уса) і Сожа (Рэхта, Рэста, Сноў, Туросна).

Паходжанне тэрміна "балты" звязваюць з лацінскай назвай вострава на поўначы Еўропы (ВаШа, Ваісіа), які апісаў Пліній Старэйшы (I ст. н.э.). Словы з коранем "балты" сустракаюцца ў германскага храніста Адама Брэменскага (ІІст.), у прускіх хроніках, старажытнарускіх і беларускалітоўскіх летапісах XIV — XVI стст. У навуковы ўжытак тэрмін "балты" ўведзены нямецкім лінгвістам Г.Несельманам у 1845 г. •

На тэрыторыі Беларусі ў жалезным веку (1 тыс. гг. да н.э. — IV— V стст. н.э.) сфарміравалася некалькі археалагічных культур: днепрадзвінская (на поўначы), культура штрыхаванай керамікі (сярэдняя і паўночназаходняя часткі Беларусі), мілаградская і зарубінецкая (на поўдні Беларусі). Культуры жалезнага веку былі дастаткова развітымі. Мясцовыя плямёны асвоілі жалезаапрацоўку, вырабы з жалеза былі дастаткова разнастайнымі: сякеры, нажы, сярпы, зброя, упрыгажэнні і г.д.

Такім чынам, балцкі этап этнічнай гісторыі Беларусі гэта час распаўсюджання на беларускіх землях індаеўрапейцаў з іх асноўнымі заняткамі — земляробствам і жывёлагадоўляй, час інтэнсіўнай асіміляцыі мясцовага неалітычнага насельніцтва, у тым ліку і фінаугорскага на поўначы Беларусі. Мясцовае неалітычнае насельніцтва паступова трансфармавалася ў індаеўрапейцаўбалтаў, адначасова аказваючы пэўны ўплыў на іх мову і культуру.

Новы, славянскі этап этнічнай гісторыі Беларусі пачаўся ў раннім сярэднявеччы. Яго храналагічныя рамкі: IV-V стст. н.э. да нашага часу.

Пра паходжанне славян вучоныя выказалі мноства супярэчлівых гіпотэз, асабліва пра месцазнаходжанне іх прарадзімы. Адны даследчыкі сцвярджалі аб лакалізацыі славян у Прыпяцка-Сярэднедняпроўскім рэгіёне (Ю.Растафінскі, К.Машынскі, Ф.Філін і інш.), другія вучоныя змяшчалі іх прарадзіму ў Вісла-Одэрскім міжрэччы (Т.Лер-Сплавінскі, Ю.Кастшэўскі, Я.Чаканоўскі і інш.), трэція — на шырокіх прасторах ад Одэра да Дняпра (Л.Нідэрле, П.Траццякоў, В.Генсель, Б.Рыбакоў і інш.).

Вучоныя пангерманскага накірунку сцвярджаюць, што славяне прыйшлі на нашу тэрыторыю з Азіі і паўднёвых стэпаў Усходняй Еўропы. Гэта т.зв. канцэпцыя "ўсходняй лакалізацыі славян", якая цалкам пабудавана на здагадках, быццам славяне азіяты, а немцы заўсёды жылі ў Германіі, дзе расце бук (т.зв. "букавы аргумент"), быццам славяне прыйшлі з Азіі ў Еўропу значна пазней, калі германцы пакінулі гэту тэрыторыю пасля "вялікага перасялення народаў".

Некаторыя вучоныя размяшчаюць на тэрыторыі Беларусі неўраў адзін з народаў, аб якім пісаў грэчаскі гісторык Герадот. Але іх лакалізацыя ў Герадота зусім супярэчлівая. Ён адзначаў, што за вобласцю, дзе жылі неўры, пачыналася пустыня. Растлумачыць гэта не магчыма. Іншыя вучоныя лічылі неўраў славянамі, тлумачачы па-свойму герадотаўскі аповяд аб здольнасці неўраў адзін раз на год пераўтварацца ў ваўкоў. Такой здольнасці не мае ніводны народ.

На падставе даных гісторыі, мовазнаўства, тапанімікі, археалогіі, антралалогіі і іншых навук многія даследчыкі сцвярджаюць, што з Паўднёва-Усходняй Еўропы і Паўночнага Прычарнамор'я індаеўрапейцы мігрыравалі не толькі на поўнач, у Сярэднюю і Паўночную Еўропу, дзе далі пачатак балтам, але і на захад і паўночны захад. Прыкладна ў III тысячагоддзі да н.э. яны з'явіліся ў Заходняй Еўропе, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася яшчэ адна галіна індаеўрапейскай мазаікі народаў — славянская. Да II тысячагоддзя да н.э. працэс фарміравання славян у асноўным закончыўся (прыкладна 500 гадоў дастаткова для ўтварэння новых народаў).

Прарадзіму славян трэба шукаць паміж тэрыторыямі, якія ў III II тысячагоддзі да н.э. займалі, з аднаго боку, германцы (Ютландыя і Паўднёвая Скандынавія), а з другога — балты (Беларусь, Прусія, Літва, Латвія). У той час на поўнач і ўсход ад сучаснай Беларусі жылі фінаугорскія плямёны, на поўдзень ад яе іранамоўныя народы (скіфы і сарматы). Вядома там славян не магло быць. Адзіная тэрыторыя, якую можна лічыць прарадзімай славян, — гэта тэрыторыя паміж Эльбай, Віслай і Нёманам.

У' II тысячагоддзі да н.э. тэрыторыя, на якой жылі славяне, значна паменшылася ў сувязі з міграцыяй германскіх плямён з Ютландыі ўздоўж узбярэжжа Балтыйскага мора. Германскія плямёны злучыліся з балцкімі і адрэзалі славян ад мора, вось чаму ў апошніх марская тэрміналогія неразвітая.

Другая палова 1 тысячагоддзя н.э. была адзначана важнымі падзеямі ў гістарычным лёсе народаў Еўропы. Адыходзіла ў мінулае рабаўладальніцкая фармацыя, пачынаўся перыяд феадалізму. Славяне рабілі першыя крокі па перасяленню са сваёй прарадзімы.

Пасля другога "вялікага перасялення народаў", звязанага з расладам Рымскай імперыі, пад націскам плямён готаў і гунаў у IV VII стст. н.э. адбываецца значнае пашырэнне славянскага арэала, якое суправаджалася моўнай і этнічнай дыферэнцыяцыяй славян. Прычынамі славянскай міграцыі з'яляюцца:

- значнае павелічэнне колькасці славянскага насельніцтва на тэрыторыі паміж Эльбай, Віслай і Нёманам. Узровень развіцця гаспадаркі, перанаселенасць тэрыторыі выклікалі неабходнасць асваення новых зямель;

- славяне ў сваім сацыяльна-эканамічным і палітычным развіцці падышлі да класавага грамадства — перыяду ваеннай дэмакратыі. Маёмаснае размежаванне ў іх асяроддзі, грабежніцкія ваенныя напады падводзілі славян да захопу новых зямель;

- скарбы Рымскай імперыі, яе багатыя абшары вабілі да сябе славян. Акрамя таго, славяне ў той час адчулі на сабе націск з боку германцаў, авараў, хазараў і таму вымушаны былі шукаць новыя землі.

Са сваёй прарадзімы частка славян пачала масавы рух на поўдзень і ў VII — VIII стст. засяліла Балканы, землі сучаснай Югаславіі і Балгарыі, часткова Грэцыі, некаторыя іх групы дайшлі да Малой Азіі, Іспаніі, Сіцыліі, Паўночнай Афрыкі. У працэсе асіміляцыі смуглатварага фракійскага насельніцтва ўтварылася галіна славян, якіх называюць паўднёвымі славянамі (сёння гэта балгары, сербы, харваты, славенцы, македонцы і інш.).

