Балты і славяне на тэрыторыі сучаснай Беларусі

Date: 2015-10-07; view: 701.

I. СТАРАЖЫТНАЯ БЕЛАРУСЬ

Тэрыторыя Беларусі ў старажытнай Эйкумене

Вялікае перасяленне народаў.

Паганства ў старажытнай Беларусі

Станаўленне феадальных адносін у грамадстве

Полацкае і Тураўскае княствы - першыя феадальныя дзяржавы Беларусі

Князь Усяслаў. Грамадскі лад Полацкага княства

Увядзенне хрысціянства ў Беларусі

Культура Беларусі ў ІХ-ХІІІ стст.

Е. Полацкая. К. Тураўскі

1. Тэрыторыя Беларусі ў старажытнай Эйкумене

Прарадзімай старажытнейшага чалавека з'яўляецца Афрыка, дзе археолагамі знойдзены сляды людзей, якія жылі прыблізна 3-3,5 млн. гадоў таму назад. Адсюль ён паступова распаўсюдзіўся па ўсім зямным шары, а каля 1 млн. гадоў таму прыйшоў на поўдзень Усходняй Еўропы.

Сотні тысяч гадоў зямлю Беларусі скоўвала вечная мерзлата, і наш край быў цалкам непрыдатны для існавання чалавека. Апошняе зледзяненне, якое пачалося прыкладна 100 тыс. гадоў назад, прыхапіла толькі паўночныя раёны Беларусі: Віцебскую, паўночную частку Мінскай і Гродзенскай абласцей. Далей ішоў шырокі пас прыледавіковай пустэльні, а на поўдні краіны прасціраліся тундра і халодны лесастэп з чэзлай расліннасцю і адпаведным жывёльным светам. Асабліва характэрнымі для прыледніковай фаўны былі маманты і шарсцістыя насарогі - асноўны аб'ект палявання палеалітычных жыхароў.

У гэты час, каля 100 тыс. гадоў назад, на поўдні Беларусі з'яўляюцца першабытныя людзі - неандэртальцы, аб чым сведчаць знаходкі архаічных крамянёвых вырабаў. Па прапорцыях цела неандэртальцы былі блізкія да сучаснага чалавека, але іх чарапы яшчэ захавалі шмат прымітыўных рыс: пакаты лоб, вытыркнутыя надвочныя валікі, скошаная ніжняя сківіца, хаця аб'ём мозга адпавядае паказчыкам сучаснага чалавека. Галоўным заняткам чалавека каменнага веку - палеаліта было паляванне, збіральніцтва. Неандэртальцы ўмелі будаваць жытло, абаграваць яго вогнішчамі, шыць вопратку са шкуры пушных звяроў. Яны выраблялі з крэменю прылады працы (скроблы, востраканечнікі, ручныя рубілы), ужо свядома выконвалі магічныя рытуалы над памерлымі суродзічамі.

40-35 тысячагоддзяў назад неандэртальцы па невядомых прычынах знікаюць з гістарычнай сцэны. Іх выцеснілі людзі сучаснага антрапалагічнага тыпу - краманьёнцы. Яны выраблялі больш разнастайныя і дасканалыя, пераважна крамянёвыя, прылады працы. Археолагамі выяўлены стаянкі краманьёнцаў у Чачэрскім і Калінкавіцкім раёнах Гомельскай вобласці. Яны адносяцца да эпохі позняга палеаліту, заснаваны 23-26 тысячагоддзяў таму назад і з'яўляюцца самымі старажытнымі паселішчамі людзей на тэрыторыі Беларусі.

