Паратэатральнай культуры Беларусі XVIII сагоддзя”.

Date: 2015-10-07; view: 600.

Тэма 7. “ Феерверкі і піратэхнічныя дзеі як выразны сродак

ПЫТАННІ:

1. Акустычныя пірадзеі як сродак фіксацыі розных этапаў святочных фрагментаў свецкай і сямейна-бытавой накіраванасці.

2.Светлавыя і піратэхнічныя дзеі конных каруселяў.

3.Феерверкавыя дзеі сямейна-бытавой абраднасці беларускіх магнатаў.

4.Структура першых у Беларусі піратэхнічных прадстаўленняў.

1.1. Піратэхнічныя дзеі займалі значнае месца ў ліку іншых выразных сродкаў паратэатральных дзей XVIII стагоддзя. Іх прымянялі як на афіцыйных урачыстасцях, так і на розных свецкіх і сямейных святах, а таксама ў час правядзення культавых рытуалаў. Адным з самых распаўсюджаных такіх сродкаў, якія выкарыстоўвалі яшчэ ў сярэднявеччы, былі акустычныя піратэхнічныя эфекты. Як адзначае беларускі мастацтвазнаўца В. Дадзіомава, перыядычныя выданні тых часоў даюць поўнае уяўленне аб тым, як уключалі ў падобныя цырымоніі акустычныя піраэфекты. Так газета “Кур'ер Польскі” – № 62 за 1731 год адлюстравала ўрачысты акт прыбыцця у г. Віцебскі ваеводы Марцыяна Міхала Агінскага: 7 лютага ў 9 гадзін раніцы ваявода на багата прыбраным кані ў суправаджэнні

войска, сяброў і слуг пад громкія залпы гармат выехаў са свайго палаца, размешчанага ў чверці мілі ад горада (сама сустрэча ваеводы адбывалася ўжо непасрэдна ў г. Віцебску). Як бачна з апісання, гарматныя выстралы гэтай урачыстасці неслі важную сігнальную-інфармацыйную функцыю, апавяшчаючы аб пачатку дзеі і “заклікаючы” да ўдзелу ў ёй.

Разам з тым, акустычныя пірадзеі фіксавалі і розныя этапы правядзення паратэатральных з'яў. Напрыклад, на пахаванні Вялікага гетмана Літоўскага Міхаіла Сервацыя Вішнявецкага ў г. Гродна (1744 г.) жалобная працэсія рушыла пад гром гармат, гукі званоў і музыку капэлы. Затым яна спынілася каля касцёла іезуітаў, дзе была размешчана грандыёзная алегарычная кампазіцыя, у цэнтры якой знаходзіўся партрэт князя, а над ім – гербавы крыж з паўмесяцам і залатой зоркай... Зноў загучала жалобная музыка, раздаліся артылерыйскія салюты і працэсія працягвала свой рух. Такім чынам, гарматныя залпы на гэтым тэатралізаваным пахаванні адзначалі момант пачатку шэсця, а затым – аддалі сваеасаблівую даніну павагі нябожчыку, услаўляючы яго справы, і далі сігнал для далейшага працягу шэсця. Гэты інфарматыўны момант меў важнае значэнне для астатніх удзельнікаў пахавання, якія чакалі працэсію ў іншых месцах і павінны былі падрыхтавацца да сустрэчы.

Гукавыя піратэхнічныя эфекты часта ужывалі ў паяднанні з музыкай з мэтай стварэння велічальна-віншавальных фрагментаў урачыстых дзей. Як адзначала прэса, у час цырымоніі сустрэчы у г. Гродна падскарбія надворнага літоўскага Юзэфа Масальскага ў 1754 г., пры ўездзе ў горад працэсію віншавалі пушкі і капэлы, размешчаныя на розных вежах. У г. Полацку на святочнай цырымоніі, прысвечанай інтрадукцыі рэліквій Антонія Падуанскага і дванадцаці пакутнікаў з касцёла іезуітаў у касцёл францысканцаў (1759 г.), пасля залпаў гармат пры абодвух касцёлах, ігры капэлы іезуітаў і мессы, пачалося тэатралізаванае шэсце, у якім святочныя рэліквіі правезлі пад трыумфальныя брамы пад выстралы гармат, пастаянныя спевы вакалістаў.

Суправаджэнне піратэхнічных дзей музыкай у значнай ступені было абумоўлена ўжо існаваўшай традыцыяй, а таксама тым, што музычная адукацыя і аматарскае музыцыраванне і творчасць былі распаўсюджанай з'явай у магнацка-шляхецкім асяроддзі Вялікага княства Літоўскага.