Другая частка славян са сваёй прарадзімы рухалася на ўсход, дайшла да Дняпра, і ў VI — VII стст. на тэрыторыі сучаснай украінскай Валыні сфарміравалася новая галіна славян — усходнія славяне. На гэтай тэрыторыі ўсходнія славяне знаходзіліся да VIII IX стст., потым яны засялілі вялікія абшары Усходняй Еўропы да Дона, Акі, вярхоўяў Волгі (сёння гэта рускія, беларусы, украінцы).

Як мяркуюць некаторыя даследчыкі, тэрыторыя Беларусі на поўдзень ад Прыпяці была заселена славянамі ўжо ў VII VI стст. да н.э. Аб гэтым сведчаць старажытныя славянскія гідронімы (назвы рэк): Стыр, Стубла, Стубель, Сваратоўка, Родча, Рубча і інш.

На тэрыторыі на поўнач ад Прыпяці яшчэ жылі народы балцкай галіны індаеўрапейцаў, сведчаннем чаго з'яўляюцц'а балцкія гідронімы: Лань, Арэса, Клева, Брожа, Ула, Гаўя, Эса і інш. Некаторыя ўральскія, фінаугорскія гідронімы (Дзвіна, Свір, Мардва і інш.) на поўначы Беларусі былі ўспрыняты балцкай групай індаеўрапейцаў. Утварыліся таксама гібрыдныя балтафінскія гідронімы, напрыклад Лынтупка, Дрыса.

Што датычыць заходніх славян (сёння гэта палякі, чэхі, славакі і сербылужычане), то яны засталіся на сваёй прарадзіме, нікуды не мігрыравалі і ні з кім не змешваліся. Да фарміравання беларускага этнасу заходнія славяне прамога дачынення не мелі.

Адначасова з пашырэннем славянскага арэала ішоў працэс утварэння ваеннаплемянных саюзаў антаў і склавінаў (славян). Звесткі пра гэтыя плямёны ёсць у аўтараў VI ст. Іардана, Іаана Эфескага, Пракопія Кесарыйскага і інш., якія адзначалі генетычную роднасць славянскай супольнасці або лічылі славян асобнымі адгалінаваннямі венедаў (упершыню гэта назва сустракаецца ў антычных аўтараў 1 II стст. Плінія Старэйшага, Тацыта, Пталамея). У VI — VIII стст. "склавіны", "склавены" паступова трансфармаваліся ў агульную назву "славяне", якая стала іх саманазвай.

Паступова абшчынна-племянная і ваенна-палітычная арганізацыя славян пачала замяняцца дзяржаўна-класавай, што садзейнічала складванню раннефеадальных славянскіх дзяржаў. Такімі дзяржавамі ў Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропе былі княствы Само ў Чэхіі, Першае Балгарскае царства, Велікамараўская, Польская і Сербская дзяржавы і інш. У межах гэтых дзяржаў пачалі фарміравацца славянскія народнасці: палякаў з плямён і племянных саюзаў палян, віслян, мазаўшан, памаран; чэхаў з чэхаў, дулебаў, лучан, дзячан. Утварыліся таксама са славянскіх плямён сербская, чарнагорская, баснійская, македонская, харвацкая, балгарская і іншыя славянскія народнасці.

Аднак такія працэсы адбываліся не ва ўсіх еўрапейскіх рэгіёнах. Там, дзе славяне складалі меншасць насельніцтва, яны самі паступова асіміляваліся. У Заходняй і Паўднёвай Еўропе славяне былі асіміляваны грэкамі, італьянцамі, венграмі, румынамі, немцамі. Акрамя таго, не ўсе славянскія плямёны змаглі захавацца і сфарміравацца ў народнасці. Напрыклад, палабскія і паморскія славянскія плямёны люцічы, вялеты, абадрыты і інш. у выніку нямецкай агрэсіі былі часткова знішчаны, а часткова анямечаны. Выключэнне складаюць лужыцкія сербы (сорбы), якія на тэрыторыі сучаснай Германіі захавалі сваю славянскую культуру, мову і самасвядомасць.

Гістарычны шлях славян Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропы быў вельмі складаны. У Х ст. пад уладай венгерскіх феадалаў апынуліся землі славакаў. У другой палове XIV— XVI стст. сербы, балгары, македонцы, чарнагорцы былі заняволены туркамі. Харваты, чэхі і славенцы былі ўключаны ў імперыю Габсбургаў. Спатрэбілася шмат часу, каб вызваліцца гэтым славянскім народам і стаць на шлях самастойнага развіцця.

Ва Усходняй Еўропе, г.зн. на тэрыторыі сучаснай Беларусі, Расіі і Украіны, славяне асімілявалі мясцовае, адпаведна балцкае, фіна-угорскае і цюркскае, насельніцтва. Рассяліўшыся, усходнія славяне ўяўлялі сабой адзіны народ, мелі агульную культуру, мову, а сваю назву атрымалі па месцы пражывання. У летапісах называюцца каля 15 усходнеславянскіх супольнасцей дрыгавічы, радзімічы, крывічы, вяцічы, бужане, паляне, драўляне, валыняне і інш. Пазней яны ўвайшлі ва ўсходнеславянскае дзяржаўнае аб'яднанне — Кіеўскую Русь.

Раней адзначалася, што да VI — VII стст. на болыпай частцы тэрыторыі Беларусі пераважала балцкае насельніцтва. Славяне ў гэты час жылі кампактна, суцэльным масівам толькі ў басейне Прыпяці, галоўным чынам на поўдзень ад яе. Асноўным тыпам славянскіх пасяленняў былі селішчы (неўмацаваныя населеныя пункты), а тыпам жылля — паўзямлянка.

У VI — VII стст. пачалося пранікненне славян у балцкі арэал. У балтаў з'яўляюцца паўзямлянкі з пячамі-каменкамі, каменныя жорны, жалезныя нажы і іншыя славянскія рэчы, прылады працы.

У VIII — IX стст. адбываецца масавае рассяленне славян у балцкім арэале на тэрыторыі Беларусі спачатку ў верхнім цячэнні рэк Случ і Арэса, на правым беразе Дняпра, потым на Бярэзіне. У курганах знойдзены пахаванні па славянскаму абраду шляхам трупаспалення, а таксама славянская кераміка. Засяленне ішло з паўднёвай часткі Прыпяцкага басейна. Славяне праніклі ў Падняпроўе і Падзвінне ў IX ст., а да Х ст. яны рассяліліся ў Верхнім Панямонні. Большая частка балцкага насельніцтва была асімілявана, другая — знішчана ці выціснута на паўночны захад, у Прыбалтыку, дзе прыняла ўдзел у фарміраванні этнічных літоўцаў і латышоў. Трэцяя частка балцкага насельніцтва працягвала жыць на сваіх бьілых месцах. Асіміляцыя гэтай часткі балтаў славянамі на тэрыторыі Беларусі працягвалася да XII — XIII стст. і нават пазней.

У выніку славянабалцкага сінтэзу ў VIII Х стст. узніклі новыя этнічныя славянскія супольнасці, якія часта ўпамінаюцца ў сярэдневяковых пісьмовых крыніцах. Гэта дрыгавічы, радзімічы, крывічы.

Дрыгавічы займалі большую часткў Паўднёвай і значную частку Сярэдняй Беларусі. У "Аповесці мінулых гадоў" адзначаецца, што яны жылі паміж Прыпяццю і Заходняй Дзвіной. У іх культуры пераважалі славянскія элементы. Мова была славянскай. Аднак у іх тагачаснай культуры зафіксаваны і балцкія элементы — спіральныя пярсцёнкі , змеегаловыя бранзалеты , падковападобныя спражкі. Да балцкіх вытокаў адносіцца звычай пахавання нябожчыкаў у драўляных дамавінах-церамах.

Змешанае паходжанне дрыгавічоў у выніку славянабалцкага сінтэзу зафіксавана і ў назве гэтай супольнасці. Корань яе, відаць, балцкі. У літоўскай мове ёсць шмат слоў з гэтым коранем (сігё^пав — сыры, вільготны), якія адлюстроўваюць адну з асаблівасцей мясцовасці, дзе аселі дрыгавічы, а менавіта вільготнасць, забалочанасць зямлі ў парэччы Прыпяці.

