Nurty rewolucyjne

Date: 2015-10-07; view: 440.

Nieudane próby partyzantki w kraju z ramienia Lelewela podejmowane przez Zaliwskiego.

Karbonaryzm w Polsce – 1831-1833 2 ogniska karbonaryzmu w Paryżu i Besancon ok. 400 czł. podlegały dyrektywom Namiotu Narodowego Polskiego kierowanego przez T. Krępowieckiego.

1833 w Galicji zał Związek Węglarzy Polskich rozbity przez aresztowania, ustąpił miejsca Młodej Polsce i TDP.

Młoda Polska – emisariusze Lelewela, powiązana z Mazzinim - nacisk na walkę z Austrią. Emisariusze MP zał Stowarzyszenie Ludu Polskiego 1835 w Krakowie. Franciszek Smołka, przywódca ruchu narod we Lwowie. Dążył do federacji A-W.

1836 Kraków zajęty przez wojska 3 mocarstw - represje.

Na pocz lat 40, gdy zamierała działalność lelewelistów, do gł działań przystąpiła Centralizacja TDP. Sterowane z Wersalu zakładały komitety w Polsce, min w Poznaniu i W-wie, docierając na Litwę. W Polsce tworzy się opozycja przeciw Wersalowi, nastroje rewolucyjne. TDP w Wersalu tendencja wojenna. Bano się, że ster kierownictwa może się wymknąć z ruchu.

Piotr Ściegienny 1801-1890 ksiądz (Kielce, Radom, Lublin) wzywał do likwidacji wielkiej własności i walki z zaborcami, propagował plany wśród ludu i społ intelig, planował wybuch powstania 1844, zesłany wrócił dopiero 1871. Autor Złotej Książeczki – „List ojca świętego Grzegorza papieża do rolników i rzemieślników” – rzekoma bulla Grzegorza XVI (przeciwnik rewolucji) do chłopów pol, głosiła likwidację wielkiej własności i walki z zaborcą.

Karol Libelt– 1807-1875, Poznań, nauczyciel literatury polskiej, w konspiracji TDP, członek pięcioosobowego komitetu przygotowującego powstanie. Autor manifestu krakowskiego. 1846 aresztowany, w procesie berlińskim skazany na k śm. Uwolniony podczas rewolucji w Berlinie 1848. Poseł do sejmu pruskiego, prezes Koła Polskiego. Filozof, ulubiony uczeń Hegla (1770-1831).

Ludwik Mierosławski 1814-1878 – ucz powst list, czołowy działacz TDP 1845/6 w Centralizacji, generał, historyk wojskowości. Wyznaczony na wodza powstania, przybył do kraju – aresztowany w procesie berlińskim i skazany na śm. Po uwolnieniu naczelny wódz oddziałów powstańczych w Wlkp-e 1848, 1849 wódz powstania na Sycylii mianowany gen. Potem w Badenii.

Dyktator powstania styczniowego z ramienia Tymczasowego Rządu Narodowego, zwalczał obóz czerwonych, pobity pod Krzywosądem i Nową Wsią zbiegł do Paryża, w konflikcie z Rządem Narodowym. 1865 zał Tow Demokratyczne.

Towarzystwo Demokratyczne (charakter wojskowy, uważane za kontynuatora TDP (1832, Krępowiecki, Pułaski, Heltman, Manifest), głosiła hasło zjednoczenia Słowian pod przewodnictwem Polski. 1870 TD usunęło Mierosławskiego i połączyło się z Zjednoczeniem Emigracji Polskiej II z 1866 roku (nie mylić z ZEP Lelewela z 1837).

Zjednoczenie Emigracji Polskiej – zał 1866 w Paryżu, największa organizacja emigr pol po pows stycz 1863/4. Jarosław Dąbrowski. Połączyło się z TD Mirosławskiego, istniało do 1871.

Powstanie 1846 (wyznaczony termin noc 21/22 II miało wybuchnąć w 3 zab) zorg przez rewolucyjnych demokratów.

