Алтын Орда 4 page

Date: 2015-10-07; view: 513.

Маңғыс­та­удағы көтеріліс (1870 ж.) «Уақыт­ша ере­же» Маңғыс­та­уда 1870 жы­лы енгізілді. Пат­ша әкімшілігі Маңғыс­та­удың негізгі халқы – адай руы «Уақыт­ша ере­жені» күрессіз қабыл­да­май­ды деп қауіптенді және оны жүзе­ге асы­ру үшін неғұрлым қолай­лы жағдай­лар­ды күтті.Маңғыс­тау прис­та­вы под­полков­ник Ру­кин да­ла тұрғын­да­рының қиын жағдайымен са­нас­пай, адай­лар­дан 1869–1870 жыл­дар үшін шаңырақ алы­мын жаңа та­риф­ке сәй­кес де­реу енгізуді та­лап етті; көпте­ген жергілікті тұрғын­дар, со­ның ішінде Бо­зашы түбегінің ба­лықшы жа­тақта­ры Ру­киннің та­лабын орын­да­удан бас тарт­ты. Адай­лар­дың жай­лауға көшуін күштеп тоқта­туға ты­рысқан Ру­киннің ой­лан­бай жа­саған әре­кет­тері жер-жер­де көтерілістің бас­та­лу­ына се­беп бол­ды. Көтерілісшілердің же­текшісі Иса Тілен­ба­ев қалың бұқараға бас­шы­лық ету­де ше­берлік және жа­зала­ушы­лар­мен келіссөздер­де дип­ло­мати­ялық әдептілік та­ныт­ты. Көтерілісшілер сәуір айының ба­сын­да Ни­кола­ев ста­ница­сына, Алек­санд­ровск фор­ты­на ша­бу­ыл жа­сады, алай­да олар сәтсіздікке ұшы­рады. Пат­ша­лық өкімет орын­да­рын көшпелілердің ба­тыл­дығы қорқыт­ты, мұның өзі олар­ды қосым­ша әске­ри көмек сұрауға мәжбүр етті; Кав­каздан тың күштердің ке­луі күштердің арақаты­насын өзгертті. Қозғалыс­ты ба­суға бас­шы­лық жа­сау қолы­на шоғыр­ланды­рылған граф Ку­та­исов «ең жа­байы, дөрекі және жа­уын­гер қазақтар­ды» ты­ныш­танды­рудың өз жос­па­рын ұсын­ды. Граф­тың жос­па­рын­да «елдің ішіне те­реңдей еніп, он­да жергілікті адай­лар өздерінің көшуі үшін қажет болған кез­де ай­на­лып өте ал­май­тын­дай бекіністерді ал­дын ала ба­сып алып», сол арқылы олар­дың шегінетін жо­лына ке­дергі жа­сау, «бағынуға мәжбүр ету» көзделді. Орыс от­рядта­рының алуы үшін қолай­лы бекіністер ретінде Ку­та­исов Маңғыс­та­удың Кин­дері шығанағынан және Үстірт қыра­тының солтүстік бөлігінде, Орын­бор да­ласы­мен «көршілес» жатқан Сағым алқабы­нан жүз шақырым жер­дегі Бе­сақты шатқалын таңдап ал­ды. Алек­санд­ровск фор­ты ауда­нын­дағы әскер топ­та­рының бас­тығы ге­нерал-майор Ко­маров­тың пікірі бойын­ша, ауданға тұрақты бөлімдердің едәуір құра­масын шоғыр­ланды­ру көтерілісшілер­ге қорқыныш­ты әсер ету­ге және 1871 жылғы 1 ақпанға қарай олар­ды отар­шыл өкімет орын­да­рының «орыс өкіметіне бағынуы жөніндегі» шар­тын қабыл­дауға мәжбүр ету­ге тиіс бол­ды. Граф­тың жос­па­ры сәтсіздікке ұшы­раған жағдай­да Орын­бор өлкесінің ге­нерал-гу­бер­на­торы Н. А. Кры­жановс­кий жергілікті тұрғын­дардың Үстіртке, «бейбіт ауыл­дарға өздерінің шегіне кірер жо­лын жа­уып тас­та­уды ұсын­ды». Қозғалыс же­текшілерінің Хи­уа хан­дығына оның та­рапы­нан сырт­тай қол­да­уды қам­та­масыз ету­ге үміт ар­тып де­лега­ция жібе­руі жергілікті өкімет орын­да­рын тағы да ма­засыз­дандыр­ды. Хи­уалықтар та­рапы­нан та­лай то­на­ушы­лықтар мен алым-са­лықтар­ды бас­тан кешірген адай­лар олар­дың қол­да­уы ту­ралы, қаси­етті Ис­лам дінін та­за сақтау ту­ралы уәде­леріне се­не де бер­мейтін еді. Оның үстіне пат­ша өкіметі оңтүстік ай­мақты ба­сып алған­нан кейін Хи­уаның Ре­сей сияқты құдіретті әске­ри дер­жа­вамен жан­жалға ба­руы екіта­лай бо­латын. 