Пазней да былой асновы было дададзона славянскае "ічы". Такім чынам, тэрмін "дрыгавічы" ўяўляе сабой славянізаваную назву былой, даславянскай формы, якая азначала групу балцкага насельніцтва ў адпаведнасці з асаблівасцю тэрыторыі пражывання. 3 геаграфічнай асаблівасцю тэрыторыі дрыгавічоў звязана і паходжанне слова "дрыгва" ў беларускай мове, што ў перакладзе на рускую азначае "тряснна".

Радзімічы, паводле звестак з "Аповесці мінулых гадоў", займалі землі паміж Дняпром і Дзясной. Асноўны арэал іх рассялення басейн р. Сож. Як і дрыгавічы, радзімічы сфарміраваліся ў выніку змяшэння славянскага і балцкага насельніцтва, асіміляцыі апошняга. У культуры пераважалі славянскія элементы. Мова была славянская. Разам з тым ў археалагічных помніках адзначаны і балцкія элементы: шыйныя грыўны, бранзалеты са стылізаванымі змяінымі галовамі, прамянёвыя спражкі.

Летапісная легенда аб паходжанні радзімічаў ад міфічнай асобы Радзіма адлюстроўвае, на наш погляд, хутчэй за ўсё біблейскі светапогляд аўтара гэтай легенды, чым існаванне сапраўднага чалавека. Тут мы сустракаемся з прыкладам міфатворчасці. На думку шэрага аўтараў (М.Піліпенка, Г.Хабургаеў), тэрмін "радзімічы" выяўляе блізкасць з балцкім тэрмінам "знаходжанне".

Крывічы займалі поўнач Беларусі і суседнія раёны Падзвіння і Падняпроўя (Пскоўшчыну і Смаленшчыну). Яны жылі ў вярхоўях рэк Заходняй Дзвіны, Дняпра і Ловаці і былі найбольш шматлікім усходнеславянскім насельніцтвам. Культура крывічоў дзялілася на дзве вялікія групы: полацка-смаленскую і пскоўскую.

У этнічным абліччы пераважалі славянскія рысы. Мова была славянскай. Да балцкіх элементаў у культуры крывічоў трэба аднесці бранзалеты са змяінымі галовамі, спіральныя пярсцёнкі, грыўны балцкага тыпу і г.д.

Што да назвы "крывічы", дык існуе некалькі гіпотэз. Адны вучоныя (гісторык В.Ластоўскі) выводзяць назву "крывічы" ад слова "кроў"; тады яе можна разумець як "сваякі па крыві", "крэўныя". Вядомы гісторык С.М.Салаўёў сцвярджаў, што назва "крывічы" звязана з характарам мясцовасці, якую займала гэта супольнасць (узгоркаватая, няроўная крывізна). Вялікая група вучоных (археолаг П.М.Траццякоў, гісторык Б.А.Рыбакоў, беларускі філолаг і гісторык М.І.Ермаловіч) сцвярджаюць, што ў назве "крывічы" захавалася імя язычніцкага першасвяшчэнніка Крыва-Крывейты.

Такім чынам, звесткі археалогіі, мовазнаўства, антрапалогіі сведчаць пра тое, што ранне-сярэдневяковыя этнічныя супольнасці дрыгавічоў, радзімічаў, крывічоў сфарміраваліся ў выніку змяшэння, сінтэзу славянскіх і балцкіх груп насельніцтва. У іх культуры і мове перапляліся славянскія і балцкія элементы з перавагай славянскіх рыс.

Менавіта крывічы, дрыгавічы, радзімічы, а не наступныя этнічныя супольнасці ўтрымлівалі ў сабе балцкі субстрат.Для характарыстыкі дрыгавічоў, радзімічаў, крывічоў важнае значэнне мае высвятленне тыпу гэтых этнічных супольнасцей. Неправамерна называць іх плямёнамі таму, што ў іх асяроддзі ўжо не было сацыяльнай роўнасці, аднолькавага становішча ўсіх членаў этнічнай супольнасці, знік родаплемянны падзел, з'явілася палітычнае кіраванне, утварыліся "княжанні", на чале якіх стаялі князі. Звесткі з археалогіі, пісьмовых крыніц сведчаць, што дрыгавічы, крывічы і радзімічы пераступілі мяжу абшчыннарадавога ладу і ўвайшлі ў пачатковы этап раннякласавага грамадства. Гэта пацвярджае і ўзровень развіцця іх эканомікі, які характарызуецца пачаткам грамадскага падзелу працы.

Дрыгавічы, крывічы, радзімічы з'яўляліся тэрытарыяльнымі культурнаэтнічнымі супольнасцямі і не сфарміраваліся ў народнасці. Яны ўяўлялі сабой не плямёны, як у раннім жалезным веку, а протанароднасці ("народцы") і адначасова пачатковыя дзяржаўныя ўтварэнні, ці протадзяржавы.

Дрыгавічы, крывічы палачане, радзімічы паступова ўцягваліся ў працэс фарміравання беларускай народнасці. Прычым трэба адзначыць, што паміж славянамі і балтамі мелі месца і мірнае суіснаванне, і ваенныя сутыкненні, і асіміляцыйныя працэсы. Асімілявалі не толькі славяне балтаў, але ў шэрагу выпадкаў славяне былі асіміляваныя балтамі. Мелі месца істотныя адрозненні гэтых працэсаў на ўсходзе і захадзе Беларусі. На ўсходзе былі вельмі моцныя сувязі славянскай, балцкай і суседняй фіна-угорскай культуры, якія доўга ажыццяўляліся ў межах шырокай паласы, і працягласць іх была вельмі вялікай. У заходніх рэгіёнах Беларусі ўсходне-славянскія супольнасці дрыгавічоў, валынян, крывічоў суседнічалі і суіснавалі з усходне-балцкімі (літоўскімі), заходне-славянскімі (мазавецкімі), заходне-балцкімі (яцвяжскімі) плямёнамі. У адрозненне ад балтаў, якія жылі на тэрыторыі сучаснай Беларусі і Смаленшчыны і былі асіміляваны славянамі, балцкія плямёны ПаўднёваУсходняй Прыбалтыкі сталі асновай, на якой склаліся народнасці: літоўцы, латышы, прусы, яцвягі. Па мове балты гэтага рэгіёна падзяляліся на заходніх (прусы, яцвягі) і ўсходніх (літоўцы, латышы, куршы і інш.).

Тэрыторыю паміж Нёманам і вярхоўямі р.Нараў насяляла група яцвяжскіх плямён — судзінаў, дайновы, паляксянаў і ўласна яцвягаў. Іх мова была пераходнай паміж балцкімі і славянскімі мовамі. Некаторыя даследчыкі лічаць, што яцвягі займалі болып шырокую тэрыторыю, уключаючы Нёманска-Бугскае міжрэчча (У.Сядоў). У першай палове XIII ст. зямля яцвягаў была часткова падпарадкавана галіцка-валынскімі і мазавецкімі князямі. У другой палове XIII ст. пасля кровапралітнай барацьбы яцвягі, як і суседнія роднасныя ім прусы, былі канчаткова заваяваны крыжакамі. Нейкая іх колькасць перасялілася ў суседнія землі — Літву, Полыпчу, Беларусь. Менавіта гэтым тлумачыцца тое, што ў заходніх раёнах Беларусі з'явіліся назвы населеных пунктаў Яцвязь, Ядзьвінкі, Прусы, Прусікі. Сляды знаходжання дайновы захаваліся ў тапонімах Дзейнава, Дайнова, Дайноўка, якія лакалізаваны ў раёнах Валожына, Гродна, Слоніма, Івянца. Такім чынам, ёсць усе падставы сцвярджаць, што яцвягі былі адным з кампанентаў у фарміраванні беларускай народнасці.