Centralizacja na dyktatora przewidziała Mierosławskiego. Bano się jednak w Wersalu żywiołowego wystąpienia ludu. Chłopi mieli być powołani do wojska dopiero w II fazie powstania, najpierw opanować miała gł cele szlachta z regularną armią.

Powstanie paraliżuje w Poznaniu aresztowania. Wydaje hr Henryk Poniński. Do więzienia dostaje się Mierosławski i Libelt.

Także masowe aresztowania we Lwowie.

W KrakowieAustriacy nie zapobiegali powstaniu, aby inkorporować miasto. W Galicji urzędnicy wmawiali chłopom, że otrzymają wolność, jeśli dotrzymają wierności cesarzowi, brak poparcia chłopów.

W Królestwie wyznaczony na dowódcę Bronisław Dąbrowski syn generała i organizatora Legionów na wieść o aresztowaniach w Poznaniu zbiegł za granicę.

W zaborze pruskim nie doszło do wybuchu w skutek aresztowań prewencyjnych. Tylko na Pomorzu próba wystąpienia F. Ceynowy

Rewolucja Krakowska 1846 – przygotowywana przez TDP. Była fragmentem ogólnonarodowego powstania.

Zbiegła się w okresie z wystąpieniami chłopów, którzy nie poparli rewolucji, a wręcz przeciwnie wystąpili przeciw niej.

Dyktatorem w ogólnopolskim powstaniu miał być L. Mierosławski, ale został aresztowany w Poznaniu.

Wybuch rewolucji poprzedziła nieudana próba zajęcia Tarnowa. 21 II powstańcy zaatakowali wojska aus.

Zawiązał się Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej:

Jan Tyssowski – 24 II- 3 III był dyktatorem, wobec rewolty chłopów wycofał się do granicy pruskiej, w St Zj. Dembowski.

Ludwik Gorzkowski – przeciwnik Tyssowskiego, projekt armii ludowej, po upadku powst. wycofał się z działalności polit

Rząd zapowiadał zniesienie stanów, nadziały ziemi. Tyssowski ogłosił się dyktatorem, dążył do ograniczenia walk, wycofał się z 1500 żołnierzami do Prus. Próba przejęcia dyktatury przez Edwarda Dembowskiego, ale zginął zastrzelony przez Austriaków podczas próby powstrzymania chłopów maszerujących na Kraków. Jego śm położyła kres powstaniu.

Przeciwko szlachcie podburzała chłopów administracja austr. Powstańcy nie umieli pociągnąć za sobą chłopów.

Rebelia Jakuba Szeli oraz interwencja wojsk ros i aus doprowadziła do szybkiego upadku pows. Trwała 9 dni upadła niemal bez walki

Upadek rewolucji krak doprowadził do włączenia Rzeczp Krak do Galicji.

Powstanie chłopskie w Galicji 1846 – rabacja galicyjska – antyfeudalne powstanie. Największe na ziemiach pol powstanie chłopów, skierowane przeciw szlachcie, które wykorzystały władze aus., do sparaliżowania powst przygotowywanego przez demokratów szlacheckich. Nieudana próba opanowania Tarnowa przez powstańców dała pretekst do wystąpień, zniszczono ok. 470 dworów i 1000 zabitych. Rozbrajali powstańców i oddawali w ręce aus. Po upadku rew krak stłumione przez wojska aus. Meterrnich chwalił się, że chłopi galicyjscy zachowali wierność cesarzowi. Jedno z pierwszych przejawów fali rewol okresu Wiosny Ludów. Jednym z przywódców Jakub Szela – pełnomocnik gminy w procesie o zabór gruntów, internowany, gospodarstwo na Bukowinie.

Na wieści o rabacji Mikołaj ukaz 1846 spis inwentarzy - nie likwidowały powinności, ale zapobiegały dowolnemu stosowaniu. Zakazywał rugów pod warunkiem wypełniania powinności. Dotyczył gospodarstw minimum 3 morgi, resztę zostawiał łasce pana. Lista 121 powinności (darmoch), które zostały zniesione. Nakazał spisanie tzw. tabel prestacyjnych.