Да пачатку XVIII ст. у Беларусі склаліся даволі трывалыя традыцыі ў галіне інструменталізма.

Ўжо ў першай палове стагоддзя касцельныя і прыватнаўласніцкія інструментальныя і вакальна-інструментальныя капэлы былі ў Мінску (1712), Нясвіжы (1724), Віцебску (1730), Брэсце (1732), Слуцку і Полацку (1740), Тадуліна-пад Ашмянамі (1777), Шклове (1780).

Схільнасць многіх прадстаўнікоў беларускай шляхты да музыкі і з'яўленне з гэтай прычыны многіх музычных капэл дало магчымасць актыўна ўжываць музычныя творы не толькі ў паяднанні з асобнымі піратэхнічнымі дзеямі (з мэтай адлюстравання сэнсавай накіраванасці дзеі і сігналізацыі як акцэнтавання асобных фрагментаў паратэатральных дзей), але

і як сродак музычнага суправаджэння феерверкаў.

Імкнучыся надаць піратэхнічнай дзее як мага большую выразнасць арганізатары выкарыстоўвалі розныя пастановачныя прыёмы. Так, у час сустрэчы падскарбія Літоўскага Юзэфа Масальскага у Гродне (1754), яго віталі гарматы і капэлы, размешчаныя на розных вежах замка. У Віцебску, з нагоды інтрадукцыі вобраза святога Іосіфа ў касцёл іезуітаў (1731), шэсце суправаджалася залпамі з ручной зброі і салютамі гармат, размешчаных у верхнім замку. У тым жа Віцебску ваяводу Марціяна Міхаіла Агінскага па дарозе ў касцёл дамініканцаў (1731) сустракалі рамеснікі цахоў, якія стаялі па розныя бакі вуліцы і салютавалі з ручной зброі. Прывітальная цырымонія, арганізаваная з нагоды прыбыцця ў Слонім пісараў Вялікага княства Літоўскага Міхаіла і Аляксандры Агінскай (1761), госці прыбывалі ў замак пад залпы гармат, размешчаных ў двух месцах і гукі труб прыдворнай кавалерыі, якая суправаджала карэту.

Як бачна, удзельнікаў піратэхнічных дзей размяшчалі з улікам архітэктурна-ланшафтных асаблівасцей месца правядзення урачыстасці: сярод публікі – группы са стрэльбамі, гарматныя батарэі – па дарозе шэсця, каля трыумфальных брам або на замкавых вежах ці валах. Гэта давала магчымасць дэталева распрацаваць прасторавае вырашэнне піратэхнічнай дзеі, максімальна наблізіць яе да гледачоў і удзельнікаў і стварыць такім чынам больш глыбокае і эфектнае эмацыянальнае уражанне ад магутных стрэлаў, якія падкрэслівалі урачыстасць адбываючайся падзеі.

1.2. Піратэхнічныя вырабы як частка асобнага эпізода або як самостойнае тэматычнае дзеянне знайшлі даволі шырокае прымяненне ў свецкіх забавах беларускай шляхты XVIII ст. і, у прыватнасці, ў конных каруселях.

Каруселі – гэта тэатралізаваныя, касцюміраваныя конна-спартыўныя спаборніцтвы, якія прыйшлі на змену рыцарскім турнірам і ў XVII-XVIII ст.ст. былі папулярныя пры вялікасвецкіх еўрапейскіх дварах.

На усходнеславянскіх землях першая карусель з'явілася пад уплывам заходнееўрапейскай культуры у беларускім горадзе Нясвіж (1724 г.). У Расіі падобная паратэатральная дзея ўпершыню наладзілі 11 ліпеня 1766 года ў Пецярбургу (Царыцын луг).

Для арганізацыі каруселі на спецыяльных “карусельных пляцах” размяшчалася карэ: у сярэдзіне квадрата ўсталёўваліся неабходныя прыстасаванні (пярсцёнкі, фігуры са зброяй, якія вярцеліся, бар'еры) і чатыры групы вершнікаў (“банды”, “кадрылі”), апранутыя ў розныя па колеру касцюмы, пачыналі змаганні, у якіх маглі прымаць удзел і глядычы. Такія каруселі, для якіх спецыяльна будавалі амфітэатры (манежы) звычайна складаліся з наступных эпізодаў:

Эпізод 1 - Парад усіх удзельнікаў, якія цырыманіяльна аб'язджалі некалькі кругоў на конях, калясніцах;

Эпізод 2 – “Кадрыль” – т.е. фігурная верхавая язда групамі;

Эпізод 3 – Змаганне ўдзельнікаў у валоданні зброяй;

Эпізод 4 – Дэманстрацыя элементаў выездкі і дрэсуры коней;

Эпізод 5 – Рытуальная ўзнагароджванне пераможцаў прызамі.