У заходнім рэгіёне Беларусі доўга пражывалі асобныя балцкія і змешаныя балцкаславянскія групы насельніцтва. У IX — XI стст. балцкаславянская мяжа праходзіла па лініі Гродна — Ліда — Іўе — Вілейка Мядзель Браслаў. У XII — XIII стст. яна адсунулася далей на захад і паўночны захад да сучаснай Літвы і Латвіі. Важна таксама адзначыць, што змяшэнне балтаў са славянамі адбывалася не толькі на тэрыторыі Беларусі, але ў нейкай ступені і на тэрыторыі Літвы і Латвіі. Аб гэтым сведчаць наступныя прыклады: у XII — ХПІ стст. на тэрыторыі Латвіі існавалі княствы Кукенойс і Герцыке, якія знаходзіліся ў залежнасці ад Полацка; старажытная частка г.Вільні была заснавана крывічамі ў XI — XII стст. Невыпадкова ў складзе аўкштайтаў выдзяляецца лакальная група дзукаў, у якой шмат агульнага з беларусамі.

У той жа час сярод славянскага насельніцтва працягвалі існаваць групы балтаў. Аб існаванні на заходняй частцы ўсходне-славянскай этнічнай тэрыторыі ўсходне-балцкіх груп літоўцаў сведчаць назвы населеных пунктаў — Літва, Літоўцы, Літоўка , якія і сёння сустракаюцца на Маладзечаншчыне, Слонімшчыне, Стаўбцоўшчыне і ў іншых мясцовасцях. Набегі нямецкіх рыцараў былі галоўнай прычынай перасялення невялікіх груп заходніх балтаў жамойтаў на ўсход. Гэта пацвярджаюць назвы населеных пунктаў: Жамойцішкі (Воранаўскі рн), Жамойдзі (Лідскі рн), Жамойск (Докшыцкі рн) і інш. Пад ціскам Лівонскага ордэна ў падзвінска-дняпроўскі рэгіён перасялілася і частка ўсходнебалцкага насельніцтва — латыголаў. На Віцебшчыне налічваецца каля 30 населеных пунктаў з назвай Латыголь, Латыголічы, Латыголава і інш. Наогул балцкіх назваў населеных пунктаў на тэрыторыі Беларусі сёння налічваецца болып за 200. Пераважная іх колькасць знаходзіцца ў заходніх раёнах.

Акрамя балцкага насельніцтва на фарміраванне беларускага этнасу аказалі пэўны ўплыў асобныя групы цюркскага насельніцтва (татары), якія пасяліліся на тэрыторыі Беларусі ў канцы XIV — пачатку XV ст. Аднак гэты ўплыў быў нязначны.

Беларускі этнас - гэта ўстойлівая супольнасць людзей, якая гістарычна склалася на тэрыторыі сучаснай Беларусі, суседніх усходніх і паўночных землях і характарызуецца асаблівасцямі мовы, побыту, культуры, рысаў псіхікі і самасвядомасці, што перадаюцца з пакалення ў пакаленне. Працэс фарміравання беларускага этнасу з'яўляецца доўгім па часе, складаным і шматгранным. Існуюць розныя погляды і адказы на пытанне аб вытоках, каранях, продках беларусаў. Спрэчкі даследчыкаў выклікае час завяршэння працэсу складання (этнагенезу) беларускай этнічнай супольнасці. Адны сцвярджаюць, што беларусы, як этнас, ужо існавалі ў XIII ст., а працэс фарміравання беларускай народнасці пачаўся яшчэ ў VII—VIII стст. (Г. Штыхаў, М. Ермаловіч, М. Ткачоў і інш.). Паводле В. Сядова, беларуская этнічная супольнасць склалася ў ХІІІ-ХІV стст. М. Грынблат лічыць, што фарміраванне беларусаў адбывалася ў ХІV-ХVІ стст. Ёсць і іншыя меркаванні.

Узнікла шмат канцэпцый, якія маюць як навуковы, так і ненавуковы характар, палітычную афарбоўку, часта ўзаемавыключаюць адна другую. Так, яшчэ ў XIX ст. з'явіліся польская і велікаруская канцэпцыі, якія адмаўлялі існаванне самастойнага беларускага этнасу на той падставе, што ў насельніцтва Беларусі быццам не было самастойнай славянскай мовы. Прыхільнікі польскай канцэпцыі (Л. Галембоўскі, А. Рыпінскі і інш.) лічылі беларускую мову дыялектам польскай мовы, а беларусаў - часткай польскага этнасу. Творцы велікарускай канцэпцыі (А. Сабалеўскі, I. Сразнеўскі і інш.) сцвярджалі, што Беларусь - частка велікарускай этнічнай тэрыторыі, а беларуская мова — дыялект рускай мовы. Памылковасць гэтых канцэпцый даказана даследваннямі па беларускай мове. У пачатку XX ст. выдатны славіст Я. Карскі ў фундаментальнай працы «Беларусы» пераканаўча даказаў, што беларуская мова з'яўляецца самастойнай славянскай мовай, якая паводле свайго лексічнага складу, сінтаксісу, фанетыкі і марфалогіі ўваходзіць у групу ўсходнеславянскіх моў нароўні з велікарускай і ўкраінскай. У той жа час М. Пагодзіным і В. Ластоўскім была прапанавана крывіцкая канцэпцыя. Яна грунтавалася на сцвярджэнні, што адзінымі і непасрэднымі продкамі беларусаў з'яўляюцца крывічы. Аўтары названай канцэпцыі атаясамлівалі беларусаў і крывічоў і нават уносілі прапанову называць беларусаў крывічамі, а Беларусь — Крывіяй. Памылковасць гэтай канцэпцыі заключаецца ў тым, што крывічы займалі толькі паўночную і цэнтральную частку тэрыторыі сучаснай Беларусі. Але на пытанне аб тым, як узнікла паўднёвабеларускае насельніцтва, крывіцкая канцэпцыя адказу не дае. Няма ў канцэпцыі тлумачэння і таго, чаму на частцы тэрыторыі, якую займалі крывічы, пазней сфарміравалася велікаруская народнасць. Аднак самая вялікая памылка крывіцкай канцэпцыі выяўляецца ў храналагічнай неадпаведнасці знікнення крывічоў і з'яўлення беларускага этнасу. Крывічы зніклі да сярэдзіны XII ст., а беларусы, як этнас, да гэтага часу яшчэ не сфарміраваліся.

Аўтары крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкай канцэпцыі (Я. Карскі, У. Пічэта, М. Грынблат, М. Доўнар-Запольскі) асноўнымі продкамі беларусаў лічылі этнічныя супольнасці крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў. Асноўная іх аргументацыя грунтуецца на вывучэнні распаўсюджвання традыцыйных земляробчых прылад і асаблівасцей гаворак у розных рэгіёнах Беларусі. Але і гэтая канцэпцыя мае спрэчныя моманты. Тыя элементы культуры і мовы беларусаў, якія лічацца састаўнымі элементамі культуры і мовы дрыгавічоў ці крывічоў, узніклі пазней, чым існавалі крывічы, дрыгавічы і радзімічы, не раней XII ст., і займалі болыл шырокія арэалы, чым тэрыторыі дрыгавічоў, крывічоў і радзімічаў.

Згодна з фінскай канцэпцыяй (яе аўтар I. Ласкоў), продкамі беларускага народа былі славяне і фіны. У якасці доказу ён спасылаецца на тое, што некаторыя назвы беларускіх рэчак (напрыклад, Дзвіна) фінскага паходжання. Але гэты факт не з'яўляецца аргументам фінскага субстрату ў беларускім этнагенезе. Ён сведчыць толькі аб тым, што ў Падзвінні, Панямонні калісьці жыло фінамоўнае насельніцтва. Гэта было ў глыбокай старажытнасці, у каменным веку. Яно было асімілявана балтамі яшчэ да рассялення славянаў на тэрыторыі Беларусі.