Tabele prestacyjne –wykaz powinności ciążących na każdej osadzie i przysługujących jej praw. Spisu dokonywał dziedzic.

Wiosna Ludów 1848/9
Burżuazja domagała się zniesienia absolutyzmu i udziału we władzy. Chłopi zniesienia pańszczyzny. Proletariat poprawy bytu mater.

Francja 22-24 II 1848 – rewolucja lutowa, obalono L Filipa I Orleańskiego, Fr proklamowana II Republiką. Zapoczątkowała ruch rewolucyjny w wielu krajach, zwany WL.

Austria – Wiedeń 13-15 III – lud obalił Metternicha, wymusił na ces amnestię, wolność prasy i obietnicę konstytucji.

Berlin 18-19 III – ogłoszono uwłaszcz. chłopów, uchwalono konstytucję we Frankfurcie n/M, próba powołania władzy ogólnoniem, jednak jesienią 1848 rozwiązano parlament w Prusach i w III 1849 w Austrii. W Berlinie lud wymusił na królu amnestię polit. Więzienie opuszcza Mierosławski i Karol Libelt. (Moabit – więzienie w Berlinie). Na wieści berlińskie wybuch powst w Poznaniu.

Powstanie wielkopolskie 1848 – na wieść o berlińskiej rewol marcowej utworzono w Poznaniu Komitet Narodowy. Ruch docierał na Pomorze. Zorganizowano wojsko na czele z L. Mierosławskim. W IV 1848 komitet podpisał konwencję przewidującą rozbrojenie większości oddziałów w zamian za autonomię części Poznańskiego. Prusacy nie dotrzymali umowy i zaatakowali powstańców. Mimo zwycięstw Polaków pod Miłosławiem, Wrześnią i Sokołowem wojska powst uległy rozprężeniu, co doprowadziło do podpisania kapitulacji. Nie głoszono socjalnych haseł, w pamięci miano rabację galicyjską.
Mierosławski miał ok. 5 tyś ale nie chciał ich wykorzystać przeciw Prusom ale Rosjanom. Jego siły rozbite przez Prusaków, chłopi chcieli porwać się do walki, ale uniemożliwiła im szlachta. Dlatego represje w Poznańskim nie dotknęło ziemiaństwa.

Po upadku powstania korzystano z wywalczonych przez rewolucję swobód obywatelskich, wolności stowarzyszeń i prasy.

Obóz ziemiański wykorzystywał to do legalnej walki – pracy organicznej.

Latem 1848 – zawiązano Ligę Polską, August Cieszkowski – filozof i ekonomista. Cel skupienie sił moralnych i materialnych. Docierała na Pomorze i Mazowsze. Ok. 40 tyś czł. Represje pruskie.
W latach 1850-1852 władze pruskie zlikwidowały niemal wszystkie stowarzyszenia i organy prasowe polskie, jakie powołała WL.

WL na Pomorzu – włączyło się w nurt działań legalnych. 5 posłów polskich do Berlina. Udział w Lidze Polskiej. Charakter bardziej demokratyczny niż w Poznańskiem. Prasa w j. pol gł dla ludu. Ziemiaństwo polskie było mniej liczne. WL rozbudziła społeczeństwo.

1847 klęska głodowa w Galicji. Demokraci zdziesiątkowani represjami i zniechęceni do współpracy z ludem.

Smolka Franciszek 1810-1899– czł Stowarzyszenia Ludu Polskiego, uczestnik zjazdu słowiańskiego w Pradze 1848, przywódca ruchu narodowego we Lwowie1848 wspólnie z Florian Ziemiałkowskim wystosował adres do cesarza, w którym prosili o

- zwołanie sejmu,

- spolszczenie urzędów i szkół

- oddanie administracji w ręce Polaków,

- zrównania wyznań i stanów

- w imieniu ziemiaństwa gotowość uwłaszczenia chłopów bez odszkodowania.