У каруселі часам уключаліся таксама камічныя конныя гульні.

З'яўленне, папулярызацыя і распаўсюджанне каруселі ў Беларусі звязана перш за ўсё з магнатскім родам Радзівілаў.

У 1721-1723 г.г. нясвіжскі князь Міхаіл Казімер Радзівіл здзяйсніў падарожжа ў Заходнюю Еўропу, дзе наведаў Германію, Чэхію, Аўстрыю, Галандыю, Францыю і гасцяваў у каралеўскіх і вялікасвецкіх дварах. 17 лютага 1722 г. ў г. Дрэздэне ён упершыню убачыў карусель і ўдзельнічаў у яе правядзенні. На юнага 19-ці гадовага князя карусель аказала надзвычайна моцнае ўражанне, асабліва камічныя конныя сцэны, у якіх выкарыстоўваліся рознастайныя выразныя сродкі, у тым ліку і светлавыя піратэхнічныя эфекты.

Як адбывалася гэтая конная карусель, у прыватнасці, камічныя конныя гульні, можна прасачыць па нататках, якія зафіксаваны ў дыярушы гетмана Вялікага княства Літоўскага, ваяводы Віленскага, князя Міхаіла Казімера Радзівіла, дзе даецца наступнае апісанне: “статуі для вайсковых выпрабаванняў былі выраблены з дрэва.

Першая статуя трымала ў адной руцэ кружок, а ў другой – кій скураны, саломай напханы. Трэба было, ламануўшы ў гэты кружок, праскочыць (каля статуі - П.Г.). Калі хто ўдарыць добра (у самы цэнтр круга - П.Г.) дык нічога, а калі нядобра, дык павернецца тая статуя і ў лоб дасць.

Другая статуя на грудзях мела круг жалезны, куды куляй глінянай трэба было ўдарыць, дык як трафіў у сярэдзіну, дык ракета ўгору вылятала, калі дрэнна дык мільён швермераў (ракет) пад ногі конскія ляцела і чалавека самаго абсыпала.

Трэцяя статуя мела на рамені скрынку, у якую калі трапіў, дык пташын розных вялікіх, а менавіта фазанаў, курапатак, перапёлак, бакасаў і малых таксама вылятала – а калі трафіў у другую, дык уцякаць трэба ад таго, што ў той скрынцы было.

Чацвертая статуя мела на грудзях кружок, у які лапаткай трапіць трэба было, дык з губы вядро вады вылівалася міма кавалера, калі ж ня шыбка адскочыць, дык усяго аблівала.

Пятая скрынка на зямлі ляжала, у якую, калі трапіў, дык лісы, зайцы, трусікі выбягалі. Па скончаным карузэлю раздаваліся прызы”.

Прааналізаваўшы структуру і кампазіцыйную пабудову камічных конных сцэн, нацяжка заўважыць, што піратэхнічныя сродкі тут прымянілі ў завязцы дзеяння, што аказвала на ўсіх прысутных моцнае эмацыянальнае ўражанне, стварала пэўную напругу ў дзеянні, прываблівала да яе глядачоў і выклікала ў іх павышаную зацікаўленасць у праглядзе астатніх конных практыкаванняў. Кульмінацыяй гэтай часткі каруселі быў эпізод з вядром вады, якая вылівалася на нязграбнага ўдзельніка, а фіналам – фрагмент з дзікімі і хатнімі жывёламі, якія выбягалі з скрынкі. Мэтай камічным конных гульняў было выяўленне зграбных вершнікаў, якія майстэрскі валодаюць халоднай і агнестрэльнай зброяй. Гэтая тэатралізаваная дзея была пабудавана з прымяненнем аказіянальнай архітэктуры і рознастайных выразных сродкаў па ўсіх законах мастацтва рэжысуры.