Паводле балцкай канцэпцыі продкамі беларусаў былі славяне і старажытныя балты. Прыхільнікі балцкай канцэпцыі (у прыватнасці В. Сядоў) сцвярджаюць, што на старажытных балтаў, як продкаў беларусаў, указваюць некаторыя элементы традыцыйнай беларускай культуры і мовы (культ вужа, жаночы галаўны ўбор намітка, цвёрды «р» і інш.). Аргументам гэтай канцэпцыі лічацца таксама назвы беларускіх рзчак (Сож, Рэста, Клёва, Арэса і інш.). Мяркуюць, што яны балцкага паходжання. У доказах балцкай канцэпцыі шмат спрэчнага. Многія факты, на якія спасылаюцца яе прыхільнікі, характэрны не толькі для балтаў і беларусаў. Цвёрды «р», напрыклад, апрача балтаў і беларусаў, уласцівы таксама мове ўкраінцаў, балгараў, сербаў, чэхаў, славакаў, на якіх балты не зрабілі культурнага ўплыву. Жаночы галаўны ўбор намітка быў пашыраны не толькі ў балтаў і беларусаў, але і ў другіх славянскіх народаў, у прыватнасці ўкраінцаў, балгараў, палякаў. А такая з'ява, як культ вужа, была распаўсюджана яшчэ шырэй. Яна ўласціва рэлігіі не толькі балтаў і славян, але і грэкаў, і албанцаў. Назвы беларускіх рэчак таксама не з'яўляюцца падставай для аргументацыі балцкага субстрату (падасновы) беларусаў. Падобна назвам беларускіх рэчак фінскага паходжання, яны паказваюць толькі тое, што ў мінулым на тэрыторыі Беларусі жылі балты. Але большасць іх была асімілявана раней, калі беларусы яшчэ не фарміраваліся.

У 50-я гады XX ст. савецкі этнограф С. Токараў абгрунтаваў так званую повую (або старажытнарускую) канцэпцыю. На яго думку, у канцы IX - пачатку X ст. узмацніліся працэсы нівеліроўкі этнакультурных асаблівасцей усходніх славян. Гэта было абмоўлена эканамічнай, палітычнай, культурнай і канфесійнай інтэграцыяй. Пачалося далейшае развіццё феадальных адносін, класаў і гарадоў, распаўсюджванне хрысціянства. Пачала фарміравацца агульная тэрыторыя ўсходніх славян. Цэнтрам збірання ўсходніх славян было Сярэдняе Падняпроўе, дзе знаходзіўся г. Кіеў, які стаў сталіцай новай дзяржавы - Кіеўскай Русі. У выніку змешвання розных супольнасцей (крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў, драўлян, палян, вяцічаў і іншых) у Сярэднім Падняпроўі ў IX- X стст. сфарміравалася новая, усходнеславянская этнічная супольнасць - старажытнаруская народнасць. У другой палове X ст. зацвердзілася і агульная назва гэтай тэрыторыі — Русь. Сярэдняе Падняпроўе пачало звацца Рускай зямлёй, кіеўскія князі - рускімі князямі. Згодна з гэтай канцэпцыяй, моцная Старажытнаруская дзяржава абараняла ўсходнеславянскія землі ад нападаў іншаземных рабаўнікоў, вызваляла іх жыхароў ад выплаты даніны хазарам і варагам. У гэтай дзяржаве існавала адзіная культура і мова. Затым у выніку палітычнага раз'яднання, распаду Кіеўскай Русі раз'ядналася і старажытнаруская народнасць. У выніку ўтварыліся тры роднасныя народы: рускі, беларускі і ўкраінскі.

Аднак у гэтай канцэпцьй з'явілася шмат апанентаў (Г. Штыхаў, М. Ермаловіч, М. Ткачоў і інш.). Яны поўнасцю адмаўляюць сам факт існавання старажытнарускай народнасці і фарміравання на яе аснове беларусаў, украінцаў і рускіх. Згодна з канцэпцыяй М. Ермаловіча, ніякай стражытнарускай народнасці не існавала. А калі гэта так, дык і не магло быць ніякага падзелу неіснуючай агульнарускай народнасці на тры галіны - рускую, украінскую і беларускую. Гэтая выснова робіцца на той падставе, што Кіеўская Русь, куды ўваходзілі ўсходнеславянскія землі, не з'яўлялася такой дзяржавай, як яе апісваюць у нашай гістарычнай і вучэбнай літаратуры. Яна, на думку Ермаловіча, зусім не з'яўлялася збіральнікам славянскіх народаў. Пры гэтым ён спасылаецца на К. Маркса. Апошні назваў Кіеўскую Русь імперыяй, якая была недарэчнай, няскладнай, скараспелай, «шматковай». Гэта дзяржава, дапаўняе Ермаловіч, была штучным і таму нетрывалым ваенна-адміністрацыйным аб'яднаннем. У ёй паспешліва і насуперак волі і інтарэсам народаў аб'ядноўваліся племянныя землі, і таму яна не мела агульнай эканамічнай базы. Галоўная мэта дзяржавы — здзяйсняць ваенныя паходы на Візантыю. Для гэтага і збіралася з заваяваных тэрыторый шматлікае і рознапляменнае войска. А калі гэта так, дык, піша Ермаловіч, становіцца праблематычным узнікненне старажытнарускай народнасці ў такой дзяржаве, як Кіеўская Русь. Аб неіснаванні старажытнарускай народнасці сведчыць і той факт, што Кіеўская дзяржава ў XII ст. распалася на часткі, якія адпавядалі першапачатковым племянным тэрыторыям.

У сувязі з такімі развагамі ўзнікае і яшчэ адно пытанне: калі не было агульнарускай народнасці, як тады адбылося фарміраванне беларускага, рускага і ўкраінскага этнасаў, а потым і адпаведных народнасцей? Ермаловіч мяркуе, што справа ўся ў тым, на якой тэрыторыі пасяліліся славянскія плямёны і з якім карэнным насельніцтвам (субстратам) адбылося змяшэнне. Так, рускі этнас фарміраваўся на аснове фіна-угорскага субстрату, украінскі — цюркскага, беларускі — балцкага.

Ермаловіч лічыць, што доля балцкага субстрату ў фарміраванні беларусаў была значна меншая, чым угра-фінскага ў этнасе велікарусаў. Тлумачыцца гэта тым, што Беларусь з прычыны яе геаграфічнага становішча была месцам, дзе асабліва інтэнсіўна канцэнтраваўся славянскі элемент, таму ён мог лёгка перамагаць балцкі. Асобныя рэгіёны Беларусі наогул не былі заселены балтамі (поўдзень Міншчыны, міжрэчча Віліі і Гайны, поўдзень Полаччыны). Ермаловіч адзначае яшчэ адну асаблівасць фарміравання беларускага этнасу. Гэта тое, што на тэрыторыі Беларусі адбываліся вельмі інтэнсіўныя працэсы змяшэння, зрошчвання славянскіх этнічных супольнасцей — крывічоў, радзімічаў, дрыгавічоў. Вынікам гэтага было ўзмацненне славянскага элемента, што спрыяла больш хуткай асіміляцыі балтаў. Канцэпцыя фарміравання беларускага этнасу, якую адстойваў М. Ермаловіч, знайшла значную колькасць прыхільнікаў.