Wybrany do wiedeńskiej Rady Państwa 1862, dążył do przekształcenia Austro-Węgier w państwo federalne złożone z 5 krajów.

1848 – hr Serafin Stadion, gubernator Galicyjski, ubiegł polskich liberałów i demokratów i 15 V 1848 ogłosił w imieniu ces uwłaszczenie chłopów na koszt rządu. Umiejętnie manipulował nastrojami między ludn pols-ukr.

Rząd zatwierdził z wcześniejszą datą, dzięki czemu cesarz mógł uchodzić za dobroczyńcę ludu.

We Lwowie zaskoczeniem dla Stadiona i Polaków był zryw ludn ukraińskiej, która domagała się praw obyw dla 2 ml społeczności. Korzystając z wolności słowa grupa duch wystąpiła do cesarza z prośbą o obronę spod ucisku polskiego. Przebudzenie narodu ukraińskiego we Wschodniej Galicji, gdzie polski ruch narodowy podcinała sprawa chłopska i sprawa ukraińska.

Po rewolucji w III w Wiedniu – wolność prasy.

1848 – odbyły się wybory do parlamentu w Wiedniu. Wybrano 17 chłopów polskich i 14 ukraińskich.

W Krakowie Adam Potocki jawnie głosił zerwanie z niepodległością, i nadzieję na autonomię w monarchii przekształconej w państwo federalne. Nadzieje się nie ziściły. Nowy cesarz
Franciszek Józef 1848-1916, w III 1849 rozwiązał parlament i dla pozoru ogłosił konstytucję, która nie weszła w życie. Austria wraca do centralistycznego systemu rządów opartych na policji i wojsku. Opozycja zneutralizowana. Upada powstanie węgierskie.

Najważniejszą sprawą, jaką przyniosła WL w Galicji było zniesienie pańszczyzny, oraz 7 m-czna odwilż, która dała na krótko wolność myśli i zgromadzeń.

Reforma uwłaszczeniowa w Galicji 1848 – szeroki zakres reformy:

- objęła wszystkich chłopów posiadaczy

- natychmiastowe uchylenie powinności

- pozostawienie chłopom serwitutów

- dziedzicom obiecano indeminizację rządową. (w 1857 wypłacono odszkodowanie w papierach procentowych notowanych na giełdzie po kursie 70 za 100. Wykupem obciążono kraj w formie podatku indeminizacyjnego. Podatek płacono przez 30 lat, gł uwłaszczeni chłopi. Własność folwarczna utrzymała swój stan posiadania.

Wszystkie ugrupowania emigracji polskiej stawiające sobie za cel niepodległość współpracowały z ruchem rewolucyjnym w Europie.

Hotel Lambert - Adam Czartoryski próbował powołać siły zbrojne w Państwie Kościelnym. Pius IX odmawia.

TDP – pochłonięte gł sprawami kraju.

W Rzymie A. Mickiewicz – chciał powiązać odrodzenie kościoła z odrodzeniem Polski. Zwalczany przez czartoryszczyków. W Mediolanie zawiązał legion polski, jednak Karol Albert (Sabaudia, król Sardynii, abdykował 1849 na syna Wiktor Emmanuel II) rozejm z Austrią. W Piemoncie walczył gen Chrzanowski. W Austrii Józef Bem, kierował obroną Wiednia.

Mickiewicz w Paryżu wydaje Trybunę Ludu, międzynarodowy skład redakcji.

W poł XIX odpływ polskiej tzw młodej emigracji. Wierzono, że niepodległość można uzyskać przez wyzwolenie całej Europy, stąd powszechny udział Polaków w większości rewolucjach.

III 1848 rewolucja na Węgrzech- konflikt z mniejszościami, którym odmawiał równouprawnienia. Wkrótce konflikt z Wiedniem.