1870 жыл­дың жел­тоқса­нын­да қозғалыс­тың же­текшілері До­сан Тәжи­ев, Ер­жан, Ертімбет Құлов­тар, Иса Тілен­ба­ев және олар­дың көпте­ген серіктері 3 мың шаңырақпен Хи­уа хан­дығының шегіне өтті.Көтерілістің негізгі қозғаушы күші – қазақ ша­ру­ала­ры өз қатар­ла­рын берік біріктіру­ге қол жеткізе ал­ма­ды, мұның өзі са­ны жөнінен бол­ма­шы жа­зала­ушы от­рядтар­дың ха­лық қар­сы­лығының негізгі ошақта­рын тұншықты­ру­ына мүмкіндік берді; қазақ ша­ру­ала­рының ру­лық тар өрістері мүдде­лері отар­шыл им­пе­ри­яның әске­ри құра­мала­рының өзінің ұйым­да­суы жағынан едәуір кем түскен көтерілісшілер жа­сақта­рын­дағы тұрақта­ма­ушы­лықты туғыз­ды. Көтеріліс шағын си­пат­та болғаны­мен, оның ге­ог­ра­фи­ялық шеңбері тым ауқым­ды бол­ды – бүкіл дерлік Ба­тыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан­ның бір бөлігі қазақ ша­ру­ала­рының бой көрсе­тулерімен қам­ты­лып, «Уақыт­ша ере­женің» жүзе­ге асы­рылу­ын қиын­датты.

51. 1867-1868 жылдардағы патша үкіметінің Қазақстандағы әкімшілік реформалары.

1865 жы­лы үкімет Қазақ да­ласын басқару ту­ралы «Ере­женің» жо­басын да­яр­лау үшін Да­лалық ко­мис­сия құрды. Оның құра­мына Ішкі істер ми­нистрліктің және жергілікті ге­нерал-гу­бер­на­тор­лықтар­дың өкілдері кірді. Ре­сей Қазақстан­ды басқару­дың бұрынғы жүйесін түбірімен қай­та құру міндетін алға қой­ды. Ре­фор­ма­ны да­яр­лау кезінде қалың бұқара­ның көңіл күйі на­зарға алын­ба­ды. Ш. Уали­ханов Қазақстан­да ха­лықтың өзін-өзі басқару­ына негіздел­ген әкімшілік билік жүйесін енгізуді ұсын­ды. «Сот ре­фор­ма­сы жөніндегі жаз­ба­ларын­да» ол қазақ халқы үшін әле­уметтік-эко­номи­калық жаңашыл­дықтар­ды аса маңыз­ды деп есеп­теді.1867 жы­лы на­урыз­да Қазақ жерін, Ор­та Азия өлкесін әкімшілік басқару ре­фор­ма­сының жо­басын түпкілікті құрас­ты­ру үшін әске­ри ми­нистр Д. А. Ми­лютин бас­таған ерек­ше ко­митет құрыл­ды. Нәти­жесінде II Алек­сандр пат­ша 1867 жы­лы 11 шілде­де «Сыр­да­рия мен Жетісу об­лыста­рын басқару ту­ралы уақыт­ша Ере­жені», 1868 жылғы 21 қазан­да «Орын­бор және Ба­тыс Сібір ге­нерал-гу­бер­на­тор­лықта­рының Да­ла об­лыста­рын басқару ту­ралы уақыт­ша Ере­жені» бекітті.1867–1868 жыл­да­ры ре­фор­ма­ның негізгі мақса­ты «Қазақ да­ласы­ның XIX ғасыр­дағы Ре­сейдің басқа да бөліктерімен то­лық қосы­лу­ына қол жеткізу, Ре­сейдің қол ас­тындағы ха­лықтар­ды бір басқар­ма­ның ас­ты­на біріктіру, жергілікті ақсүйек­терді биліктен шет­те­ту, ру­лық бас­та­малар­ды әлсіре­ту» бол­ды.