Вяртаючыся да гісторыі з'яўлення каруселі на Беларусі, трэба адзначыць, што яна настолькі зацікавіла Міхаіла Казімера Радзівіла, што вярнуўшыся дадому 9 лістапада 1723 года, ен загадаў пабудаваць у нясвяжскім прыгарадзе Альбе конны манеж, дзе ўжо 26 ліпеня 1724 года адбылася першая конная карусель у гонар Святой Анны. Гэтае відовішча, на якое было запрошана ўсё Наваградскае ваяводства, акрамя дэманстрацыі выезкі і дрэсуры коней, фігурнай верхавой язды, у кульмінацыйны момант уключала эпізод майстэрскага валодання халоднай зброяй, дзе вершнік павінен быў на скаку папасці шпагай ў пярсцёнак. Разам з тым, у экспазіцыйнай частцы каруселі былі выкарыстаны простыя светлавыя і піратэхнічныя сродкі: дарога ў Альбу і сад былі прыгожа іллюмінаваны рознакаляровымі агнямі.

З гэтай першай імпрэзы толькі ў Нясвіжы на працягу 15 год адбылося

сем каруселяў (1724,1729, 1731, 1736, 1738-двойчы, 1739 г.г.), якія часта праходзілі ў іллюмінаваным манежы (1729 г.) або пры рознакаляровых свечках 1731 г.).

Каруселі на Беларусі праводзілі і як асобную самастойную дзею, так і як частку цэлага комплекса святочных дзей у гонар пэўнай падзеі. Так, 17 студзеня 1736 г. ў Нясвіжы на ўгодках каранацыі караля Аўгуста III свята распачалося пышным шэсцем і імшой (набажэнствам) у касцёле, якая завяршылася салютам з гармат і ручных стрэльбаў. Па абедзе ў гэты зімовы дзень была незвычайная карусель: удзельнікі, едучы на санках, павінны былі шпагай папасці ў пярсцёнак. Цікава адзначыць, што ў гэтым тэатралізаваным конным дзеянні ўпершыню прымалі ўдзел не толькі мужчыны, але і жанчыны. Гісторыя захавала і імены пераможцаў гэтага унікальнага дзеяння: сярод жанчын першы прыз атрымала пані Кміцян, а з мужчын – маёр Пэтэрсан. Фіналам гэтага святкавання “быў пышны феерверк” у іллюмінаванным горадзе і танцавальны баль (рэдута) ў іллюмінаваным замку.

У дыярушы М. К. Радзівіла пададзены цікавыя звесткі аб выкарыстанні піратэхнічных сродкаў на карусельных застоллях: “па каруселі на вячэры быў рэпрэзентаваны цукрам горад Неапаль і гара Везувій”. У гэтым вялізарным торце цяклі каналы, па якіх плылі лодкі, з торта білі фантаны, а з вулкана выходзілі агні (хутчэй за ўсё гэта былі бенгальскія агні).

На працягу XVIII ст. конныя каруселі праводзілі не толькі ў Нясвіжы, але і ў Гародне, Слуцку, Шклове, т.е. у гарадах, дзе размяшчаліся кадзецкія аддзелы (корпусы

Такім чынам, конная карусель уяўляла сабой тыповае паратэатральнае дзеянне, якое ўключала розныя спосабы касцюміравання, аказіянальную архітэктуру, нават “парасцэнаграфію” – т.е. прымяненне прафесійнага дэкарацыйнага і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. У сістэму выразных сродкаў каруселі ўваходзілі і піратэхнічныя дзеі, якія ўжываліся як непасрэдна ў відовішчы (іллюмінаванне манежа і дарогі да яго, правядзенне змаганняў пры свечках, выкарыстоўванне ракет у камічных конных гульнях), так і ў паслякарусельных дзеях – тэатралізаваных застоллях, феерверках. Складаныя піратэхнічныя вырабы паасобку або ў комплексе выкарыстоўвалі ў вузлавых момантах дзеі – завязцы, кульмінацыі, фінале, што дазваляла або адразу зацікавіць гледачоў на прагляд далейшай дзеі, або з'акцэнтаваць найвышэйшы эмацыянальны пункт у развіцці дзеяння, або яшчэ раз засяродзіць увагу прысутных на тэматыцы і значнасці адзначаемай падзеі. Каруселі праводзілі па спецыяльна распрацаванаму сцэнарыю з ужываннем розных сродкаў тэатралізацыі, якія патрабавалі прымянення прафесіянальнай рэжысуры і сцэнаграфічнага мастацтва.

1.3. Устойлівай традыцыяй святкавання імянін заможнай шляхты ў XVIII ст. стала ўжыванне гукавых і светлавых піратэхнічных сродкаў.

Гукавыя піратэхнічныя дзеі на гэтых урачыстасцях насілі сігнальны, інфарматыўны і віншавальны характар.