Ludwik Kossuth – staje na czele obrońców węg niepodległości. Naczelnym wodzem gen Henryk Dembiński. Przyjmuje jako dowódcę Józefa Wysockiego, który formuje Legion Polski (późn min wojny w pows stycz), Józef Bem, który uratował front w Siedmiogrodzie skąd wyparł Austriaków, zdobył na Węgrzech sławę legendarną. 1849 naczelny wódz armii węg. Po upadku na służbie tureckiej przeszedł na islam i przyjął imię Murat Pasza. Powstanie rozbija potężna armia ros Paskiewicza.

Ocena rewolucji - WL – miała miejsce gł w 2 dzielnicach.

W Galicji chłopi pozbyli się poddaństwa i pańszczyzny.

W Prusach uwłaszczeniem objęto małorolnych.

W Królestwie przyznano chłopom nieusuwalność z gruntów.

Przebudzenie świadomości narodowej na Śląsku i Pomorzu.

Sytuacja emigracji polskiej. Rozłam:

1. Centralizacja TDP wydalona z Fr, przenosi się do Londynu – traci wpływy w Polsce i na emigr. Odnosiła się krytycznie do NB III, który obalił w 1852 we Fr republikę.
2. Mierosławski, Seweryn Elżanowski, zawiązała w Paryżu Koło Polskie, które przeciwstawiało się Centralizacji w Londynie.

Wojna ros-tur 1853-1856. Poparcie Turcji przez Fr i W. Bryt. Wojna krymska poruszyła całą emigrację przeciwko Rosji.

Próby organizacji polskich sił zbrojnych w Turcji: Czartoryski, Wysocki.

Centralizacja londyńska potępiała te próby – uważali, ze tylko powstanie zbrojne w kraju może dać niepodległość.

Gen Zamoyski organizował dywizję polską na ang żołdzie, Mickiewicz udał się na Bl Wsch, zmarł w Stambule 1855.

N III szachował Austrię sprawą polską, chcąc zmusić ją do koalicji – w przeciwnym razie mówił, że zwróci się do Polaków.

Kongres Paryski 1856 – nawet nie poruszano sprawy polskiej.

Literatura: Mickiewicz Pan Tadeusz, Beniowski, Kordian (Słowacki), Nie-Boska komedia (Zygmunt Krasiński), Zemsta (Fredro był konserwatystą i ugodowcem), Promethidion (CK Norwid).

Oparciem dla piśmiennictwa, prasy, sztuk pięknych była szlachta posiadająca.

Filozofią doby romantyzmu był heglizm – dopasowany do potrzeb uciśnionego ludu.

Hoene-Wroński Tadeusz 1778-1835, przekształcił filozofię Kanta, idealista.

Karol Libelt 1807-1875 (ulubiony ucz Hegla), twórca Manifestu krakowskiego 1846, prezes Koła Polskiego, poseł poznański.

Cieszkowski August 1814-1894, współzałożyciel Poznańskiego TPN, krytyk Hegla.

Nauka
Germanizacja i rusyfikacja ośrodków naukowych powyżej średniego, natomiast nauczenie powszechne blokowała szlachta.

W Królestwie za Paskiewicza regres.
Towarzystwo Naukowe Krakowskie 1852 – zerwało związki z germanizowanym UJ. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1857.

Ignacy Łukasiewicz 1822-1882, farmaceuta, pionier przemysłu naftowego w Europie, wynalazca lampy naftowej. Związany ze Stowarzyszeniem Ludu Polskiego. 1852 destylacja ropy naftowej, 1853 pierwsza lampa do oświetlenia apteki, później szpitala, 1854 pierwsza w świecie kopalnia ropy naftowej, 1856 rafineria.

Muzyka: Fryderyk Chopin 1810-1849 – muzyka przepojona folklorem. Stanisław Moniuszko 1819-1872 Halka, Straszny Dwór.

Sztuki plastyczne – Michałowski Piotr 1800-1855, gł przedstawiciel romantyzmu w malarstwie pol, sceny wojen NB, Samosierra.

Fotografia – wynalazek z 1839, dagerotyp – obraz fotograficzny uzyskiwany na posrebrzonej płytce metalowej.

Sytuacja przed powstaniem styczniowym.