На пачатку 90-х гадоў XX ст. яшчэ адну канцэпцыю (сучасную) ўзнікнення беларускага этнасу прапанаваў беларускі гісторык і этнолаг М Ф, Піліпенка. Ён адмаўляецца ад уяўлення аб беларускім этнагенезе як спрошчанай эвалюцыі, а таксама ад тлумачэння яго толькі вялікай міграцыяй. Даследчык лічыць, што ў фарміраванні беларускага этнасу мелі месца як эвалюцыя, так і дыфузія, якія цесна ўзаемадзейнічалі і дапаўнялі адна другую ў гэтым працяглым і складаным працэсе. Піліпенка па-новаму падышоў да пытання аб продках беларусаў. Ён лічыць, што ў выніку шырокага рассялення славян і змешвання іх з усходнімі балтамі ўтварыліся не беларусы, а першапачатковыя ўсходнеславянскія этнічныя супольнасці крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў. Гэта адбылося ў IX - X стст. Затым у канцы X - пачатку XI ст. разам з іншымі ўсходнеславянскімі супольнасцямі крывічы, дрыгавічы і радзімічы кансалідаваліся ў новую агульнаславянскую этнічную супольнасць. Для яе былі характэрны агульнаўсходнеславянская мова, агульныя матэрыяльная і духоўная культуры. З трансфармацыяй гэтых першапачатковых этнічных славянскіх супольнасцей у агульнаславянскую старажытную супольнасць іх тэрыторыі сталі агульнай этнічнай тэрыторыяй, якая атрымала назву Русь. Менавіта з гэтага часу ў дачыненні да тэрыторыі Беларусі, як і да суседніх усходнеславянскіх зямель, пачала ўжывацца назва Русь, а насельніцтва стала называцца русамі, русічамі, русінамі, рускімі.

З часу свайго фарміравання этнічная тэрыторыя Русі не была аднастайнай. Яна падзялялася на рэгіёны, якія не супадалі з ранейшымі этнічнымі тэрыторыямі першапачатковых усходнеславянскіх этнічных супольнасцей. Тэрыторыя сучаснай Беларусі па лакальных асаблівасцях мовы і культуры ўваходзіла ў дзве дыялектна-этнаграфічныя зоны агульнаўсходнеславянскай этнічнай супольнасці - палескую і падзвінска-дняпроўскую. Акрамя агульнай назвы Русь, за паўднёвай часткай тэрыторыі Беларусі замацавалася назва Палессе, за цэнтральнай і паўночнай - Белая Русь. У паўднёвай папрыпяцкай зоне на аснове трансфармацыі дрыгавічоў, драўлян і паўднёвай часткі радзімічаў ішоў працэс фарміравання новай этнічнай супольнасці - палешукоў, у паўночным (падзвінска-дняпроўскім) рэгіёне ў выніку трансфармацыі крывічоў, вяцічаў і паўночных радзімічаў - старажытных беларусаў. М. Піліпенка лічыць, што менавіта яны сталі непасрэднымі продкамі беларусаў.

З цягам часу, адзначае М. Піліпенка, у выніку інтэнсіўных этнічных працэсаў на аснове ўзаемадзеяння, згуртавання дзвюх значных груп (папрыпяцкай і падзвінска-дняпроўскай) усходнеславянскага насельніцтва, з аднаго боку, і кансалідацыі іх з асобнымі групамі неўсходнеславянскага насельніцтва - заходнеславянскага (польскага), балцкага і цюркскага (татарскага), з другога, на шырокай тэрыторыі, размешчанай паміж Прыпяццю на поўдні і Заходняй Дзвіной на поўначы, Нёманам на захадзе і Дняпром на ўсходзе, да сярэдзіны XVI ст. сфарміраваліся новы комплекс культуры і звязаная з ім сістэма мовы. Усё гэта сведчыла аб з'яўленні новай, усходнеславянскай этнічнай тэрыторыі, якая атрымала з таго часу сваю назву Белая Русь.

У розныя часы паходжанне гэтай назвы тлумачылі па-рознаму. Яе звязвалі з прыгажосцю зямлі (Макарый, XVI ст.), мноствам снегу (С. Герберштэйн, XVI ст.), вольнасцю (В. Тацішчаў, XVIII ст.), незалежнасцю ад татара-манголаў (М. Любаўскі, XIX ст.), са светлапігментаваным і светлавокім антрапалагічным тыпам жыхароў (М. Янчук, пачатак XX ст.). У наш час з'явіліся іншыя тлумачэнні: назва Белая Русь звязваецца з больш раннім прыняццем хрысціянства Ў параўнанні з Чорнай Руссю (Я. Юхо), з шырокім распаўсюджваннем у тапаніміцы назваў са словам «белая» (П. Крапівін), асацыяцыяй У аднаго з этнічных продкаў беларусаў (балтаў) захаду з чорным колерам, а ўсходу - з белым.

Далейшае фарміраванне беларускай народнасці адбывалася з канца XIII да сярэдзіны XVIII ст. Працэс гэты праходзіў пад уздзеяннем сацыяльна-эканамічных, палітычных, геаграфічных, царкоўна-рэлігійных і іншых фактараў. Аб'яднанне беларускіх земляў у складзе ВКЛ, падначаленне адзінай вярхоўнай уладзе прывяло да тэрытарыяльнай кансалідацыі і паслужыла штуршком да складання этнічнай тэрыторыі кампактнага рассялення народа, з якой звязаны яго фарміраванне і развіццё. Цэнтралізацыя дзяржавы (арганізацыя кіравання, ліквідацыя рэшткаў раздробленасці, уніфікацыя адміністрацыйнага падзелу, увядзенне адзінага заканадаўства, сімволікі) спрыяла больш шчыльнаму палітычнаму аб'яднанню беларускіх земляў і актыўнаму функцыянаванню сацыяльна-эканамічнага фактару. Прагрэс у вытворчасці і развіцці таварна-грашовых адносін, рост гарадоў спрыялі моўнай інтэграцыі, нівеліравалі мясцовыя асаблівасці і ўздзейнічалі на фарміраванне саслоўна-класавай структуры этнасу - ужо да сярэдзіны XVI ст. аформіліся шляхецкае, мяшчанскае, сялянскае саслоўі.

Яшчэ раз нагадаем, што этнічная тэрыторыя Беларусі ахапіла пераважна ўсходнеславянскія землі, на якіх жылі нашчадкі крывічоў (Віцебшчына, Смаленшчына, Віленшчына, Гарадзеншчына), дрыгавічоў (цэнтральная Беларусь, Палессе, Берасцейшчына), радзімічаў (Магілёўшчына, Гомельшчына, заходняя Браншчьша). У ХІІІ-ХVІ стст. на гэтай тэрыторыі фарміруецца новая самастойная мова са сваімі спецыфічнымі фанетычнымі і сінтаксічнымі асаблівасцямі, сваім лексічным складам, Яна карэнным чынам адрозніваецца ад старажытнаўсходнеславянскай (царкоўнаславянскай), рускай і ўкраінскай моў. У фанетыцы яе асаблівасцямі сталі «дзеканне», «цеканне», «аканне», «яканне», цвёрды гук «р», фрыкатыўнае вымаўленне «г». У сінтаксісе — выкарыстанне слоў «каб», «калі», часціц «ці», «чы». Развіццю беларускай мовы спрыяла тое, што ў канцы ХІV-ХVІІ стст. яна была дзяржаўнай у ВКЛ. Ей карысталіся судовыя ўстановы, княжацкая канцылярыя, магістраты, на ёй пісаліся законы, летапісы, мемуары і публіцыстычныя творы. Такі статус мовы быў замацаваны ў Канстытуцьй таго часу - Статуце 1588 г. Ф. Скарына ўвёў родную мову ў Біблію і тым паказаў яе раўнапраўе з класічнымі кананічнымі мовамі — лацінскай, грэчаскай, старажытнаяўрэйскай. Выкарыстанню беларускай мовы ў канфесійнай літаратуры спрыяла Рэфармацыя. Уніяцкая царква выкарыстоўвала мову карэннага этнасу нароўні з лацінскай і царкоўнаславянскай, што садзейнічала ўнармаванню беларускай мовы. Дасягнуўшы значнага развіцця, беларуская мова з другой паловы XVI ст. пачала здаваць свае пазіцыі пад націскам польскай.

Спецыфічныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускай народнасці адлюстраваны ў тыпах пасяленняў (мястэчкі, фальваркі, засценкі, ваколіцы), жылля (хата і сенцы), прылад працы (саха, драўляная барана), у адзенні і народнай кухні.