Згодна успамінаў нясвіжскага князя Міхаіла Казіміра Радзівіла (Сіроткі) на яго асабістых імянінах (1726, 1749 г.г.), а таксама на імянінах яго сыноў Януша і Кароля (1743, 1745 г.г.) менавіта апоўначы, а гадзіне іхняга нараджэння урачыстасць адзначалі “пры гучным біцці з гармат”. А ў 1745 г., як піша князь, “калі надыйшоў час майго нараджэння, роўна апоўначы сто разоў прагучаў салют (што азначала пажадання ста гадоў жыцця – П. Г.).

Аналіз дыяруша (дзённіка) князя Міхаіла Казіміра Радзівіла паказвае, што пры адзначэнні дзён нараджэння жаночай палавіны радзівілаўскага роду абмяжоўваліся толькі халастымі выстраламі з ручных стрэльбаў, а даты нараджэння мужчын ушаноўвалі пры дапамозе больш магутных сродкаў – залпаў замкавых гармат.

Святкаванне асобных імянін набывала грамадскі характар: дзень нараджэння караля Рэчы Паспалітай адзначалі ва ўсёй дзяржаве. У гэты дзень пры набажэнствах у касцелах гучалі выстралы з гармат і стрэльбаў, а фінальнай часткай вячэрняй праграмы быў феерверк, як гэта адбылося, напрыклад у Слуцку, Нясвіжы (1738) і іншых гарадах Беларусі.

Галоўнымі састаўнымі часткамі імянін магнатаў, характэрнымі для ўсёй Беларусі былі набажэнствы у касцёлах, якія суправаджаліся артылерыйскімі салютамі, і святочная вячэра, дзе па завяршэнні тостаў гучалі віншавальныя выстралы з гармат і стрэльбаў. Прыкладам такой структуры сямейнай урачыстасці могуць быць імяніны княгіні Вішнявецкай ў Карэлічах (1737 г.).

Але ў залежнасці ад колькасці і знатнасці гасцей структура імянін дапаўнялася і іншымі паратэатральнымі дзеямі з ужываннем піратэхнічных сродкаў. Так, у дзень нараджэння сястры Міхаіла Казіміра Радзівіла ў Нясвіжы (1731) наладзілі конную карусель з рознакаляровымі свечкамі, а яго 44-ю гадавіну у 1746 г. адзначалі ў Альбе спектаклем і вячэрай, “па сканчэнні каторай пры пекнай ілюмінацыі феерверк адправіўся”. У г. Гродна (8 мая 1777 г.) з нагоды імянін караля Рэчы Паспалітай маршалак трыбунала, стражнік Вялікага княства Літоўскага Юзэф Юдзіцкі наладзіў прыём з маскарадам, вячэрай, танцамі і феерверкам, які суправаджаўся ігрой прыдворнага музычнага аркестра.

Такім чынам, імяніны ў магнацкім асяроддзі з'яўляліся комплексным паратэатральным дзеяннем, якое мела пэўны рытуал і паслядоўнасць развіцця дзеі і складалася з самастойных частак, якія увасаблялі па спецыяльна распрацаванаму сцэнарыю. Абавязковай рытуальнай дзеяй свята з'яўлялася набажэнства ў гонар імянінніка і святочная вячэра. Часам гэтыя дзеі дапаўняліся такімі фрагментамі як карусель, опера, спектакль, баль, феерверк. Гукавыя піратэхнічныя сродкі – артылерыйскія і стрэльбавыя салюты гучалі ў гадзіну нараджэння імянінніка, у заключнай частцы імшы і ў час тостаў на застоллі, а светлавыя піратэхнічныя сродкі завяршалі само святкаванне (іллюмінацыі, феерверк). Выкарыстанне рознастайных піратэхнічных дзей у кампазіцыйна вузлавых момантах святкавання дазваляла засяродзіць засяродзіць увагу людзей на важнасці адзначаемай падзеі, падкрэсліць і выразна адцяніць асобныя фрагменты дзеяння, стварыць урачысты, святочны настрой.

Рознастайныя піратэхнічныя і феерверкавыя дзеі і знайшлі шырокае адлюстраванне ў вясельнай абраднасці беларускай шляхты.

Яскравым прыкладам таго, як адбывалася вяселле ў магнатаў у XVIII ст. з'яўляецца шлюб княгіні Уршулі Францішкі Вішнявецкай і князя Міхаіла Казіміра Радзівіла.