Ре­фор­ма­ның негізінде Қазақстан аумағы үш ге­нерал-гу­бер­на­тор­лыққа: Түркістан, Орын­бор және Ба­тыс Сібір, әрбір ге­нерал-гу­бер­на­тор­лық об­лыстарға бөлінді. Қазақстан­ның бүкіл аумағын­да 6 об­лыс құрыл­ды, олар­дың екеуі – Жетісу мен Сыр­да­рия об­лыста­ры Түркістан, Ақмо­ла және Се­мей об­лыста­ры Ба­тыс Сібір, ал Орын­бор мен Торғай об­лыста­ры Орын­бор ге­нерал– гу­бер­на­тор­лықта­рының құра­мына кірді. Әрбір об­лыс белгілі бір ша­мадағы уез­дерден тұрды.Әкімшілік басқар­ма әске­ри си­пат­та бол­ды. Об­лыстар­дың ба­сын­да бар­лық әске­ри және аза­мат­тық билікті то­лығымен өз қол­да­рын­да шоғыр­ландырған әске­ри гу­бер­на­тор­лар тұрды.1868 жылғы «Да­лалық об­лыстар­ды басқару» бойын­ша және 1867 жылғы Сыр­да­рия мен Жетісу об­лыста­рын басқару жөніндегі «Уақыт­ша Ере­же» бойын­ша бо­лыс­тық басқар­ма­ның қолы­на по­лици­ялық және нұсқау та­рату­шылық биліктер берілді. Ол «ты­ныш­тық пен тәртіпті» сақта­уды, са­лық төле­уді және ха­лықтың бар­лық міндет­керліктерін өтеуін бақыла­ды. Оның міндетіне би­лер со­тының шешімін орын­да­ту кірді. Ауыл стар­шында­ры өзінің құзы­рын­да бо­лыс­тық басқар­ма­лар­дың міндет­терін орын­да­ды.«Уақыт­ша Ере­женің» 210-тар­мағына сәй­кес Қазақ жері Ре­сей им­пе­ри­ясы­ның меншігі бо­лып жа­ри­ялан­ды. Сұлтан­дардың бар­лық әле­уметтік-са­яси және мұра­герлік құқықта­ры жойыл­ды, ел билігі орыс ше­не­уніктерінің қолы­на шоғыр­ланды.Ескі эко­номи­калық және иде­оло­ги­ялық жағынан тұтас, ту­ыс­тыққа негізде­ле біріккен әкімшілік-ру­лық ұжым­дардың ор­ны­на «Уақыт­ша Ере­жені» енгізудің нәти­жесінде жа­сан­ды бірліктер пай­да бол­ды. Осы­ның бәрі қоғам­дық билік жүйесінің дәстүрлі ба­засы­на әсер етті. Сон­дықтан тоқырауға ұшы­рады, оның маңызы, бе­делі және қажеттілігі төмен­деді.

55. 1886–1891 жж. Қазақстандағы патша өкіметінің реформалары және оның сипаты.

1886 жыл­дың 2-ма­усы­мын­дағы Түркістан өлкесін басқару ту­ралы ере­же.III Алек­сандр пат­ша­ның Түркістан өлкесін басқару ту­ралы 1886 жылғы 2 ма­усым­да қол қойған Жар­лығы кең-бай­тақ өлкені басқару­дың бүкіл құры­лымы­на ре­фор­ма жа­са­уды бас­тап берді. Жаңа ере­жеге сәй­кес Түркістан ге­нерал-гу­бер­на­тор­лығына үш об­лыс: Сыр­да­рия, Ферғана, Са­марқанд кіргізілді. Кейінірек­те, 1897 жы­лы, Жетісу об­лы­сы да жаңа ге­нерал-гу­бер­на­тор­лықтың құра­мына берілді. Об­лыстар­дың билігі әске­ри гу­бер­на­тор­ларға берілді. Ха­лық са­ны 800 230 адам, жер көлемі 353 430 шар­шы шақырым бо­латын, көршілес Жетісу об­лы­сы 6 уез­ден: Вер­ный, Қапал, Лепсі, Пішпек, Прже­валь­ский және Жар­кент уез­дерінен тұрды.1886 жылғы Ере­женің негізгі өзегі бүкіл жер қорын мем­ле­кеттің меншігіне бе­ру бол­ды, ол қазақтар­дың эко­номи­калық әл-ауқаты­ның негізгі ны­саны – мал ша­ру­ашы­лығына ора­сан нұқсан келтірді. Жерді мем­ле­кеттік меншік деп жа­ри­ялап, жергілікті ха­лықты жерін бей­мерзім жалға бе­рушілер деп қараған үкімет, соңғыла­рына «мал жаюға, то­пырақ және тас, бал­шық жи­науға» құқық бе­ре оты­рып (253-бап), но­мад­тардан құнар­лы алап­тардың алып қойылу­ын тез­детті, ол XX ғасыр­дың ба­сын­да сто­лыпиндік аг­рарлық ре­фор­ма­лар­дың жүргізілуімен аяқтал­ды. 1886 жылғы Ере­женің отар­шылдық бағыты са­лық жүйесінен де өз көрінісін тап­ты. Ол 1867 жылғы Уақыт­ша ере­женің бап­та­рын қай­та­лады; әр түрлі міндет­керліктердің көлемін көбей­тті. Мы­салы, шаңырақ алы­мы 4 сомға дейін көбейтілді. Сот құры­лымын­дағы өзгерістер Ере­жеде көрсетілген жаңалықтар­дың іске асы­рылу­ын заң тәртібімен қам­та­масыз ету­ге тиіс бол­ды және ол ры­нок­тық қаты­нас­тарға тар­тылған әле­уметтік жіктердің мүдде­лерін қорғауды көздеді. Негізгі үш сот инс­тан­ци­ясы – бітістіруші судья, об­лыстық сот және үкіметтік Се­нат отар­шылдық тәртіптер енді ғана ор­ныға бас­таған жағдай­лар­да қоғам­ның тіршілігін құқықтық жағынан қам­та­масыз етуді рет­те­ген бұрынғы заң ере­желерін жоққа шығар­ды.1891 жыл­дың 25 на­уры­зын­дағы Да­лалық об­лыстар­ды басқару ту­ралы ере­же.Өңде­уші өнеркәсіптің ұлғаюы, кен өндіретін өнеркәсіптің бірша­ма тез да­муы, жаңа темір жол желілерінің са­лынуы, ур­ба­низа­ция үрдісі, жұмыс­шы та­бының қалып­та­суы – осы­ның бәрі жи­нақтап алған­да әле­уметтік-эко­номи­калық фак­торлар­дың бүкіл жүйесінің өзге­руіне әкеп соғып, Қазақстан­ды отар­лық шет ай­маққа ай­нал­дырды, барған сайын нығайып ке­ле жатқан ры­нок­тық кәсіпкерлікті заң арқылы қам­та­масыз етті.Ерек­ше Ко­митеттің пікірі бойын­ша, «бірінші алғашқы ере­женің» бар­лық өзгерістері «оның уақыт­ша си­патын жоюға» және оны жүзе­ге асы­ру ба­рысын­да «іс жүзінде кез­дестірілген» ала­уыз­дық ата­улы­ны неғұрлым «дәл ре­дак­ци­ялау» арқылы жоюға, сон­дай-ақ «им­пе­ри­яның басқа бөлімдеріне неғұрлым қолай­лы ке­луі мүмкін негіздер­де» басқару және сот жүйесін да­мытуға, то­лықты­руға тиіс бол­ды. Ұсы­нылып отырған «Ере­же» ка­пита­лизмнің «кеңейе» да­му­ына бай­ла­ныс­ты өзгерістерді ес­ке­ру негізінде Қазақстан­дағы Ре­сей әске­ри-әкімшілік өкіметін ор­нықты­ру үрдісін аяқтауға тиіс бол­ды. Со­нымен, 1891 жыл­дың 25 на­уры­зын­дағы пат­ша жар­лығын Қазақстан­ның әр түрлі тілде сөй­лейтін халқының өмірін қай­та құруға ны­сана­лы түрде жа­салған әре­кет деп қарау ке­рек. Жаңа ре­фор­ма­ны қабыл­дау уақыты им­пе­рия халқының са­яси бел­сенділігінің жан­да­ну­ымен, азат­тық қозғалы­сының өрістеуімен ерек­ше­ленді. Об­лыстар­ды басқару жүйесі тәртіпке келтірілді: пат­ша­ның қала­уы бойын­ша ар­на­улы «пат­ша жар­лығымен» тағайын­да­латын және бо­саты­латын, да­лалық ге­нерал-гу­бер­на­торы­на бағына­тын Ақмо­ла, Се­мей және Жетісу об­лыста­рының Бас басқар­ма­лары құрыл­ды. Ге­нерал-гу­бер­на­тор қай­тыс болған не­месе қыз­метінен бо­сатылған, яки ауырған жағдай­лар­да, егер бұл орай­да оның міндетін атқару­ды им­пе­ратор басқа адамға тап­сырма­са, оның міндет­терін жергілікті әске­ри гу­бер­на­тор­лықтың қыз­мет бойын­ша дәре­жесі үлкені уақыт­ша атқар­ды.1891 жылғы ере­жеде да­лалық об­лыстар­дағы сот құры­лысы­на еле­улі то­лықты­рулар мен нақты­ла­улар жа­сал­ды. Ең ал­ды­мен он­да «Уақыт­ша ере­женің» көшпелілерді де, оты­рықшы­лар­ды да Ре­сейдің ішкі гу­бер­ни­яла­рының се­лолық тұрғын­да­рына теңестіру ту­ралы ба­бы нығай­тыл­ды.