Асноўным паказчыкам ступені кансалідавання народа выступае этнічная самасвядомасць - усведамленне людзьмі прыналежнасці да свайго народа, яго адметнасці. Яна ўзнікла найперш у асяроддзі прагрэсіўна настроеных слаёў гараджан, шляхты, духавенства і праявілася ў любові да роднага краю, народа, культуры, у зацікаўленасці іх мінулым, сучасным і будучым, у клопаце аб уратаванні нацыянальных формаў духоўнай культуры перад пагрозай дэнацыяналізацыі. Рэфармацыя садзейнічала абуджэнню нацыянальнай самасвядомасці, цікавасці да нацыянальнай мовы. Рубеж ХVІ-ХVІІ стст. нарадзіў новую форму нацыянальнай самасвядомасці, у якой дамінуючую ролю адыгрываў рэлігійны кампанент і ідэя рэлігійнай свабоды для праваслаўных. Уніяцкія дзеячы (С. Зізаній, М. Сматрыцкі, А. Філіповіч) абаранялі нацыянальна-культурныя каштоўнасці (мову, абраднасць, святы), імкнучыся спалучыць іх з заходнееўрапейскімі. У далейшым нацыянальная самасвядомасць падвяргалася дэфармацыі пад уздзеяннем спачатку паіанізатарскіх, а потым русіфікатарскіх тэндэнцый.

Знешняй формай праяўлення самасвядомасці з'яўляецца назва народа, этнонім. Ў ХIII-ХVІ стст. у дачыненні да насельніцтва Беларусі ўжываліся розныя этнонімы. Да XVII ст. абагульняючай для праваслаўнага насельніцва Беларусі, Украіны, Масковіі і часткова Літвы, Польшчы, Латгаліі была назва «Русь», «рускія», «русіны». Нягледзячы на тое, што праваслаўная царква замацоўвала ў грамадскай свядомасці ўяўленне аб асаблівай блізкасці ўсходнеславянскіх народаў, насельніцтва Русі Літоўскай лічыла менавіта сябе «сапраўднай» Руссю, а сваіх суседзяў называла «маскавітамі». А насельніцтва Русі Маскоўскай, наадварот, лічыла сябе Руссю «сапраўднай», а суседзяў — Русь Літоўскую - Літвой. Аднак беларускія «русіны» ўжо ў XVXVI стст. адрознівалі сябе ад «маскавітаў» суседняй дзяржавы, называючы іх мову «маскоўскай», а сваю «рускай». Пры царскім двары ў Маскве трымалі «талмачоў» - перакладчыкаў, мелі слоўнікі для перакладу з «рускай» на «маскоўскую» мову. Этнонім «рускія людзі» меў больш стабільную распаўсюджанасць сярод жыхароў усходняй Беларусі і Смаленшчыны. У канцы ХVІ-ХVІІ стст. ён трансфармаваўся ў назву «беларусцы». Украінцы, рускія, палякі і большасць еўрапейскіх народаў называла беларусаў «ліцвінамі». Так сябе называлі ў XIVXV стст. пераважна жыхары захаду Беларусі і ўсходу Літвы. У XV ст. і асабліва ў ХVІІ-ХVIII стст., гэта назва распаўсюджваецца амаль на ўвесь беларускі этнас. Такая форма «нацыянальнага» самавызначэння насельніцтва Беларусі (асабліва шляхты) умацоўваецца пасля аб'яднання ў Рэч Паспалітую Польскага каралеўства і Вялікага княства Літоўскага. Палякі разглядалі Рэч Паспалітую як аб'яднанне дзвюх нацый у адну, а магнаты і шляхта ВКЛ упарта падкрэслівалі, што яны «ліцвіны», а не палякі. Першая згадка пра Беларусь у дачыненні да ўласнабеларускіх зямель у іпацьеўскім летапісе датуецца 1305 г. Гэта назва спачатку замацавалася за Віцебшчынай, Смаленшчынай, Магілёўшчынай (усходам Беларусі) і толькі ў другой палове XIX ст, распаўсюдзілася на ўсю нашу Бацькаўшчыну. Згаданыя этнонімы ў залежнасці ад абставін маглі ўжывацца паасобку ці сумесна («ліцвінбеларусец», «ліцвін рускага роду»), але ўсе яны былі элементамі этнічнай самасвядомасці беларускага народа.

Паступова фарміраваўся і асобы беларускі менталітэт - склад розуму народа, лад яго мыслення, нацыянальны характар, псіхалогія. Да лепшых маральных і духоўных якасцяў беларусаў адносяцца: нацыянальная і рэлігійная талерантнасць (цярпімасць), памяркоўнасць, гасціннасць, мяккасардэчнасць, вынослівасць, шчодрасць, кемлівасць, няпомслівасць, сумленнасць, добразычлівасць, рахманасць, паэтычнасць душы, працавітасць. Да адмоўных бакоў беларускага менталітэту можна аднесці апатычнасць, нерашучасць, кансерватыўнасць, недаверлівасць, скрытнасць, пакорнасць. Агульнымі рысамі таксама з'яўляюцца ддя беларусаў маўклівасць, дамаседства, неагрэсіўнасць, схільнасць да згоды і пошукаў кампрамісаў. Ад яўрэяў беларусы адрозніваюцца меншай энергічнасцю, знаходлівасцю, настойлівасцю, менш развітым уменнем прыстасоўвацца да жыццёвых абставін, большым індывідуалізмам, меншай згуртаванасцю. Беларусы найчасцей не маюць таго лёгкадумства і самахвальства, што ўласцівы палякам. Ад украінцаў іх адрознівае неразвітае пачуццё помсты. Акрамя ўсходнеславянскага насельніцтва ў фарміраванні беларускай этнічнай супольнасці прымалі ўдзел заходнеславянскія (палякі), балцкія (прусы, борцы, яцвягі, літоўцы, жамойты, латгалы), цюркскія (татары) этнічныя группы. Акрамя таго, на Беларусі пражывалі невялікія групы яўрэяў, цыганаў, караімаў, шатландцаў, французаў, немцаў, рускіх і ўкраінцаў.

Пад уздзеяннем польскага этнакультурнага ўплыву пасля Люблінскай уніі ў 70-я гг. XVI ст. праз знаёмства нашых прадстаўнікоў вышэйшага саслоўя з культурна-навуковымі дасягненнямі Заходняй Еўропы з дапамогай польскай мовы пачаўся працэс паступовай паланізацыі магнатаў і шляхты ВКЛ. Тады, у XVI ст., не бачылася ніякай небяспекі ад знаёмства перадавых, па-еўрапейску адукаваных беларусаў з лацінскай і польскай мовамі, на якіх яны пісалі свае творы. Такім чынам, перыяд канца XIII - сярэдзіны XVIII ст. стаў для беларускай народнасці часам станаўлення, развіцця і ўздыму. Яе паспяховае развіццё абарваў «крывавы патоп» (антыфеадальная казацка-сялянская вайна 1648-1651 гг. і руска-польская вайна 1654—1667 гг.), які стаў першай нацыянальнай катастрофай. У наступныя часы ідзе працэс размывання і заняпаду беларускага этнасу, які выявіўся спачатку ў яго масавай паланізацыі (адмена беларускай мовы ў якасці дзяржаўнай адбылася ўжо ў 1696 г.), а потым у русіфікацыі.

Крывічы, дрыгавічы і радзімічы адыгралі велізарную ролю ў айчыннай гісторыі. Многія вучоныя (Я.Ф.Карскі, У.І.Пічэта і інш.) нават лічылі, што яны былі непасрэднымі продкамі беларускай этнічнай супольнасці, беларускага народа. Ёсць і іншыя погляды на гэта пытанне.