У эпоху мезаліту (9-5 тыс. г. да н. э.), калі адышоў на Поўнач апошні ледавік, адбылося пацяпленне клімату, сетка рэк і азёр, расліннасць і жывёльны свет набылі выгляд, блізкі да сучаснага. Гэтыя змены паўплывалі на ўсе бакі жыццядзейнасці чалавека: мяняюцца спосабы палявання, з'яўляюцца новыя формы і тыпы паляўнічай зброі і прылад працы, удасканальваецца тэхніка іх апрацоўкі. Большае месца ў жыцці чалавека займае рыбалоўства. Асабліва эфектыўнай становіцца збіральніцкая гаспадарка. У эпоху мезаліту адбываецца першае суцэльнае засяленне чалавекам тэрыторыі Беларусі - на сённяшні час тут знойдзена 120 мезалітычных паселішчаў. Жытлом мезалітычных людзей былі даволі лёгкія круглыя або прамавугольныя збудаванні паўзямлянкавага тыпу з жэрдак.

Каля 6 тысячагоддзяў назад у развіцці грамадства каменнага веку пачынаецца заключны этап - неаліт (5-3 тыс. г. да н. э.), характэрны радыкальнымі зменамі ў гаспадарцы, матэрыяльнай і духоўнай культуры. У гэты час Эйкумена ахоплівала большую частку Еўропы і Афрыкі. У рэгіёнах з больш спрыяльнымі ўмовамі для жыцця першабытнага чалавека колькасць насельніцтва хутка павялічвалася. А ў самых спрыяльных рэгіёнах - Месапатаміі і Егіпце - людзі стварылі першыя цывілізацыі. Галоўнымі прыкметамі старажытных цывілізацый было ўтварэнне дзяржавы, вынаходніцтва пісьма і фарміраванне адзінай (для пэўнай людской супольнасці) сістэмы светапогляду ці рэлігіі.

Неалітычнае грамадства Еўропы не стварыла сваёй цывілізацыі, аднак вызначалася важнымі навацыямі: з'яўленнем земляробства, жывёлагадоўлі, глінянага посуду і шліфаваных каменных вырабаў.

Медныя і бронзавыя вырабы выкарыстоўваюцца на Беларусі з пачатку ІІ тысячагоддзя да н. э. Першыя знойдзеныя тут металічныя рэчы пераважна закарпацкага і каўказскага паходжання. Але ў бронзавым веку (3-1 тысячагоддзе да н. э.) тут у значнай ступені захаваўся неалітычны ўклад жыцця. Для гэтай эпохі характэрны каменныя шліфаваныя сякеры, пласкадонны посуд, вынаходніцтва свідравальнага станка. Актывізуецца абмен, найперш па набыцці металу і вырабаў з яго, а таксама высакаякасным крэменем, бурштынам. У грамадстве дамінуюць патрыярхальныя адносіны, якія прыходзяць на змену матрыярхату.

Стан крыніц (адсутнасць пісьменнасці, дрэнная захаванасць археалагічных помнікаў) не дазваляе вызначыць этнічную прыналежнасць першапачатковага насельніцтва Беларусі. Яго ўмоўна называюць даіндаеўрапейскім, альбо еўрапеоідамі.

У IV тысячагоддзі да н. э. з Усходу на тэрыторыю Беларусі прыйшлі плямёны фіна-угорскай групы. Іх дачыненні з мясцовым насельніцтвам засталіся нявысветленымі. Аднак вядома, што фіна-угорцы пакінулі нам у спадчыну шмат тапанімічных помнікаў - назваў рэк і азёр (напрыклад, рэкі Нарва, Нараў, возера Нарач і інш.). Па свайму цывілізацыйнаму ўзроўню паляўнічыя фіна-угорцы былі не вышэй, а можа, нават і ніжэй абарыгенаў, старажытнейшых насельнікаў Беларусі.