21 сакавіка 1725 г. на радзіме нявесты маладыя спавядаліся у касцёле мястэчка Крамянец, пасля чаго атрымалі блаславенне, а затым у замкавай капліцы Белай Крыніцы адбыўся шлюбны абрад; у параднай зале замка была наладжана грандыёзная вячэра, на вясельным балі ўсе выконвалі цырыманіяльныя танцы і назіралі “пекны феерверк”. Шесць дзён працягвалася вяселле ў доме маладой, а затым адбыліся пераходзіны ў Олыку

– радавы маёнтак маладога. За мястэчкам маладую сустракаў на кані князь Міхаіл Казімір Радзівіл, святары, шматлікія госці і тысячы жыхароў наваколля. Усё шэсце накіравалася да касцёла, дзе адбылося набажэнства, у час якога гучна стралялі гарматы, віншуючы новую сямейную пару. Завяршылася вяселле ў прыгожы іллюмінаваным замку пышнай вячэрай і феерверкам.

2 верасня 1737 г. пісар Вялікага княства Літоўскага Тадэвуш Радзівіл уступаў у шлюб з князёўнай Ізабэлай Радзівілянкай. Напярэдадні вяселля ў Карэлічах прайшла урачыстая сустрэча гасцей, якая суправаджалася прывітальнымі выстраламі гармат. Гэтая частка вяселля завяршылася дзявочым вечарам у форме вячэры з танцамі. Сам шлюбны абрад пачаўся ў касцёле набажэнствам, якое скончылася траістай “сальвай” (салютам) з ручных стрэльбаў і некалькіх гармат. У час шлюбнай вячэры 75 асоб пілі здравіцы пры “гучным біцці з гармат і рэзанацыі ручной стральбы”.

Артылерыйскія “віваты” гучалі і ў Нясвіжы на абрадзе шлюбаўтварэння генерала-лейтэнанта Лярзака (француза, які служыў у Міхаіла Казіміра Радзівіла) з пінскай падсталянкай Вікторыяй Язерскай, які адбыўся ў замкавай капліцы 3 ліпеня 1742 г. У тым жа Нясвіжы (1758) на вяселлі Фердынанда Жэвускага і Катарыны Караліны Радзівіл, якое адзначалі некалькі дзён, на багатым прыёме у вайсковым лагеры, размешчаным за плацам і паркам Кансаляцыі, гучалі частыя артылерыйскія “віваты” і музыка капелы.

Сустрэча маладога на вясельных урачыстасцях таксама адбывалася з прымяненнем розных сродкаў мастацкай выразнасці, што стварала урачысты, святочны настрой адбываючайся дзеі.

Так, у 1740 г. ў маёнтку полацкага ваяводы пана Дэнгофа урачыстае прыбыццё жаніха працягвалася тры гадзіны пад бесперапынныя залпы 23 гармат. Рэзідэнцыя была асветлена 10-ю тысячамі лампад. Са спецыяльнага амфітэатра, абітага сукном і упрыгожанага карцінамі, госці дзве гадзіны любаваліся феерверкам – калонамі з агню, падпаленымі трыумфальнымі брамамі. Увесь вечар ігралі тры аркестры – італьянскі, гетманскі і полацкага ваяводы. Гэты факт сведчыць аб тым, што ўжо ў другой чверці XVIII ст.

спецыяльным музычным афармленнем на тэрыторыі Беларусі суправаджалі

не толькі вясельныя вячэры і балі, але і некаторыя феерверкі.

Піры часам былі насычаны элементамі тэатралізацыі. На вясельных пірах кульмінацыйнай часткай было унясення святочнага каравая або торта. Гэты рытуал адбываўся наступным чынам: каравай праносілі скрозь дарогу рознакаляровых агнёў, а сам каравай уяўляў кулінарную спаруду, з цэнтра якой увысь ляцелі агеньчыкі невялікіх піратэхнічных фантанаў.

Асноўныя кампазіцыйныя моманты вяселля – сустрэча гасцей, абрад шлюбаўтварэння, вячэра суправаджаліся артылерыйскімі і стрэльбавымі выстраламі віншавальнага характара; месца правядзення шлюбнай вячэры і весялосцяў прыгожа іллюмінавалася, а феерверкі, якія часта уяўлялі заключную частку вяселля, адбываліся ў дэкаратыўных павільёнах, а госці глядзелі відовішча са спецыяльна абсталяваных амфітэатраў. Пры дапамозе піратэхнікі на магнацкіх вяселлях арганізатарам прадстаўлялася магчымасць яскрава і эмацыянальна з'акцэнтаваць усе падзеі сямейнай урачыстасці.