Үкіметтің бұрынғы сот жүйесін қат­ты өзгер­туіне се­беп болған негізгі міндет ис­лам ша­риғатын уағыз­да­ушы би­лерді және құқықтық жүйені ығыс­ты­рып шығару, олар он­даған ғасыр­лар бойы пай­да­ланып кел­ген жеңілдіктерді жою бол­ды. Жаңа ере­же би­лер со­тын жойып, ха­лық со­ты де­ген жал­пы ата­умен құқықтық құры­лыс­тың жаңа құры­лымын енгізді.1891 жылғы Ере­женің 119-ба­бын­да ел ме­кен­дейтін де, ме­кен­де­мейтін де бүкіл жер қоры­ның мем­ле­кеттік меншік деп жа­ри­яла­нуы заңдас­ты­рыл­ды, ал жазғы жай­ла­улар дағды бойын­ша көшпелілердің пай­да­лану­ын­да қал­ды­рыл­ды; кен кәсіпшілігіне ар­налған қысқы қыс­та­улар­дағы жер­лер жалға берілді. Жал­пы алған­да 1886–1891 жыл­дардағы Ере­же XIX ғасыр­дың аяғын­дағы Қазақстан­ның әле­уметтік-эко­номи­калық да­му жағда­ят­та­рын көрсе­те оты­рып, XIX ғасыр­дың 20-жыл­да­рының өзінде-ақ бас­талған жаңалықтар­дың жалғасы және аяқта­ушы ке­зеңі бол­ды.

65.Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азат­тық көтерілісі.

Қазақ жас­та­рын май­дан­дағы тыл жұмы­сына алу жөніндегі пат­ша­ның 1916 жылғы 25 ма­усым­дағы жар­лығы ха­лықтың шы­дамын та­уысып, олар­дың отар­лау езгісі мен ор­та ғасыр­лық қанауға қар­сы көтерілуіне се­беп бол­ды. Қазақтар­дың ту­уы ту­ралы куәлігінің жоғын пай­да­ланып, бо­лыс­тық басқар­ма­лар мен ауыл стар­шында­ры жас­та­рының асқан­дығына қара­мас­тан ке­дей жігіттерді май­данға жұмысқа алы­натын «қара тізімге қос­ты», ал фе­одал­дар ба­лала­рының жа­сын өз бетінше үлкейтіп, не­месе кішірейтіп көрсетіп, әскер­ге жібер­ме­удің ама­лын жа­сап бақты.Май­дан жұмы­сына қазақ жас­та­рын алу ту­ралы жар­лық қазақ халқының зор на­разы­лығын ту­дыр­ды.Қазақстан­дағы бұл қозғалыс көпшілік аудан­дарда ұлт-азат­тық си­пат­та бо­лып, пат­ша өкіметіне, отар­шылдыққа, им­пе­ри­алистік соғысқа және жергілікті жер­лерде пат­ша өкіметіне сүйеніш бо­лып отырған фе­одал-бай­ларға қар­сы бағыт­талды. Бұл қозғалыс­ты еңбекші ха­лықтың өкілдері басқар­ды. Торғай да­ласын­да қазақ жас­та­рын Әліби Жан­гелдин мен Аман­гелді Има­нов, Орал об­лы­сы мен Бөкей ор­да­сын­да Сейітқали Мен­де­шев, Ақтөбе да­ласын­да – Әділбек Майкөтов, Жетісу­да – Тоқаш Бо­кин, Бек­бо­лат Әше­ке­ев, Ұзақ Са­урықов, Тұрар Рысқұлов т. б. басқар­ды.1916 жылғы шілде, та­мыз ай­ла­рын­да көтеріліс бүкіл қазақ да­ласын қам­ты­ды. Оны ба­су үшін пат­ша өкіметі жа­зала­ушы от­рядтар жіберді. Оның құра­мына жақсы қару­ланған әскер бөлімдері, ка­зак-орыс шоғыр­ла­ры кірді.Көтерілісті ба­су үшін пат­ша үкіметі өзінің ескі «бөліп ал да би­лей бер» де­ген так­ти­касын да кеңінен қол­данды. 