1846 – ukaz carski, osłona chłopa od rugów. Chłopi odgrażali się, że zrobią z panami jak w Galicji 1846. Konflikt chłopa z panem.

1851 – Mikołaj I dążąc do unifikacji Król z Ros zniósł granicę celną między obu terytoriami. W latach 50 wkracza rewolucja przem.

Klęska Rosji w wojnie krymskiej 1853-1856 – zniszczenie Sewastopola przez siły bryt-fr-tur, z roku na rok kolejne bunty chłopskie.

Odwilż posewastopolska – po pokoju paryskim 1856: Władze ogłosiły amnestię: wróciło do kraju kilka tyś Polaków.

1855 – nowy car Aleksander II 1855-1881, początkowo liberalne reformy, uwłaszczenie, reforma ziemska, sądowa, miejska, wojskowa i szkolna, rozwój kapitalizmu. Połowiczność reform oraz reakcyjna od 1863 polityka carska spowodowała wzrost aktywności ruchów rewoluc. (narodnicy - Hercen, budowa socjalistycznej Rosji w oparciu o lud, organizacje: Ziemia i Wola).

Iwana Paskiewicza zastąpił Michał Gorczakow do 1856-1861 namiestnik, wódz naczelny w wojnie krymskiej. Starając się pozyskać arystokrację polską liberalizował stosunki w Kr Pol. Złagodniała cenzura. Opustoszały więzienia.

1858 Towarzystwo Rolnicze A. Zamoyski. Odczyty, za uwłaszczeniem za opłatą lub w drodze umów między panem a wsią. Czynsze zamiast pańszczyzny, regulacja serwitutów. W okresie manifestacji narodowych 1861 jako przedstawicielstwo białych występowało z postulatami do rządu carskiego. Rozwiązane w IV 1861 przez A. Wielopolskiego.

Millenerzy – członkowie tajnych kółek gł warszawskiej inteligencji i liberalnej burżuazji, byli przeciw rewolucji, głosili program gospodarczej odbudowy, pracy organicznej, hasła uwł. chłopów, równoupr Żydów, rozwoju demokr samorządu. Edward Jurgens.

Powstanie styczniowe, powstanie narodowe przeciw Rosji, trwające od 22 I 1863 do wiosny 1864 i obejmujące zasięgiem Król Pol, Litwę i Białoruś, w mniejszym stopniu Ukrainę. Spowodowane nasilającym się rosyjskim uciskiem narodowym, kryzys systemu feudalnego - sytuacja rewolucyjna w Rosji, zmiana w układzie stosunków międzynarodowych (zwycięstwa Garibaldiego we Wł)

Poprzedzone ulicznymi manifestacjami patriotycznymi w W-wie (m.in. obchodami rocznicy wybuchu powst list 1830-1831, procesjami, pochodami o charakterze patriotyczno-religijnym), krwawo tłumionymi przez władze rosyjskie.
W okresie przedpowstaniowym formowały się 2 obozy polityczne: " czerwonych" i " białych".

Czerwoni –obóz polit radykalno-demokratyczny w czasie pow stycz1861-1864, skład gł z działaczy nielegalnych kółek wojskowych oraz organizatorów manifestacji patriotycznych 1860-1861. Kierowali powstaniem od stycznia do września 1863. 2 odłamy:

- prawe skrzydło za wykupem ziemi przez chłopów i przesunięcie terminu powstania. Jarosław Dąbrowski (zginął na barykadzie Komuny Par 1871, Zygmunt Sierakowski (chciał stworzyć tajne państwo polskie), jedność ludów.

- lewica za uwłaszczeniem chłopów oraz za odrębnością Litwy, Białorusi i Ukrainy, Ludwik Mierosławski, Antoni Szwarce

- Komitet Miejski, od V 1862 Centralny Komitet Miejski, po upadku Langiewicza (11-18 III) Rząd Narodowy

Biali – obóz polityczny 1861-1864, gł liberalnych ziemian, szlachta, bogaci mieszczanie i inteligencja, członkowie Towarzystwa Rolniczego, millenerzy.