1.4. Піратэхнічнае мастацтва Беларусі ў XVIII ст. набыло грандыёзны размах. Па сведчанню сучаснікаў, рэдкая падзея у Беларусі абыходзілася без “вогненай забавы” і салютаў. Напрыклад, у Нясвіжы ў 1784 г. ў час сустрэчы польскага караля Аўгуста Панятоўскага “парк у Альбе быў асветлены пры дапамозе васьмісот тысяч “лампіёнаў”. Пораху за адно свята знішчалася больш, чым за некалькі бітваў. У 1780 г. для феерверка, які заканчваў ў Нясвіжы “пір Каляды”, з Рыгі было дастаўлена 10 вялізарных бочак пораху.

Асабліва ўразіў глядачоў феерычны карнавал з іллюмінацыяй, які адбыўся 30 мая 1780 г. ў горадзе Шклове ў гонар прыезда рускай імператрыцы Кацярыны II і аўстрыйскага імператара Іосіфа II. На гэтай сустрэчы пасля спектакля быў спалены феерверк, які рыхтавалі некалькі месяцаў і які ўяўляў сабой разгорнутую вогненую кампазіцыю з каскадных і арнаментальных фігур з цэнтральным павільёнам, з якога ўзлятала ў неба 50 000 ракет. Пачаткам свята з'явілася агульная ілюмінацыя (дрэвы ў парку былі упрыгожаны рознакаляровымі кітайскімі ліхтарыкамі, а гарадская плошча і берагі ракі асветлены палаючымі смалянымі бочкамі на шастах), а яго завяршэннем – водная феерыя. Па рацэ плылі лодкі і плыты, з якіх узляталі каскады ракет – траскучыя швермеры, бухаючыя “буракі”, круцячыеся “змейкі”. У цэнтры гэтай флатыліі рухаўся “востраў”, на якім былі ўсталяваны празрыстыя транспаранты з маслянымі светачамі, вогненыя колы і гарэўшы рознакаляровымі агнямі здвоены вензель Кацярыны II і Іосіфа II, што атаясамлявала палітычны саюз манархаў. Апафеозам свята з'явілася “вывяржэнне вулкана”, з жэрла якога узляталі ў неба ракеты, а па яго схілам цякла “лава” – палаючая смала.

Аналіз структуры воднай феерыі паказвае, што гэтае тэатралізаванае дзеянне насіла антываенны характар. Уся дзея складаецца з двух супрацілеглых па сэнсу эпізодаў. Першы адлюстроўваў саюз Расіі і Аўстрыіі як аплот міра, а другі – вывяржэння вулкана, сімвалізаваў пагрозу і жудасныя вынікі вайны. І калі першы эпізод ствараў радасную, прыўзнятую атмасферу мірнага жыцця, то другі выклікаў у сэрцах пачуццё трывогі і вяртаў людзей да асэнсавання неабходнасці жыцця народаў у згодзе і ўзаемаразуменні.

Аўтарам гэтай задумы быў “штукмайстар”, вядомы ў той час вучоны-артылерыяй, генерал-маёр Петр Іванавіч Мелісіна.

Судзячы па апісанню, ў гэтым феерверку прымянялі іскрыстыя, іскрыста-форсавыя, серныя, салітра-серныя з дабаўленнем афарбоўваючых салей саставы, якія дазволілі якасна палепшыць відовішчны эфект феерверачных вырабаў.

У гэтым феерверку беларускімі майстрамі – піратэхнікамі былі прадстаўлены практычна ўсе віды феерверачных вырабаў, вядомыя ў Еўропе тых часоў: вогнена-светлавыя элементы, каскадныя і арнаментальныя фігуры, рымскія свечкі і буракі, фантаны, форсы, шлагі, швермеры, змейкі, вогненыя колы, рознастайныя тыпы ракет. Прынцыпова новай піратэхнічнай дзеяй XVIII ст. стала вывяржэнне вулкана.

Водная феерыя насіла яскрава выражаны палітычны характар, увасаблялася па дакладна распрацаванаму сцэнарыю з выкарыстаннем аказіянальнай архітэктуры, дэкаратыўных элементаў, розных плавучых сродкаў.