1916 жылғы 23 та­мыз­да Түркістан ге­нерал-гу­бер­на­торы Ку­ропат­киннің жар­лығымен май­дан жұмыс­та­рына шақыры­лудан қана­ушы тап­тардың бірқатар өкілдері бо­сатыл­ды.1916 жылғы қазақ халқы көтерілісінің бас­ты аудан­да­рының бірі – Жетісу еді. Мұнда ол 1916 жылғы шілденің алғашқы күндерінде Жар­кент – та­ран­шы бо­лысы­ның Го­родс­кое се­лосын­дағы тыл жұмыс­та­рына жіберілетін жігіттердің тізімдерін жа­сауға қар­сы­лық көрсе­туімен бас­талды.Жетісу­дағы көтеріліс бас­шы­лары­ның және қазақтың де­мок­ра­ти­яшыл зи­ялы­лары­ның бірі – Тоқаш Бо­кин. Ол ха­лықтар ара­сын­дағы үгіт жұмы­сына бас­шы­лық етті, соғыс­тың ха­лыққа қар­сы си­патын түсіндірді, үстем фе­одал-бай­лар то­бының сатқын­дық рөлін әшке­релеп, пат­ша жар­лығын орын­да­мауға шақыр­ды. 1916 жылғы та­мыз­дың бас кезінде ре­волю­ци­ялық қыз­меті үшін ол қамауға алын­ды. Түрме­де Тоқаш Бо­кин Ақпан төңкерісінің жеңісіне дейін отыр­ды.Жа­зала­ушы­лар­мен соңғы ұрыс 1916 жылғы қыркүйектің аяғын­да Қапал уезіндегі Бы­жы өзенінің маңын­да жүрді. Көтерілісшілердің жа­сақта­ры жеңіліске ұшы­рап, қалған­да­ры тауға кетті. Жетісу­дағы көтеріліс 1916 жылғы қазан­да ба­сып-жан­шылды.Көтерілістің ең бір күшті болған ор­та­лығы Торғай об­лы­сы еді. Мұнда көтеріліс ең бұқара­лық, ең ұзаққа со­зылған, ең та­бан­ды және ұйым­дасқан көтеріліс бол­ды. Көтеріліс Торғай, Ырғыз, Ақтөбе және Қос­та­най уез­дерін қам­ты­ды.Торғай уезінің қып­шақ ру­ының қазақта­ры өздерінің ха­ны (әмірі) етіп Ни­яз бидің не­мересі Әбдіғапар Жан­бо­сынов­ты сай­ла­ды. Ал оның әскерінің бас сар­дарбегі (әскер қол­басшы­сы) бо­лып Аман­гелді Има­нов тағайын­далды. Арғын ру­ының бо­лыс­та­рын Ос­пан Шо­лақов басқар­ды.Аман­гелді Има­нов 1873 жы­лы Торғай уезінің Қай­да­уыл бо­лысын­дағы ауыл­дардың бірінде, ке­дей ша­ру­аның семьясын­да туған. Әкесінен ер­те айырылған Аман­гелді бай­лар­дың есігінде жүріп, ба­ла күнінен-ақ жоқшы­лық пен мұқтаж­дық көрді. Аман­гелді Има­нов­тың ұйым­дасты­рушы­лық қабілеті ха­лық көтерілісінің алғашқы күндерінен бас­тап-ақ айқын көрінді. Көтерілісшілердің шта­бы (ор­та­лығы) Торғай да­ласы­ның қиыр түкпірінде, Бат­паққара маңын­да ор­на­лас­ты. Ол от­рядта­рын 10, 50, 100 және 1000 адам­нан құралған топ­тарға бөлді. Олар­дың ба­сына он­ба­сы, елу­басы, жүзба­сы, мыңба­сы тағайын­далды.1916 жылғы қазанға қарай Торғай және Ырғыз уез­дерінде 20-ға тар­та көтерілісшілер от­ря­ды құрыл­ды. 23 қазан­да Аман­гелді Има­нов бас­таған 15 мың көтерілісшілер Торғай қала­сын қор­шап ал­ды. Бірақ олар қала­ны ала ал­май, қор­шау бірне­ше күнге со­зыл­ды. Аман­гелді бас­таған көтерілісті ба­су үшін пат­ша үкіметі ге­нерал А. Д. Лав­рентьев басқарған 10 мың әскер жіберді. Лав­рентьев әскер­лерінің ке­ле жатқанын естіп, көтерілісшілер Торғай­ды қор­ша­уды қойып, оған қар­сы ат­танды. Жа­зала­ушы­лар көп шығынға ұшы­рап, көтерілісшілер қата­рын әрең бұзып өтіп, 16 қара­шада Торғай қала­сына келіп кірді.