Мы ўжо згадвалі ў гістарыяграфічным аглядзе пра існаванне розных канцэпцый паходжання беларусаў: фіна-славянскай, балта-славянскай, крывіцка-дрыгавіцка-радэіміцкай, агульнастаражытнарускай. Але каб вызначыць адносіны да іх, неабходна спачатку высветліць, якое месца ў этнічнай (культурнай) гісторыі края займаюць тыя факты, на якія абапіраюцца гэтыя канцэпцыі. Напрыклад, ці з'яўляюцца назвы некаторых беларускіх рэчак фінскага паходжання доказам таго, што продкамі беларусаў былі і фінамоўныя групы насельніцтва? Можна ўпэўнена сцвярджаць, што не з'яўляюцца. Фінамоўнае насельніцтва на тэрыторыі Беларусі жыло ў глыбокай старажытнасці, у канцы каменнага веку, і было асімілявана туг не славянамі, а старажытнымі балтамі, якія рассяляліся у Панямонні, Падзвінні і Верхнім Падняпроўі ў бронзавым веку. Фіны на тэрыторыі Беларусі былі субстратам (падасновай) не беларусаў, а старажытных балтаў. Фінскія назвы рэчак і азёр у нашым краі спачатку былі ўспрыняты балтамі, а потым ад балтаў перайшлі у лексіку славянскага насельніцтва, якое з'явілася ў Панямонні, Падзвінні і Верхнім Падняпроўі пасля балтаў.

Шмат спрэчнага і ў доказах балцкай канцэпцыі. Факты, на якія спасылаюцца яе прыхільнікі, характэрныя не толькі для балтаў і беларусаў. Цвёрды "р", напрыклад, апрача балтаў і беларусаў уласцівы таксама мове ўкраінцаў, балгар, сербау, чэхаў, славакаў, на якіх балты не зрабілі культурнага ўплыву. Жаночы галаўны ўбор намітка быў пашыраны не толькі ў балтаў і беларусаў, але і ў іншых славянскіх народаў, у прыватнасці украінцаў, балгар, палякаў. А такая з'ява, як культ вужа, была распаусюджана яшчэ шырэй. Яна ўласцівая рзлігіі не толькі балтаў і славянаў, але і грэкаў, албанцаў. Назвы беларускіх рзчак і азёр балцкага паходжання таксама нельга лічыць доказам балцкага субстрату беларусаў. Яны сведчаць толькі аб тым, што ў мінулым пасля фінаў на тзрыторыі Беларусі жылі старажытныя балты. У выніку шырокага рассялення славян на тэрыторыі нашага края і змешвання іх з усходнімі балтамі ўтварыліся не беларусы, а першасныя ўсходнеславянскія зтнічныя супольнасці - крывічы, дрыгавічы і радзімічы. Пашыраны да гэтага часу погляд, што яны з самага пачатку былі чыста славянскімі этнічнымі супольнасцямі, а не змешанага паходжання, не мае грунтоўных доказаў. Значна больш аріументаў у карысць погляду, што дрыгавічы, крывічы і радзімічы сфарміраваліся на тэрыторыі Беларусі як славяна-балцкая супольнасць. У параўнанні са старажытным фіна- і балта-моўным насельніцтвам яны гісгарычна бліжэй да беларусаў. Але і ў аргументацыі погляду, што непасрэднымі продкамі беларускага народа з'яўляюцца крывічы, дрыгавічы і радзімічы, ёсць спрзчныя моманты. Тыя элементы культуры і мовы беларусаў (розяыя тыпы сахі - палеская і з перакладной паліцай, асаблівасці гаворак асобных рэгіёнаў, "аканне", дыфтонгі ўо, іе, якія лічацца састаўнымі элементамі культуры і мовы дрыгавічоў ці крывічоў, узшклі пазней, чым ісаавалі крывічы, дрыгавічы і радзімічы (не раней XII ст.) і займалі больш шырокія арэалы, чым тэрыторыі дрыгавічоў, крывічоў і радзімічаў.

Шмат схематычнага ва ўяўленнях "старажытнарускай" канцэпцыі паходжання беларусаў. Спрэчна лічыць старажытную Русь агульнай калыскай беларускай, украінскай і велікарускай супольнасцяў, таму што яна распалася, знікла раней, чым утварыліся беларускі, украінскі і велікарускі народы. Рэгіянальныя асаблівасці культуры і мовы ўсходніх славян, як ранняй, так і больш позняй пары, не адпавядаюць усходнеславянскім этнасам - беларусам, украінцам і велікарусам. Заходняя частка тэрыторыі усходніх славян, якая стала арэалам фарміравання беларускага этнасу, у час існавання старажытнай дзяржавы - Русі - не вылучалася ў асобную лінгвістычна-этнаграфічную зону. Уяўленне аб тым, што старажытная Русь з'яўляецца калыскай трох усходнеславянскіх этнічных супольнасцяў, у якой яны знаходзіліся як тры дзіцяці, а потым сталі дарослымі, самастойнымі этнасамі, дэманструе спрошчаны падыход да складанага гістарычнага працэсу.

Верагодна, асноўнымі продкамі сучасных беларусаў былі групы насельніцтва, якія жылі ў нашым краі пасля таго, як зніклі крывічы, дрыгавічы і радзімічы. Імі сталі перш за ўсё насельнікі падзвінска-дняпроўскага рэгіёна, і старажытныя палешукі, што знаходзіліся ў Папрыпяцці. Першыя сфарміраваліся ў выніку трансфармацыі крывічоў, вяцічаў і паўночнай часткі радзімічаў, а другія - дрыгавічоў, драўлян і паўднёвых радзімічаў. Старажытныя палешукі і днепра-дзвіны мелі таксама агульную назву "русіны", "рускія" (у значэнні ўсходніх славян). Яны адрозніваліся ад крывічоу, дрыгавічоў і радзімічаў новымі рысамі культуры і мовы. У жыхароў падзвіна-дняпроўскага рэгіёна былі пашыраны саха з перакладной паліцай, гумны прамавугольнай формы, світа прамога крою, зачынальная вясельная песня (сгаўбавая), трансфармаваны валачобны абрад. У іх гаворцы ўзнікла "аканне" (вымаўленне галоснага гука "о" не пад націскам як "а"), а таксама "дзеканне" (зычны гук "д" сталі вымаўляць мякчэй).

Характэрнымі элементамі культуры старажытных палешукоў з'яўляліся палеская саха, многавугольныя гумны, развітая форма каравайнага абраду, зімовае навагодняе свята Каляды. У гаворцы старажытных палешукоў гукі "р" і "ч" пачалі вымаўляюцца цвёрда. У ёй узніклі дыфтонгі ўо, іе.

У фарміраванні культуры і мовы старажытнага насельніцтва беларускіх зямель пераважалі эвалюцыйныя працэсы. Важным бокам беларускага этнагенезу было пашырэнне культурных і моўных з'яў, што прыкметна паўплывала на ўтварэнне беларускай мовы, у прыватнасці яе фанетыкі. Фанетыка беларускай мовы ўзнікла шляхам злучэння некаторых рыс гутарковай мовы папрыпяцкага насельніцтва, з аднаго боку, і падзвінскага - з другога. Яно спачатку адбылося ў цэнтральным рэгіёне - панёманскіх і падняпроўскіх землях, а потым праз цзнтральны рэгіён пашырылася далей у паўднёвыя і паўночныя часткі края. З поўдня (Папрыпяцця) на поўнач (Падзвінне) шырока распаўсюджваліся цвёрдыя 'р" і "ч", а з поўначы на поудзень - мяккі "д" ("дзеканне"), а таксама "аканне". Дыфузіі культурных і моўных з'яў садзейнічалі перасяленні як усходнеславянскіх, так і неўсходнеславянскіх груп, змешванне іх з мясцовымі жыхарамі і асіміляцыя ўсходнеславянскім насельніцтвам неўсходнеславянскага - заходнеславянскага (польскага), балцкага, цюркскага (татарскага). Беларускі этнагенез цесна звязаны з палітычнай гісторыяй края. Ён адбываўся як у час існавання старажытных княстваў - Полацкага, Тураўскага і інш., так і ў перыяд утварэння новай дзяржавы - Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага.

При копировании ссылка на belsoch.by обязательна!