У ІІІ тысячагоддзі да н. э. на прасторах еўрапейскага кантынента з'яўляюцца носьбіты індаеўрапейскіх моў. У першапачатковай гісторыі індаеўрапейцаў шмат нявысветленага. Да часу асваення Еўропы індаеўрапейцы верагодней за ўсё займалі прычарнаморскія і прыволжскія стэпы або нават і шырэйшую прастору, куды яны, па меркаванню многіх даследчыкаў, маглі трапіць з Цэнтральнай Азіі, дзе, магчыма, знаходзілася іх прарадзіма. Некалькімі хвалямі індаеўрапейцы засялілі Балканскі паўвостраў. На востраве Крыт, яны напаткалі першую з вядомых у Еўропе цывілізацыю - Мінойскую, якая існавала з 2000 па 1450 гг. да н. э. У палацы цара Міноса налічвалася каля 5 тыс. пакояў, быў тут і тэатр на некалькі соцень гледачоў. На руінах Мінойскай узнікла Мікенская цывілізацыя, яна была створана індаеўрапейскім народам, які называў сябе элінамі, а сваю краіну - Эладай. Эліны вядомыя тым, што перамаглі Трою, а іх цывілізацыя праіснавала ўсяго паўтысячы гадоў, прыкладна з 1600 па 1100 гг. да н. э. Нашэсце варвараў (тых жа індаеўрапейцаў, толькі нецывілізаваных) разбурыла мікенскую цывілізацыю і толькі праз 300-400 гадоў на Балканскім паўвостраве зноў адрадзілася цывілізацыя, на гэты раз старажытнагрэчаская, добра вядомая нам са школьнага курса гісторыі.

Індаеўрапейскія плямёны засялілі Апенінскі паўвостраў, дзе неўзабаве ўзнікла старажытнарымская цывілізацыя. Кельты і галы асвоілі Цэнтральную і Заходнюю Еўропу, дасягнулі сучасных Брытаніі, Ірландыі, Скандынавіі.

На мяжы 3-2 тысячагоддзяў да н. э. індаеўрапейская групоўка балтаў прыйшла на Беларусь, што прывяло да карэннай змены этнічнага складу яе насельніцтва. Балты змяшаліся з абарыгенамі-еўрапеоідамі, вялі ў асноўным вытворчую гаспадарку, але ў нашых суровых умовах стварыць высокую цывілізацыю ім доўга не ўдавалася.

Заключным этапам першабытнасці на тэрыторыі Беларусі стаў жалезны век (з VIII-VII cтст. да н. э. па IV-V стст. н. э.), які найперш характарызаваўся з'яўленнем і шырокім распаўсюджаннем металургіі, вырабам з жалеза прылад працы і зброі. Жалеза выплаўлялі з мясцовай сыравіны - балотнай руды (і сёння на карце Беларусі засталося шмат вёсак з назвай Рудня).

Аснову гаспадаркі насельніцтва эпохі жалеза складалі земляробства і жывёлагадоўля, якія дапаўняліся рыбалоўствам, паляваннем, збіральніцтвам. Пераважала падсечнае земляробства. Жалезная сякера і саха з жалезным нарогам, рала з наральнікам, сярпы і косы дазволілі значна павялічыць плошчы, занятыя пасевамі, забяспечыць прадуктамі харчавання людзей і грамадскі статак і, акрамя таго, утварыць пэўныя запасы. Удасканальваліся і іншыя заняткі насельніцтва, з'явіліся неабходныя ў вытворчасці і побыце нажніцы, абцугі, напільнікі, пілы і інш. Палепшылася апрацоўка дрэва, з'явіўся новы, больш дасканалы інструментарый, пашырыўся тавараабмен.

На тэрыторыі Беларусі вядома каля 1000 гарадзішчаў жалезнага веку, умацаваныя землянымі валамі і сценамі з бярвенняў, у якіх жылі носьбіты розных археалагічных культур.

Пытанні для самакантролю

Якая хваля мігрантаў прыйшла па Беларусь раней: угра-фінаў ці індаеўрапейцаў?

Што адбывалася на тэрыторыі Беларусі ў той час, калі на востраве Крыт расквітала першая ў Еўропе цывілізацыя?

2. Вялікае перасяленне народаў.