Қара­шаның екінші жар­ты­сын­да көтерілісшілердің негізгі то­бы Торғай­дан 150 шақырым жер­ге қашықтап шегініп, Бат­паққара­ның төңірегіне жи­нал­ды. Мұнда соғыс қимыл­да­рына бас­шы­лық ететін кеңес құрыл­ды. Аман­гелді Има­нов­тың бас­шы­лығымен осы жер­де жа­зала­ушы­ларға қар­сы көтерілісшілердің пар­ти­зан­дық күрес әдістерін кеңінен пай­да­лан­ды.Бірақ қыс­тың ер­те түсуі көтерілісшілердің қимы­лын қиын­датты. Көтерілісшілер өздерін азық-түлікпен қам­та­масыз етіп, алыс жер­лерге жертөле­лер сал­ды, киіз үй­лер тікті. Сөйтіп, 1917 жыл­дың ба­сынан бас­тап, А. Има­нов күресті әрі қарай жалғас­ты­руды көздеді.Пат­ша жа­зала­ушы­лары мен Аман­гелді Има­нов­тың көтерілісшілері ара­сын­дағы соғыс қимыл­да­ры 1917 жылғы Ақпан бур­жу­азиялық-де­мок­ра­ти­ялық ре­волю­ци­ясы­нан кейін де жалғаса берді.Торғай об­лы­сын­да Аман­гелді Има­нов­пен бірге көтеріліске бас­шы­лық етіп, оның дүни­ета­нымын қалып­тасты­руға зор ықпал жа­саған боль­ше­вик Әліби Жан­келдин еді. Ол 1884 жы­лы Торғай уезінің Қай­да­уыл бо­лысын­да ке­дей семьясын­да туған. 1902 жы­лы орыс-қазақ мек­тебін бітірген­нен кейін, ол Қазан се­мина­ри­ясы­на оқуға түсті. 1905 жы­лы Қазақ сту­дент­терінің ре­волю­ци­ялық қозғалы­сына қатысқаны үшін, се­мина­ри­ядан шығарыл­ды. 1906 жы­лы ре­волю­ци­ялық қыз­меті үшін, оны осы­ның ал­дында ғана оқуға түскен Мәскеу се­мина­ри­ясы­нан шығар­ды. 1915 жы­лы боль­ше­вик­тердің Пет­роград ұйымы оны пар­тия мүшелігіне қабыл­да­ды.Көтерілістің бірыңғай бас­шы­лығы және ұйым­дасты­рушы ор­та­лығы бол­ма­са да, Қазақстан­да бо­лып жатқан оқиғалар басқа ай­мақтарға ықпал жа­сап, өза­ра бай­ла­ныс­ты бо­лып отыр­ды. Көпте­ген аудан­дарда көтеріліс ан­ти­фе­одал­дық си­пат ал­ды. 1916 жылғы көтеріліс қазақ еңбекші бұқара­сының тап­тық са­на-сезімін арт­ты­руда зор рөл атқар­ды. Көтеріліс пат­ша­ның ма­лай­ла­ры ретінде фе­одал­дық ру­лық жоғары топ­тың шын сиқын қазақ ша­ру­ала­рына айқын көрсетіп, ауыл­дағы тап күресін жаңа са­тыға көтерді.Көтерілістің негізгі қозғаушы күші ұлттық ша­ру­алар­дың қалың топ­та­ры, сон­дай-ақ жаңадан ту­ын­дап ке­ле жатқан жұмыс­шы та­бының өкілдері, қолөнершілері еді. Оған қазақ халқының өзге топ­та­рының, со­нымен бірге де­мок­ра­ти­ялық ин­те­леген­ци­яның өкілдері де қатыс­ты. Жал­пы алған­да, Қазақстан­дағы 1916 жылғы ұлт-азат­тық көтеріліс қазақтар­мен қатар ұйғыр­лар, өзбек­тер, дұнған­дар және кейбір өзге ха­лықтар­дың өкілдері қатысқан тұтас бір ұлттық си­патқа ие бол­ды.Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азат­тық қозғалы­сы — Ре­сей им­пе­ри­ализмі дағда­рысы­ның бір көрінісі еді. Бұл қозғалыс Ре­сей­дегі азат­тық күресінің жал­пы тасқыны­на ұлас­ты. Ол им­пе­ри­ядағы са­яси және әле­уметтік дағда­рыс­тың одан әрі асқына түсуіне се­бепші бол­ды, әске­ри-фе­одал­дық және әске­ри отар­шылдық басқару жүйесінің іргесін шайқалт­ты.