На тэрыторыі Беларусі святочныя ілюмінацыі і феерверкі здзяйсняліся як у дзяржаўных гарадах, так і ў прыватнаўласніцкіх паселішчах. Напрыклад, у Нясвіжы, як адзначае беларукі мастацтвазнаўца Г.І Барышаў, у гонар прыезда польскага караля Станіслава Аўгуста да нясвіжскага магната Кароля Радзівіла (пане Каханку) тысячы сялян з навакольных весак запалілі каля мільёна свяцільнікаў. Мясцовы майстар, рыхтаваўшы феерверк, зрабіў яго так умела, што ён нагадваў вывяржэнне Везувія. У паветры круціліся рознастайныя гербы, вензелі, лічбы. Яшчэ больш грандыёзным было “Узяцце Гібралтара” – першае ў Рэчы Паспалітай тэатралізаванае водна-піратэхнічнае дзеянне. Для штурма крэпасці былі пабудаваны караблі, кожны з якік меў сваю назву “Тытан”, “Саламандра”, “Васіліск”. Самы вялікі называўся “Навухаданосар”. Над вежай крэпасці, якая сімвалізавала Гібралтар, быў усталяваны сцяг з выявай дракона, ў якога з пасткі вылятаў агонь. Калі ўсё – і скала, і замак, і батарэі, і флот асветліліся сотнямі тысяч лямп, факелаў, лампад у жалезных плошках – выгляд стаў фантастычны. Батарэі сталі весці агонь з караблёў на крэпасць, з крэпасці - на штурмуючы флот. Падняўся страшэнны грукат і дым. Некалькі караблёў былі разбіты, спалены. Многія матрося абгарэлі, былі паранены... Піратэхнічны спектакль “Узяцце Гібралтара” быў падобны на старажытнарымскае відовішча “наўмахію” (марскі бой), але ўжо у нясвіжскай інтэрпрэтацыі. Гэта была першая ў Беларусі светлагукапіратэхнічнае прадстаўленне ваеннай накіраванасці, пабудаванае на аснове тэатралізацыі дакументальнага матэрыяла.

З прыведзеных прыкладаў феерверкаў і піратэхнічных спектакляў становіцца зразумелым, што падрыхтоўка такіх дзей патрабавала вялікага мастацтва як у тэхнічных так і ў мастацкіх адносінах, ставіла перад арганізатарамі задачы авалодання ведамі многіх аспектаў творчага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння піратэхнічнай дзеі. Таму ў склад абслугоўваючага персанала многіх замкаў і палацаў уключаліся спецыяльныя майстры-піратэхнікі, якіх называлі феерверкмайстрамі. Такімі майстрамі былі ў Шклове ў 1783 г. паручык артылерыі Андрэй Сакавін, у Нясвіжы ў 1778 г. – архітэктар Лутніцкі, у Слоніме – майстар феерверкаў Г. С. Ваксмут.

Матэрыялы беларускіх даследчыкаў гэтай эпохі - А. Мальдзіса і Г. Барышэва пераконліва даказваюць, што феерычны шыкоўныя, рознастайныя па форме і колеру ракеты, ўзлятаючыя ў неба, каскады агнёў, палаючыя брамы, храмы, абеліскі, транспарты, якія свяціліся, палаючыя паходні, бочкі, вадзяныя фантаны, гукавыя артылерыйскія эфекты, піратэхнічныя скульптуры – усё гэта сваім вобразым строем адпавядала духу відовішчнасці, да якой была схільна гэта эпоха. Падрыхтоўка феерверачных дзей праводзілася на аснове распрацаванага сцэнарыя з улікам ланшафтна-прыродных асаблівасцей месца дзеянне, аўдыторыі, якой адрасавалася піратэхнічная дзея і ідэйна-тэматычнай накіраванасці свята. Арганізатары прымянялі рознастайныя пастановачныя прыёмы з мэтай максімальнага набліжэння піратэхнічнай дзеі да глядачоў, стварэння вобразна-асацыятыўнага строя дзеяння, нечаканых эфектаў, якія аказвалі вялікае

____________________________________________________________

ўражанне на гледачоў і спрыялі павышэнню эмацыянальнага і педагагічнага

ўздзеяння прапанаванай дзеі.

ЛІТАРАТУРА:

1. Барышев Г.И. Театральная культура Белоруссии XVIII ст. – Мн., 1992.

2. Гуд П.А. Мастацтва феерверкаў. – Мн., 2007.

3. Дадиомова О.В. Музыкальная культура городов Белоруссии XVIII в. - Мн., 1992.

4. Дыяруш Міхаіла-Казімера Радзівіла, ваяводы Віленскага, гетмана Вялікага княства Літоўскага. // Спадчына, 1995.- № 1-5.

5. Киркор А.К. Черты минувших дней. // Живописная Россия. Т.4. Царство Польское. – СПб., 1896.

6. Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнайлітаратуры XVIII ст. – Мн., 1988.

7. Сыракомля У. Вандроўкі па маіх былых ваколіцах. – Мн., 1992.