Dążyli do uzyskania niepodległości na drodze koncesji udzielanych przez cara i porozumienia z klasami panującymi w Rosji.

- odrzucali ugodowe hasła Wielopolskiego

- odrzucali radykalne hasła obozu czerwonych

- Głosili potrzebę pracy organicznej.

- 1861 Delegacja Miejska, 1862 Dyrekcja

Uwłaszczenie widzieli za odszkodowaniem dla właścicieli. Starali się zapobiec powstaniu.

Do powstania przystąpili w III 1863 – rozwiązali Dyrekcję i wprowadzili swych przedstawicieli do Rządu Narodowego.

Nadzieję na zwycięstwo wiązali z interwencją Fr i Ang. Przedstawiciele: Andrzej i Władysław Zamoyscy, Edward Jungers, Leopold Kronenberg. Doprowadzili do dyktatury Langiewicza.

Początek powstania -wybuch pow stycz przyspieszyło zarządzenie przez władze ros poboru do wojska (tzw. branki). Branka miała na celu rozbicie konspiracji "czerwonych" i udaremnienie powstania. 22 I 1863 w dzień wybuchu powstania CKN przeobraził się w Tym Rząd Narodowy, który opublikował manifest powstańczy i uzupełniające go dekrety. W manifeście rząd wzywał narody polski, litewski i białoruski do walki z zaborcą, zarazem uroczyście ogłaszał zniesienie różnic stanowych oraz natychmiastowe uwłaszczenie.

Osiągnięcie poważniejszych sukcesów było niemożliwe wobec wyraźnej przewagi oddziałów ros. W Kr Pol stacjonowała 100 tys armia, przeciw niej w nocy z 22 na 23 stycznia wystąpiło zaledwie 6 tys. powstańców. Garnizony rosyjskie zaatakowano w 33 miejscach. W części miejscowości (np. w Płocku) atak powstańców w ogóle się nie powiódł, w innych miejscach - zwłaszcza na Podlasiu - udało się rozbroić kilka garnizonów. Wybuch powstania zaalarmował jednak dow ros, które zarządziło koncentrację wojsk w większych miastach. Liczba miejsc, w których stacjonowali Rosjanie, zmniejszyła się ze 180 do 42. Było to korzystne dla powstańców, którzy zyskali większą swobodę ruchów na prowincji oraz swobodny dostęp do granic Królestwa.

Większe bitwy stoczone przez powstańców

Przewaga ros, w związku z tym przyjęto taktykę wojny partyzanckiej, nękając przeciwnika niespodziewanymi atakami, nie podejmując otwartej walki.
Ogółem przez szeregi oddziałów polskich w całym okresie powstania przeszło ponad 200 tys. ochotników. Stoczono ok. 1200 potyczek. Największe nasilenie powstanie styczniowe osiągnęło latem 1863, gdy po krótkim okresie dyktatury L. Mierosławskiego przewagę we władzach centralnych uzyskali "biali" i po przejęciu dyktatury powstania przez M. Langiewicza (10-19 marca).
"Biali" duże nadzieje wiązali z ewentualną interwencją mocarstw zachodnich. Fr, Ang i Aus ograniczyły się do przesłania Rosjanom not dyplomatycznych żądających zapewnienia Królestwu autonomii. Noty te zostały odrzucone przez rząd carski, który zdawał sobie sprawę z nieskuteczności takich protestów. Żadne z tych państw nie zamierzało faktycznie wystąpić zbrojnie w interesie Polski.
Nie mogąc zlikwidować partyzantki, władze ros podjęły akcje pacyfikacyjne oparte na stosowaniu terroru i zasad odpowiedzialności zbiorowej. Z okrucieństwa zasłynął zwłaszcza nowy gubernator Litwy, Michał Murawjow, zw Wieszatielem. Mnożyły się publiczne egzekucje, kontrybucje, konfiskaty majątków i masowe zsyłki na Sybir.