66.Қазақстан 1917 жылғы Ақпан ре­волю­ци­ясы кезінде

1917 жыл­дың ба­сын­да Ре­сейдің ре­волю­ци­ялық жаңа толқыны көтерілді. Им­пе­ри­алистік соғыс­ты аза­мат соғысы­на ай­нал­ды­ру ұра­ны кеңінен на­сихат­талды. Пат­ша өкіметі бұқара­ның жап­пай қару­лану­ынан қат­ты сес­ке­не бас­та­ды. Ре­волю­ци­ялық дағда­рыс­тың пісіп-жетіліп ке­ле жатқан­дығы ұлт ай­мақта­рын­да, оның ішінде Қазақстан­да да сезілді. Өлке халқының ара­сын­да ре­волю­ци­ялық өрле­удің өрістеуіне бірінші дүни­ежүзілік соғыс кезінде тұтқынға түсіп, Қазақстан жеріне ай­далған Авс­трия-Венг­рия мен Гер­ма­ния соғыс тұтқын­да­ры да еле­улі әсер етті. 1917 жы­лы олар­дың жал­пы са­ны 41.285 әске­ри адам­ды құра­ды. Бұлар­дың ба­сым көпшілігі Ом­бы, Ақмо­ла, Пав­ло­дар, Се­мей уез­дерінде ор­на­лас­ты.1917 жы­лы 27 ақпан­да Пет­роград­та бур­жу­азиялық-де­мок­ра­ти­ялық ре­волю­ция жеңіске жетті. Пат­ша өкіметі құла­тылып, ми­нист­рлер мен көрнекті ше­не­уніктер тұтқынға алын­ды. Пат­ша өкіметі құла­тылған­нан кейін бүкіл Ре­сей­дегі сияқты Қазақстан­да да қос өкімет ор­на­ды. Бұрынғы пат­ша ше­не­уніктері, эсер­лер, мень­ше­вик­тер және ұлтшыл­дар басқарған бур­жу­азиялық Уақыт­ша үкімет ор­ганда­рымен қатар ха­лықтық өкіметтің жаңа ор­ганда­ры жұмыс­шы­лар, ша­руа және сол­дат де­путат­та­рының кеңес­тері құрыл­ды.Пат­ша өкіметінің құла­тылу­ын Қазақстан еңбекшілері са­яси және ұлттық азат­тық алу­дың бас­та­масы ретінде қабыл­да­ды. Ре­волю­ци­яшыл ха­лық бұқара­сының бел­сенді қимыл­да­ры нәти­жесінде өлке­де бұрынғы өкімет өкілдері орын­да­рынан түсіріліп, тұтқынға алын­ды. Бур­жу­азиялық-де­мок­ра­ти­ялық ақпан төңкерісінің жеңіске же­туі өлке­дегі еңбекшілердің са­яси бел­сенділігін арт­тыр­ды.Қазақстан­да кеңес­тер 1917 жы­лы на­урыз-ма­мыр ай­ла­рын­да Се­мей­де, Әули­еата­да, Пет­ро­павл­да, Көкше­та­уда, Ақмо­лада, Пав­ло­дар­да, Орал­да, Өске­мен­де, Ат­ба­сар­да, Түркістан өлкесінде және т. б. жер­лерде құры­ла бас­та­ды. Жұмыс­шы та­бы мен сол­дат де­путат­та­рының кеңес­терімен қатар сәуір-ма­мыр ай­ла­рын­да ша­руа де­путат­та­рының кеңес­тері құрыл­ды. Бұл кеңес­терде көпшілік орын­ды мень­ше­вик­тер мен эсер­лер ал­ды. Со­нымен бірге бур­жу­азиялық уақыт­ша үкіметтің жергілікті ор­ганда­ры 1917 жы­лы на­урыз-сәуір ай­ла­рын­да құрыл­ды. Бұлар­дың ба­сын­да бұрынғы пат­ша өкіметінің отар­ла­ушы ше­не­уніктері, қана­ушы тап­тардың өкілдері тұрды.